Sultan I. Abdülmecid: İki Ferman, Dört Borç ve Dolmabahçe
I. Abdülmecid kimdi, Gülhane ve Islahat fermanları neler vaat etti, Kırım Savaşı nasıl dört dış borçlanmaya yol açtı, Dolmabahçe ne zaman açıldı?
İçindekiler
I. Abdülmecid, 1 Temmuz 1839’dan vefat ettiği 25 Haziran 1861’e kadar Osmanlı padişahı olarak tahtta kaldı. Saltanatında imparatorluk iki reform fermanı yayımladı, Kırım Savaşı’na girdi, ilk kez dış borç aldı ve Dolmabahçe Sarayı’nı açtı.
Kısaca
1 Temmuz 1839’dan 25 Haziran 1861’e kadar padişah,
iki ferman, bir savaş, dört borç.
- Kimdi: 25 Nisan 1823’te doğdu. II. Mahmud ile Bezmiâlem Valide Sultan’ın oğluydu; 16 yaşında padişah oldu. Yabancı dillerde adı Abdulmejid, Abdul Majid ve Abdülmecit biçimlerinde de yazılır.
- İki ferman: 3 Kasım 1839’da okunan Gülhane Fermanı ve 18 Şubat 1856’da okunan Islahat Fermanı.
- Savaş ve antlaşma: 4 Ekim 1853’te Rusya’ya savaş ilan edildi; 30 Mart 1856’da Paris Antlaşması imzalandı.
- Dört borç: 1854, 1855, 1858 ve 1860’ta toplam 16.540.942 Osmanlı lirası anapara; hazineye ulaşan tutar 13.864.963 Osmanlı lirasıydı.
- Dolmabahçe Sarayı: 7 Haziran 1856’da açıldı.
- Son halife değil: 1922–1924 arasında halifelik yapan Abdülmecid başka bir kişidir.
Yıl yıl saltanatı
Bir yıl seçin: 1839–1861
Her yılda, kaynakların o yıla tarihlediği olaylar yer alır. Renk ve başlık, olayın türünü gösterir.
- Fermanlar ve kanunlar
- Savaş ve diplomasi
- Para
- Okullar ve yapılar
- Saray ve toplumsal hayat
1839
24 HaziranSavaş ve diplomasi
Mısır krizi sırasında Osmanlı ordusu, yeni padişahın tahta çıkmasından bir hafta önce Nizip’te yenilir.
TDV, Abdülmecid
1 TemmuzSaray ve toplumsal hayat
Babası II. Mahmud’un ölümü üzerine Abdülmecid 16 yaşında padişah olur.
TDV, Abdülmecid
3 TemmuzSavaş ve diplomasi
Osmanlı donanmasının komutanı Ahmed Fevzi Paşa, donanmayı Mısır’a götürüp Mehmed Ali Paşa’ya teslim eder.
TDV, Abdülmecid
27 TemmuzSavaş ve diplomasi
İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya, Mısır meselesinin kendileri olmadan çözülmemesini isteyen ortak bir nota verir.
TDV, Abdülmecid
3 KasımFermanlar ve kanunlar
Mustafa Reşid Paşa, Gülhane Fermanı’nı cemaat liderleri ve yabancı elçilerin önünde okur.
TDV, Abdülmecid; ferman metni
1840
Fermanlar ve kanunlar
Bir ceza kanunu çıkarılır. TDV bunu, Batılı devletlerden çeviri ve uyarlama yoluyla alınan kanunlar arasında sayar.
TDV, Abdülmecid
Saray ve toplumsal hayat
İlk özel gazete Cerîde-i Havâdis yayımlanmaya başlar. Gazeteyi İngiliz asıllı W. Churchill çıkarır, hükümet de destekler.
TDV, Abdülmecid
15 TemmuzSavaş ve diplomasi
İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya, Fransa olmadan Mısır hakkında Londra Antlaşması’nı imzalar. Mısır valiliği veraset yoluyla Mehmed Ali Paşa’ya bırakılır; ele geçirdiği topraklar ve donanma geri alınır.
TDV, Abdülmecid
1841
13 TemmuzSavaş ve diplomasi
Aynı dört devlet Londra’da Boğazlar Sözleşmesi’ni imzalar. Boğazlar üzerindeki Osmanlı hâkimiyetini ve yabancı savaş gemilerinin geçişini yasaklayan kuralı kabul ederler.
TDV, Abdülmecid
1842
Okullar ve yapılar
TDV’ye göre padişahın bir süreliğine Yıldız köşklerine taşınmasının ardından Dolmabahçe Sarayı’nın yapımına başlanır. Milli Saraylar, 1843’ten itibaren görev yapan bir bina eminini belirtir.
TDV, Dolmabahçe Sarayı; Milli Saraylar
1843
Fermanlar ve kanunlar
Bir askerlik kanunuyla askerlik hizmetinde kur‘a sistemine geçilir.
