Hicaz Demiryolu: Şam’dan Medine’ye Güzergâh ve İstasyonlar
Hicaz Demiryolu’nu Şam’dan Medine’ye yıl yıl izleyin: kim finanse etti, kim yaptı, kim kullandı ve Mekke hattı neden hiç yapılmadı?
İçindekiler
Hicaz Demiryolu, Şam’dan Medine’ye uzanan, bugün Suriye, Ürdün ve Suudi Arabistan sınırlarında kalan topraklardan geçen yaklaşık 1.300 kilometrelik dar hatlı bir demiryoluydu. II. Abdülhamid 1900’de yapımını emretti, raylar 1908’de Medine’ye ulaştı. Mekke’ye uzanacak hat ise hiç yapılmadı.
Kısaca
Bir hat, sekiz yıl,
ve son durak Medine.
- Neydi: Şam’dan Medine’ye uzanan, yapım emri 2 Mayıs 1900’de verilen ve 1 Eylül 1908’de açılan dar hatlı bir demiryolu. Hayfa koluyla birlikte uzunluğu 1.464 km’ydi.
- Neden yapıldı: askerî, siyasi amaçlar ve hac yolculuğu için. Suriye’den Medine’ye yolculuk yaklaşık 40 gün sürüyordu; hedef dört beş gündü.
- Kim ödedi: üçte biri bağışlardan, üçte ikisi maaş kesintileri, pullar, harçlar ve deriler gibi diğer gelirlerden sağlandı.
- Nereye ulaşamadı: Mekke’ye. Medine–Mekke ve Cidde–Mekke hatlarından 1914’te vazgeçildi.
- Sonu: Medine 10 Ocak 1919’da teslim oldu. Hat daha sonra dört bölüme ayrıldı.
Hat, yıl yıl
Kolu kaydırın, rayların Medine’ye ulaşmasını izleyin
Şema, hattın tamamlandığı 1908 yılında açılır. Kolu 1900’e geri kaydırıp yeniden ileri götürün: lokomotif, döşenen rayların ucunda ilerler; raylar bir istasyonu geçince o istasyonun lambası yanar. Her yılın kartında, kaynakların o yıla tarihlediği olaylar sıralanır.
- ŞamSuriye
- DeraSuriye
- AmmanÜrdün
- MaanÜrdün
- MüdevvereÜrdün
- TebükSuudi Arabistan
- Medâin-i SâlihSuudi Arabistan
- UlâSuudi Arabistan
- MedineSuudi Arabistan
- HayfaFilistin
- AkabeÜrdün1906’da vazgeçildi
- Mekke, CiddeSuudi ArabistanYapılmadı; 1914’te vazgeçildi
Yanan lamba: ray istasyonu geçtiNoktalar: döşenmemiş güzergâhKırmızı çarpı: vazgeçildi
1900Ray döşemesi Şam’da başlıyor
- 2 Mayıs: II. Abdülhamid hattın yapılmasını emreder.
- 1 Eylül: bir törenin ardından yapım başlar.
- Plan: önce Şam’dan Mekke’ye uzanmak, ardından Akabe ve Cidde’yi bağlamak.
1901Şam ile Dera arasında yapım sürüyor
- Tahminî maliyet olan 4 milyon lira, 1901 bütçesindeki devlet harcamalarının %18’inden fazladır.
- Alman mühendis Meissner, 17 Türk, 12 Alman, 5 İtalyan, 5 Fransız, 2 Avusturyalı, 1 Belçikalı ve 1 Rum olmak üzere 43 mühendisle teknik yönetimi üstlenir.
1902Şam ile Dera arasında yapım sürüyor
- Hayfa kolundaki çalışmaları yürütmek için Beyrut’ta bir komisyon kurulur.
1903Raylar Amman’a ulaşıyor
- Raylar Amman’a ulaşır.
1904Raylar 460. kilometredeki Maan’a ulaşıyor
- Raylar 460. kilometredeki Maan’a ulaşır.
1905Raylar Müdevvere’ye ulaşıyor
- Dera, Hayfa’ya bağlanır ve hat Akdeniz’e ulaşır. Devlet, başarısız olan İngiliz şirketinin inşa ettiği kısımları satın alıp bu kolu tamamlamıştır.
