Hicaz Demiryolu: Tarihi, Maliyeti, Güzergâhı ve Mirası

Hicaz Demiryolu, Osmanlı tarihinde nadir görülen bir başarıya imza attı: Haftalar süren ölümcül çöl yolculuğunu sadece birkaç güne indirdi. Şam ile Medine arasındaki 40 günlük meşakkatli yol, demiryoluyla 3–5 güne düştü. Bu sadece bir ulaşım projesi değil, devlet aklının, inancın ve mühendisliğin aynı hatta buluşmasıydı.

Projenin hedefi açıktı: İstanbul ile kutsal topraklar arasında güvenli ve kesintisiz bir bağlantı kurmak. Halifeliğin merkezinden Hicaz’a uzanan bu hat, Osmanlı’nın Arap vilayetleriyle bağını sıkılaştırmayı ve merkezi otoriteyi sahaya indirmeyi amaçlıyordu.

Hicaz Demiryolunun Tarihi

Hicaz’a demiryolu fikri ilk kez Tanzimat döneminde, Sultan Abdülmecid sonrasında gündeme geldi. Ancak mali imkânsızlıklar ve teknik yetersizlikler nedeniyle rafa kaldırıldı.

Tahta çıkan Sultan II. Abdülhamid, demiryollarını yalnızca ticaret için değil, İslam birliği siyasetinin omurgası olarak gördü. Anadolu ve Bağdat demiryollarıyla entegre bir Hicaz hattı bu vizyonun parçasıydı.

İnşaat, 1 Mayıs 1900’de başladı. Projenin idaresi Ahmed İzzet Paşa’ya, mühendisliği ise Meissner Paşa’ya verildi. Raylar Medine’ye ulaştığında takvimler 1908’i gösteriyordu. Resmî açılış, Sultan Mehmed Reşad döneminde yapıldı.

Hat boyunca döşenen telgraf kabloları sayesinde İstanbul–Hicaz hattında haberleşme günlerden saniyelere indi.

Hicaz Demiryolunun Kurulmasının Amaçları

Bu hat; dini, ekonomik, askerî ve siyasi hedeflerin tek projede birleştiği ender örneklerden biridir.

Dini Amaçlar

Hac yolculuğu çöl sıcağı, salgın hastalıklar ve eşkıya tehdidiyle anılıyordu. Demiryolu, bu yolculuğu güvenli hale getirdi. Üstelik masraf azaldı, süre kısaldı.

Sonuç netti: Hacca gidenlerin sayısı kısa sürede yüz binlerle ifade edilir hale geldi.

Ekonomik Amaçlar

Şam, Amman, Maan, Tabuk ve Medain Salih gibi şehirler ticaretle canlandı. Ürünler daha hızlı pazara indi, bölge ekonomisi hareketlendi.

Askerî Amaçlar

Hicaz ve Yemen cephelerine asker ve mühimmat sevkiyatı artık günler içinde yapılabiliyordu. Bu hat, I. Dünya Savaşı’nda Suriye-Filistin cephesinde görev alan Mustafa Kemal Atatürk için de stratejik bir arka plan oluşturdu.

Siyasi Amaçlar

II. Abdülhamid, projeyi Avrupa sermayesinden bağımsız yürüttü. Yerli mühendisler ve Osmanlı mektebi geleneğinden yetişen kadrolar işin merkezindeydi.

Hicaz Demiryolu Maliyeti

Toplam maliyet yaklaşık 4 milyon Osmanlı lirası, yani yaklaşık 30 ton altın olarak hesaplanmaktadır.

Ocak 2026 itibarıyla 1 kilogram altının Türkiye’de yaklaşık 6.310.000 TL olduğu dikkate alındığında, projenin bugünkü karşılığı 189,3 milyar TL’dir.

TCMB’nin Ocak 2026 döviz kuru baz alındığında bu tutar yaklaşık 4,4 milyar ABD dolarına denk gelmektedir.

Projenin büyük bölümü bağışlarla finanse edildi. Sultan II. Abdülhamid, şahsi hazinesinden 350 bin Osmanlı lirası vererek kampanyayı başlattı.

Günümüzde Hicaz Demiryolu ve Mirası

Hicaz Demiryolu bugün aktif bir hat değil; ancak kültürel miras olarak ayakta.

Medine Hicaz Demiryolu Müzesi

Medine İstasyonu hâlen Hicaz Demiryolu Müzesi olarak hizmet veriyor. Restore edilen vagonlar, lokomotifler ve arşiv belgeleri sergileniyor. Müze ücretsiz ve yoğun ilgi görüyor.

Yeniden İnşa Planları

Türkiye, Ürdün ve Suriye arasında imzalanan protokoller kapsamında hattın bazı bölümlerinin yeniden inşasına başlanması 2026 itibarıyla planlanmaktadır. Amaç, tarihi güzergâhı modern demiryolu altyapısıyla canlandırmak.

Suudi Arabistan ve Modern Hatlar

Mekke–Medine arasında çalışan Haremeyn Yüksek Hızlı Treni, Hicaz Demiryolu’nun hac yolculuğunu kolaylaştırma fikrini günümüz teknolojisiyle sürdürüyor. Tabuk bölgesi ise NEOM projeleriyle demiryolu yatırımlarının merkezinde.

Hicaz Demiryolu Hakkında Gerçekler

• Mescit vagonları bulunuyordu.
• Seferler namaz vakitlerine göre ayarlanırdı.
• Yolculuk süresi haftalardan birkaç güne indi.
• Güncel maliyet karşılığı yaklaşık 4,4 milyar USD.
• İnşaatta yaklaşık 6.000 Osmanlı askeri görev aldı.
• Medine ve Tabuk istasyonları müze olarak korunuyor.