- 460. kilometredeki Maan’da yapım ve işletme birbirinden ayrılır; yolcu ve yük taşımacılığı başlar.
- Raylar aynı yıl Müdevvere’ye ulaşır.
1906Raylar Medâin-i Sâlih’e ulaşıyor
- Raylar Medâin-i Sâlih’e ulaşır. Buradan itibaren mühendislerin, teknisyenlerin ve işçilerin tümü Müslümandır.
- Osmanlı Devleti ile Mısır arasında sınır anlaşmazlığı çıkar. İngiltere Mısır’dan yana tavır alır ve Akabe Körfezi’ne uzanacak koldan vazgeçilir.
1907Raylar Ulâ’ya ulaşıyor
- Raylar Ulâ’ya ulaşır.
1908Raylar Medine’ye ulaşıyor; hat açılıyor
- Raylar Medine’ye ulaşır.
- 24 Ağustos: ilk hacı treni Suriye’den hareket eder.
- 1 Eylül: II. Abdülhamid bir törenle hattı açar. Hayfa koluyla birlikte uzunluğu 1.464 km’dir.
- Yıl boyunca raylara ve telgraf tellerine 128 saldırı düzenlenir. Temmuz sonundaki bir gece baskınında 300’e yakın asker hayatını kaybeder.
1909Hat Medine’ye kadar açık
- Hayfa–Şam arasında her gün, Şam–Medine arasında haftada üç gün tren işler. Yapı malzemeleri, askerî malzeme ve hacılar için ek seferler düzenlenir.
- 26 Nisan: II. Abdülhamid tahttan indirilir. O tarihe kadar devlet belgelerinde hat için Hamidiye Hicaz Demiryolu adı da kullanılır.
1910Hat Medine’ye kadar açık
- Hatta 168.448 yolcu seyahat eder; yaklaşık 66.000 t yük ve 2.788 hayvan taşınır.
- 77.761 asker sevk edilir.
- Havran, Kerek ve Cebelidürûz olayları hattın yardımıyla kısa sürede bastırılır.
1911Hat Medine’ye kadar açık
- 13.102 hacı trenle Medine’ye ulaşır. Hattı yılda ortalama yaklaşık 16.000 hacı kullanır.
1913Hat Medine’ye kadar açık
- Hatta 232.563 yolcu seyahat eder; yaklaşık 112.000 t yük ve 6.477 hayvan taşınır.
- 1908–1913 arasında toplam yaklaşık 970.000 yolcu taşınır.
1914Hat Medine’ye kadar açık
- 1 Ağustos: hat Evkaf Nezâreti’ne bağlanır ve vakıf sayılır.
- Şerif Hüseyin’e Medine–Mekke ve Cidde–Mekke hatlarından vazgeçildiği bildirilir.
- 147.587 asker sevk edilir.
1916Hat Medine’ye kadar açık
- Haziran: Şerif Hüseyin, İngilizlerle yaptığı gizli anlaşmanın ardından isyan eder.
- Ardından saldırılar gelir; yine de hattın büyük bölümü Osmanlı denetiminde kalır.
1917Hat Medine’ye kadar açık
- Yan hatlar ve Kadem’den Şam’a uzanan raylarla birlikte demiryolu ağının uzunluğu 1.750 km’dir.
1919Raylar Medine’de; hat dörde bölünüyor
- 10 Ocak: Medine teslim olur ve hattaki Osmanlı denetimi sona erer.
- Savaştan sonra hat dört bölüme ayrılır: Filistin’de Hayfa–Semah; Ürdün’de Dera–Müdevvere; Suriye’de Şam–Dera ve Dera–Semah; Hicaz Haşimî Krallığı’nda, daha sonra Suudi Arabistan’da Müdevvere–Medine.
İstasyon sırası ve yıllar, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin demiryolu maddesine ve Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu’nun tarihçe sayfasına dayanır; ülkeler bugünkü sınırlarıyla verilmiştir. Mesafeler şematiktir, ölçekli değildir. 1903 öncesinde rayların ucu, yapımın başladığı Şam ile Dera arasında gösterilir. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Neden yapıldı askerler, siyaset ve hac
Emirden önceki fikirler
- 1864
Almanya doğumlu Amerikalı mühendis Zimpel, Kızıldeniz ile Şam’ı demiryoluyla bağlamayı önerir. Demiryolunun bölgedeki kabileleri harekete geçirebileceği ve deniz taşımacılığının daha ucuz olduğu için öneri reddedilir.
- 1874
Subaylar Medine–Mekke hattını önerir.
- 1891
Hicaz kumandanı Osman Nuri Paşa, Cidde ile Mekke arasında bir hat gerektiğini bildirir.
- 1891
Aynı yıl, o sırada Cidde evkaf müdürü olan Ahmed İzzet Efendi, kapsamı en geniş planı sunar: Şam’dan Medine’ye bir demiryolu.
- Amacı
Bölgeyi dış saldırılara ve iç isyanlara karşı savunmak, hac yolculuğunu kolaylaştırmak.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Yapım emri
- Maliyet
II. Abdülhamid, planı Mehmed Şâkir Paşa’ya iletir. Paşa tahminî maliyeti hesaplar ve güzergâhı haritada çizer.
- 2 Mayıs1900
Yapım emri. Padişah, iki paşanın daha görüşünü aldıktan sonra yapımın başlamasını emreder.
- Plan
İlk aşamada hattın Şam’dan Mekke’ye uzanması, daha sonra Akabe ve Cidde’nin bağlanması planlanır; Yemen’e uzanması bile düşünülür.
- 1 Eyl1900
Bir törenin ardından yapım başlar.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Askerler
Olası isyanlara ve dış saldırılara karşı birlikler bölgeye daha hızlı ulaşabilecekti. Hicaz ve Yemen’e asker ve mühimmat, savaşta da barışta da Süveyş Kanalı’na gerek kalmadan demiryoluyla gönderilebilecekti.
Siyaset
Daha çok asker, bölgede daha güçlü devlet otoritesi demekti. Hat ayrıca II. Abdülhamid’in İslâm dünyasındaki saygınlığını artıracak ve Müslümanları ortak bir eser etrafında birleştirecekti.
Hac
40→4–5
Kamuoyuna yapılan açıklamalarda dinî amaç öne çıkarılıyordu. Suriye’den Medine’ye yaklaşık kırk, Mekke’ye elli gün süren yolculuk, Bedevî saldırıları yüzünden uzun ve tehlikeliydi. Süre dört beş güne inecek, gidiş dönüş masrafı çok azalacak, böylece daha çok hacı gelecekti.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Hat açılınca ticaret gelişecek, onunla birlikte şehirler de büyüyecekti.
Kervan mı, tren mi?
İkisi de Şam’dan yola çıkıyor: seçilen günde hangisi nerede?
Kaydırıcı, yolda geçen gün sayısını gösterir. Kervan Medine’ye yaklaşık kırk günde ulaşır, Mekke’ye ise yaklaşık elli günde varır. Kervanla karşılaştırmak için trenin hangi yolculuk süresini kullanacağınızı seçin.
Kervan
Medine’ye yaklaşık 40, Mekke’ye yaklaşık 50 gün
Suriye’den başlayan yol, Bedevî saldırıları yüzünden uzun ve tehlikeliydi.
Tren
- Dört beş günhat yapılmaya başlandığında hedeflenen süre
- 72 saatseferler başladıktan sonra, iyi koşullarda
Bilet 2 liraydı; önceki maliyetin yalnızca onda biri.
Süreler ve ücretler TDV İslâm Ansiklopedisi’ne dayanır. Şeritteki mesafeler şematiktir. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Kim ödedi bağışlar, pullar ve bir kredi
Tahminî maliyet 4 milyon liraydı; 1901 bütçesindeki devlet harcamalarının %18’inden fazlası. Devletin dış borç ve savaş tazminatı ödediği, bütün gelirlerinin zaten bir yere ayrıldığı bir dönemdi. Bu yüzden hazine ek kaynak ayıramıyordu. Plan, masrafı Müslümanların bağışlarıyla karşılamak, başlangıçtaki acil ihtiyaçlar için de Ziraat Bankası’ndan kredi almaktı.
Bağışları maliye nazırının başkanlığındaki İâne Komisyonu topluyordu. Hesapları komisyon tutuyor, padişahın onayı olmadan hiçbir harcama yapamıyordu. Her vilayet, sancak ve kazadaki komiteler, köy muhtarları ve imamlarla birlikte çalışıyordu. Muhtarlar ve imamlar bağış yapabilecek kişileri listeliyor ve parayı teslim ediyordu. Bağışlar önce vilayet merkezindeki sandıklara, ardından bir Osmanlı bankasının şubesine yatırılıyor veya posta havalesiyle İstanbul’a gönderiliyordu.
Kim ödedi?
Bir hesap defteri sayfası, iki yığın sikke
Hangi gelirlerden oluştuğunu görmek için bir yığına dokunun. Fonun üçte biri bağışlardan, üçte ikisi diğer gelirlerden sağlandı.
4 milyon liratahminî maliyet; 1901 bütçesindeki devlet harcamalarının %18’inden fazlası
Önce kredi: yapımın başlangıcındaki acil masraflar Ziraat Bankası’ndan alınan krediyle karşılandı.
Bağışlar yaklaşık üçte bir
- İlk bağış II. Abdülhamid’den gelen 50.000 liraydı. Diğer devlet adamları ve bürokratlar onu izledi; çok sayıda memur da kendi isteğiyle birer maaşını bağışladı.
- Binlerce Osmanlı vatandaşı bağış yaptı. Başta Hindistan, Mısır, Rusya ve Fas olmak üzere Endonezya, Singapur, Güney Afrika, Tunus, Cezayir, Amerika ve Avrupa’daki bazı İslâm cemiyetlerinden de Müslümanlar bağışta bulundu.
- Hükümdarlar: Fas emiri, İran şahı ve Buhara emiri yardım gönderdi.
- Madalyalar: İzzet Paşa’nın önerisiyle bağışçıları ödüllendirmek için nikel, gümüş ve altın madalyalar basıldı. Bunlar bağışların artmasında büyük rol oynadı.
Diğer gelirler yaklaşık üçte iki
- Maaşlar: devlet maaşlarından zorunlu kesintiler.
- Kâğıt: satılmak üzere basılan devlet evrakı ve formlar, ilmühaber adıyla çıkarılan bağış pulları, satılan eski pullar, çıkarılan kartpostallar ve cüzdanlar.
- Sikkeler: Yemen ve Trablusgarp’ta tedavülden kaldırılan riyaller İstanbul’a getirilip mecidiye sikkeleriyle değiştirildi; kârı fona aktarıldı.
- Harç ve vergiler: çeşitli adlar altında toplandı.
- Madenler: bazı madenlerin işletme hakkı demiryolu komisyonuna verildi.
- Deriler: kurban derilerinin satışından elde edilen para.
- Hattın kendisi: tamamlanan bölümlerdeki yolcu ve yük taşımacılığının geliri.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. Yığınlar bir tutarı değil, oranı gösterir. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Bağışlar masrafları karşılamaya yetmedi. Maliyetler arttıkça komisyon başka gelirler ekledi. 1900–1908 döneminde fonun geliri, yapım masraflarını aştı.
Kim yaptı mühendisler, askerler ve dar hat
Ray açıklığı ve mühendisler
Dar hat
- Daha az maliyetliydi.
- Yapımı daha kolaydı.
- Yoğun olmayacağı düşünülen trafik için yeterli görülüyordu.
1901’de teknik yönetimi Alman mühendis Meissner üstlendi. Onunla birlikte kırk üç mühendis çalıştı:
- Türk 17
- Alman 12
- İtalyan 5
- Fransız 5
- Avusturyalı 2
- Belçikalı 1
- Rum 1
Çalışmalar ilerledikçe Avrupalı mühendislerin sayısı azaldı, Osmanlı mühendislerinin sayısı arttı. Medâin-i Sâlih’ten itibaren mühendislerin, teknisyenlerin ve işçilerin tümü Müslümandı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
En fazla7.500Osmanlı askeri, subaylarının yönetiminde daha basit ve ağır işleri yaptı.
- Piyade toprak kazdı, taş çıkardı, traverslerin altına balast döşeyip sıkıştırdı ve duvar ördü
- İstihkâm bölüğü demircilik, marangozluk, ateşçilik ve makinistlik yaptı
- Telgraf müfrezesi hattın telgrafında ve istasyonlarda haberleşme memuru olarak çalıştı
- Denizciler Beyrut ve Hayfa limanlarında malzeme taşıdı
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Nitelikli işler ve ücret
Çalışmakla yükümlü, amele-i mükellefe denilen yöre halkından ve Avrupalı işçi ve ustalardan da yararlanıldı. İtalyanlar, Ruslar, Karadağlılar, Arnavutlar ve Rumlar ustalık gerektiren işleri üstlendi:
- 1 kuruş bir metreküp toprağın düzlenmesi için
- 2 kuruş bir metreküp balast hazırlanması için
- 3 kuruş bir metre yarma açılması için
Askerlere bu tarifeye göre ücret ödeniyor, ayrıca erken terhis ediliyorlardı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Demir nasıl geldi
Lokomotifler, vagonlar, raylar ve çelik traversler Almanya, Belçika ve Amerika’dan geldi.
- AlmanyaBelçikaAmerika
- deniz yoluyla
- Beyrut
- bir Fransız şirketinin Beyrut–Şam–Müzeyrib hattıyla, Beyrut Rıhtım Şirketi’ne geçiş ücreti ödenerek
- Şam
Hayfa Hayfa kolu işletmeye açılınca sevkiyatlar buraya indirildi.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Sıcak, susuzluk ve engellemeler
- Aşırı sıcak, kuraklık, su kıtlığı ve elverişsiz zemin çalışmaları zorlaştırdı.
- Bedevîler çalışmaları engellemeye çalıştı.
- Buna rağmen hat kısa sürede yapıldı.
Duraklar sırayla, bugün bulundukları ülke ve rayların ulaştığı yılla birlikte.
| Durak | Bugün | Ray ulaştı |
|---|---|---|
| Şam | Suriye | Hattın başlangıcı: yapım 1 Eylül 1900’de başladı |
| Dera | Suriye | İlk kesim olan Şam–Dera üzerinde; yıl verilmiyor. Hayfa kolu 1905’te buraya bağlandı |
| Amman | Ürdün | 1903 |
| Maan | Ürdün | 1904’te, 460. kilometrede |
| Müdevvere | Ürdün | 1905 |
| Tebük | Suudi Arabistan | Yıl verilmiyor; nüfusu hızla artan şehirlerden biri |
| Medâin-i Sâlih | Suudi Arabistan | 1906 |
| Ulâ | Suudi Arabistan | 1907 |
| Medine | Suudi Arabistan | 1908, hattın sonu |
| Hayfa | Filistin | Yan hattın sonu: 1905’te Dera’ya bağlandı |
Hat işlerken sefer saatleri, mescit vagonu ve yakacak odun
II. Abdülhamid, 1 Eylül 1908’de bir törenle hattı açtı. Hayfa koluyla birlikte uzunluğu 1.464 km’ydi. Yalnızca Şam–Medine arası 1.303 km’dir; ilk hacı treni 24 Ağustos 1908’de Suriye’den hareket etti (Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu). Taşımacılık çok daha önce başlamıştı: raylar 460. kilometredeki Maan’a ulaşınca yapım ve işletme iki ayrı idareye ayrılmış, 1905’ten itibaren yolcu ve yük taşınmıştı.
1909 sefer tarifesi
- Hayfa–Şam: her gün tren seferi.
- Şam–Medine: haftada üç gün.
- Yapı malzemeleri, askerî malzeme ve hacılar için ek trenler.
- Kalkış saatleri namaz vakitlerine göre ayarlanıyor, bir vagon mescit olarak ayrılıyordu.
İyi koşullarda yolculuk 72 saat sürüyordu. Kömür yoktu; bu yüzden lokomotiflerde odun yakılıyordu. Yağ kıtlığı, su sorunları, artan trafik ve Bedevî saldırıları trenleri çok yavaşlatıyordu.
Hat neler taşıdı
Yolcular
1908–1913 arasında toplam yaklaşık 970.000.
Yük
Bunlar arasında sebze, meyve, tuz, pirinç, tütün, un ve kömür vardı.
Hayvanlar
Askerler
1910’daki Havran, Kerek ve Cebelidürûz olayları hattın yardımıyla kısa sürede bastırıldı.
Hacılar
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. Her çubuk çifti, ilgili iki değere göre ölçekli çizilmiştir; her çiftin ölçeği ayrıdır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Hat neleri değiştirdi
- Hayfa ihracat ve ithalat için önemli bir şehir oldu, ekonomisi hızla büyüdü
- Amman, Maan ve Tebük kısa sürede kalabalıklaştı
- Şam ticareti gelişti
- Bedevîler bir kısmı yerleşik hayata geçmeye başladı
- Çerkez göçmenler bir kısmı hat yakınına yerleşti
- Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun yabancı sermayenin işlettiği hatlarda çalıştırılmayan pek çok mezunu için ilk iş yeri oldu
- Turistler özel trenlerle sayıları arttı
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Bedevîler hattı hoş karşılamadı
128yalnızca 1908’de raylara ve telgraf tellerine yönelik sabotaj ve saldırı
300’e yakınasker temmuz sonundaki bir gece baskınında hayatını kaybetti
- Hacıları develerle taşımaktan, onlara rehberlik etmekten ve onları korumaktan büyük gelir elde ediyorlardı. Demiryolu kısa sürede bu geliri kurutacaktı.
- Liderleri de Osmanlı’nın askerî ve siyasi nüfuzunun artmasından korkuyordu.
Raylar Medine’ye ulaştıktan sonra da saldırılar sürdü.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Ulaşamadığı yerler Akabe, Mekke ve Cidde
Hiç yapılmadı
MaanAkabe Körfezi
- Amaç
- Asker ve silah sevkini kolaylaştırmak, kıyıyı daha iyi savunmak için hattı Kızıldeniz’e bağlayacak bir kol.
- Engel
- 1906’da Osmanlı Devleti ile Mısır arasında bir sınır anlaşmazlığı çıktı. İngiltere Mısır’dan yana tavır aldı.
- Vazgeçildi
- Kolun yapımından vazgeçildi. Olay tarihe “Akabe meselesi” olarak geçti.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Hiç yapılmadı
MedineMekke
CiddeMekke
Bütün Müslümanların ortak isteğiydi. Bu hatlar hiç yapılmadı.
- Şerif Hüseyin
- Kendisi ve ona bağlı Bedevî şeyhleri hatlara karşı çıktı. Mekke ve Cidde’ye uzanacak bir hattın siyasi ve askerî gücünü kıracağını biliyordu.
- Hükümetler
- Trablusgarp ve Balkan savaşlarını geride bırakan İttihat ve Terakki hükümetleri, Hicaz’da yeni sorunlar istemiyor, onunla iyi geçinmeyi tercih ediyordu.
- 1914
- Şerif Hüseyin’e yeni tavizler verildi; Medine–Mekke ve Cidde–Mekke hatlarından vazgeçildiği bildirildi.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Hacı sayısının beklenenin altında kalmasının bir nedeni de buydu; başlıca nedenler ise Cidde ve Mekke bağlantısının eksikliği ile savaş yıllarıydı.
Savaş ve sonrası bir vakıf, bir teslim ve dört bölüm
Savaş yılları
- 1 Ağu1914
Demiryolunun yönetimi Evkaf Nezâreti’ne geçer ve hat vakıf sayılır. Dünyada bir devletin vakıf kurumu olarak yaptığı tek ulaşım yatırımıdır.
- I. Dünya Savaşı
Hat, Evkaf Nezâreti’nden Harbiye Nezâreti’ne geçer. Osmanlı için Sina, Filistin ve Suriye cephelerine yardım ulaştırmanın ve Medine’yi Şam’a bağlı tutmanın tek yoludur. Medine’deki kutsal emanetler ve binlerce sivil demiryoluyla Suriye’ye gider.
- Haz1916
Şerif Hüseyin, İngilizlerle yaptığı gizli anlaşmanın ardından isyan eder. Bu, hattın sonunu hazırlar. İngiliz subayların yönettiği Bedevî saldırılarına rağmen hattın büyük bölümü Osmanlı denetiminde kalır.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Hattın sonu, dört bölüme ayrılışı
1917’ye gelindiğinde yan hatları ve Kadem’den Şam’a uzanan raylarla birlikte demiryolu ağının uzunluğu 1.750 km’ye ulaşır.
10 Ocak 1919 Medine teslim olur, hattaki Osmanlı denetimi sona erer.
Şam–DeraSuriye
Dera–MüdevvereÜrdün
Müdevvere–MedineHicaz Haşimî Krallığı, daha sonra Suudi Arabistan
Dera–SemahSuriye
Hayfa–SemahFilistin
Suriye, Ürdün ve Filistin kesimlerini İngiliz ve Fransız mandaları altındaki hükümetler işletti. Britanya Filistin Mandası’nın Filistin Demiryolları, Birinci Dünya Savaşı’nın sonundan 1948’e kadar hattı işletti.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. Bölümler, TDV maddesine ve Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu’nun tarihçe sayfasına göre verilmiştir; mesafeler şematiktir, ölçekli değildir. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Hayfa kolu ve sonrası
- 1902
Hayfa kolunun yapımı için Beyrut’ta bir komisyon kurulur.
- 1905
Yapım imtiyazı önce bir İngiliz şirketine verildi. Şirket başarısız olunca devlet, şirketin yaptığı kısımları ve malzemelerini satın alıp kolu tamamladı.
- 1948
Suudi Arabistan, Ürdün ve Suriye, hattın yeniden yapımını görüşmek için bir komite kurar. Suriye ve Ürdün’de bir miktar yolcu ve yük taşımacılığı sürer.
- 1975
Ürdün, fosfat taşımak için Kızıldeniz’deki Akabe limanına yeni bir hat yapar.
- En geç1998
Dera–Hayfa kesimi kapalıdır. Suudi Arabistan içindeki kesim atıl durumdadır, istasyonları terk edilmiştir.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hicaz Demiryolu maddesine dayanır. 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi.
Bugün hat
Medine istasyonu
- Hicrî 1326’da (1908) açıldı; hattın son durağıydı (Visit Madinah).
- Hicrî 1419’dan (1998) beri müze; Mescid-i Nebevî’ye yaklaşık 1.020 m uzaklıkta (Visit Madinah).
- Medine, 2018’de açılan Haremeyn hızlı tren hattı üzerindedir. Bu, ayrı bir demiryoludur.
Ürdün’de hattın mülklerini yönetmek ve işletmek için 1952 tarihli 23 sayılı kanunla kurulan Hicaz Demiryolu Kurumu, Ürdün hattının kuzey kesiminde turistlere, öğrencilere ve ailelere yönelik geziler düzenler.
2025’ten bu yana planlar
- 23 Eylül 2025: Türkiye, Suriye ve Ürdün ulaştırma bakanlıklarının 11 Eylül 2025’te Amman’da yaptığı teknik toplantıda, Suriye Hicaz Demiryolları’nın eksik 30 km’lik üstyapısının Türkiye’nin desteğiyle tamamlanması kararlaştırıldı. Ürdün, kendi Hicaz lokomotiflerini Şam’a kadar işletmeyi inceleyecek.
- 7 Nisan 2026: Ulaştırma Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, Ürdün’ün ev sahipliğindeki toplantıda Suriyeli ve Ürdünlü mevkidaşlarıyla ulaştırma iş birliği mutabakat zaptı imzaladı. Tarihî Hicaz Demiryolu mirasının günümüz koşullarına uygun biçimde yeniden canlandırılmasını anlamlı bulduğunu söyledi.
- 2 Temmuz 2026: Uraloğlu, Türkiye’nin “Yeni ve Modern Hicaz Demiryolu”nu canlandırmak için Suudi Arabistan ile “kısa bir süre önce” iş birliği mutabakat zaptı imzaladığını söyledi.
Dört yanlış bilgi
“Bağışlarla yapıldı”
Bağışlar fonun yaklaşık üçte birini oluşturdu. Diğer üçte ikisi maaş kesintileri, pullar, harçlar, maden işletme hakları, deriler ve tamamlanan kesimlerin gelirlerinden sağlandı.
“Mekke’ye kadar uzanıyordu”
Hat Medine’de bitiyordu. Medine–Mekke ve Cidde–Mekke hatları hiç yapılmadı; 1914’te bu hatlardan vazgeçildi.
“Trenler hacılarla doluydu”
Yılda ortalama yaklaşık 16.000 hacı taşındı; 1911’de Medine’ye ulaşan hacı sayısı 13.102’ydi. Toplam yolcu sayısı 1913’te 232.563, asker sayısı ise 1910’da 77.761 ve 1914’te 147.587’ydi.
“1916 baskınları hattı hemen sona erdirdi”
Saldırılara rağmen Osmanlı kuvvetleri savaş boyunca hattın büyük bölümünü elinde tuttu. Medine, teslim olduğu 10 Ocak 1919’a kadar direndi.
Kısa cevaplar
Hicaz Demiryolu nereden geçiyordu?
Suriye’deki Şam’dan, Ürdün üzerinden Suudi Arabistan’daki Medine’ye uzanıyordu. Hayfa kolu Dera’da ayrılıyordu.
Uzunluğu ne kadardı?
Hayfa koluyla birlikte 1.464 km’ydi. Yalnızca Şam–Medine arası 1.303 km’dir (Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu). 1917’ye gelindiğinde diğer yan hatlarla birlikte demiryolu ağının uzunluğu 1.750 km’ye ulaştı.
Ne zaman yapıldı?
Yapım emri 2 Mayıs 1900’de verildi, yapım 1 Eylül 1900’de başladı, raylar 1908’de Medine’ye ulaştı ve hat 1 Eylül 1908’de açıldı.
Kim ödedi?
Yaklaşık üçte biri bağışlardan, üçte ikisi diğer gelirlerden sağlandı. 50.000 liralık ilk bağış II. Abdülhamid’den geldi.
Neden Mekke’ye ulaşmadı?
Şerif Hüseyin ve ona bağlı Bedevî şeyhleri, Medine–Mekke ve Cidde–Mekke hatlarına karşı çıktı; 1914’te bu hatlardan vazgeçildi.
Hâlâ işliyor mu?
Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu, eski hattın bir bölümünde turistler, öğrenciler ve aileler için geziler düzenliyor. 1998’e gelindiğinde Dera–Hayfa kesimi kapalı, Suudi Arabistan’daki kesim atıl durumdaydı. Eylül 2025’te Türkiye, Suriye ve Ürdün, Suriye kesimindeki eksik 30 km’lik üstyapının Türkiye’nin desteğiyle tamamlanması konusunda anlaştı. Temmuz 2026’da Türkiye’nin ulaştırma bakanı, “Yeni ve Modern Hicaz Demiryolu”nu canlandırmak için Suudi Arabistan ile bir mutabakat zaptı imzalandığını duyurdu. Haremeyn hızlı tren hattı ayrı bir demiryoludur.
Hicaz Demiryolu Müzesi nedir?
1908’de açılan Medine istasyonu, 1998’den beri müze olarak kullanılıyor (Visit Madinah).
Kaynaklar
Kaynak listesini aç
- Hicaz Demiryolu — TDV İslâm Ansiklopedisi, Ufuk Gülsoy ve William Ochsenwald, 1998 (cilt 17, s. 441–445), 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- About the corporation — Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- History and culture — Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- Trips — Ürdün Hicaz Demiryolu Kurumu, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- Our story — Suudi Arabistan Demiryolları (SAR), 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- Hijaz Railway Museum — Visit Madinah, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- Tarihi Hicaz Demiryolu yeniden canlanıyor — T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 23 Eylül 2025, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- Türkiye-Suriye-Ürdün arasında ulaştırmada ortak adım — T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 7 Nisan 2026, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
- Kabotajda yeni yüzyılın rotası: Türkiye yüzyılı — T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 2 Temmuz 2026, 20.10.2026 tarihinde kontrol edildi