TDV, Abdülmecid
1844
25 HaziranSaray ve toplumsal hayat
Padişah İzmit, Mudanya, Bursa, Gelibolu, Çanakkale ve Adalar’ı ziyaret eder. TDV, bu tür gezileri onun saraya kapanma alışkanlığından ayrıldığı uygulamalar arasında sayar.
TDV, Abdülmecid
1845
Okullar ve yapılar
Eğitimi düzenlemek, yürütmek ve denetlemek için Meclis-i Maârif-i Umûmiyye kurulur.
TDV, Abdülmecid
2 NisanOkullar ve yapılar
Annesi Bezmiâlem Valide Sultan’ın yaptırdığı Gureba Hastanesi ile yeni Galata Köprüsü açılır.
TDV, Abdülmecid
1846
Para
Mali konuları inceleyip öneriler sunmak üzere Meclis-i Mâliyye kurulur.
TDV, Abdülmecid
29 NisanSaray ve toplumsal hayat
Padişah Edirne ve Varna gezisine çıkar. TDV’ye göre gördüğü aksaklıkları ve halkın şikâyetlerini hükümete bildirir.
TDV, Abdülmecid; Tanzimat
1847
Okullar ve yapılar
İlk ve ortaöğretimi yürütmek üzere Mekâtib-i Umûmiyye Nezâreti kurulur ve Ziraat Mektebi açılır.
TDV, Abdülmecid
1848
Okullar ve yapılar
İlk öğretmen okulu Dârülmuallimîn açılır.
TDV, Abdülmecid
Savaş ve diplomasi
1848 devrimlerinde Avusturya’ya karşı savaşan Macar milliyetçileri imparatorluğa sığınır. Avusturya ve Rusya savaş tehdidinde bulunsa da padişah onları geri vermez. TDV’ye göre bu tutum, Avrupa’da imparatorluğa karşı geniş bir sempati uyandırır.
TDV, Abdülmecid
1849
1 MayısSavaş ve diplomasi
Rusya ile imzalanan Balta Liman Antlaşması, Eflak ve Boğdan krizini geçici olarak çözer.
TDV, Abdülmecid
1850
Fermanlar ve kanunlar
1807 tarihli Fransız Ticaret Kanunu’nun birinci ve üçüncü kitaplarından uyarlanan bir ticaret kanunu çıkarılır.
TDV, Tanzimat
Okullar ve yapılar
Rüşdiyeler ile kurulması planlanan üniversite arasında bir okul olan dârülmaârif kurulur.
TDV, Abdülmecid
1851
Okullar ve yapılar
İlk akademi sayılan Encümen-i Dâniş kurulur. TDV’ye göre en büyük çalışması, Cevdet Paşa’nın on iki ciltlik Târih’idir.
TDV, Abdülmecid
1852
Saray ve toplumsal hayat
Sadrazamlık bir yılda dört kez el değiştirir. TDV bunu mali ve siyasi krizin bir işareti olarak değerlendirir.
TDV, Tanzimat
Fermanlar ve kanunlar
Yeni bir düzenlemeyle valilerin yetkileri genişletilir.
TDV, Tanzimat
1853
4 EkimSavaş ve diplomasi
Hükümet Rusya’ya savaş ilan eder. Rusya, Osmanlı’nın Ortodoks tebaasını koruma hakkı istemiş, bu istek reddedilince Eflak ve Boğdan’ı işgal etmişti.
TDV, Abdülmecid
1854
MartSavaş ve diplomasi
İngiltere ve Fransa Rusya’ya savaş ilan eder.
Digithèque MJP
24 AğustosPara
İlk dış borç anlaşması yapılır: 3,3 milyon lira anapara, hazineye geçen 2,64 milyon lira, faiz yüzde 6.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
26 EylülFermanlar ve kanunlar
Meclis-i Âlî-i Tanzîmat kurulur ve kanun yapma görevini Meclis-i Vâlâ’dan devralır.
TDV, Tanzimat
1855
10 MayısFermanlar ve kanunlar
Hükümet cizyenin kaldırılacağını, gayrimüslimlerin askere ve devlet görevlerine alınacağını duyurur. Gayrimüslimler itiraz edince onları askere alma planından vazgeçilir.
TDV, Islahat Fermanı
Para
İkinci borç: 5,5 milyon lira anapara, hazineye geçen 5,64 milyon lira, faiz yüzde 4. Tahviller, nominal değerin üzerinde, yüzde 102,6’dan satılır.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye
8 EylülSavaş ve diplomasi
Uzun bir kuşatmanın ardından Sivastopol düşer.
TDV, Paris Antlaşması
26 KasımSavaş ve diplomasi
Kars Kalesi Rusya’nın eline geçer.
TDV, Paris Antlaşması
1856
4 ŞubatSaray ve toplumsal hayat
Padişah, Fransız elçisinin verdiği baloya katılır. TDV, bu olayı ve III. Napolyon’dan Légion d’honneur nişanını kabul etmesini, onun eski saray geleneklerinden ayrıldığı uygulamalar arasında sayar.
TDV, Abdülmecid
18 ŞubatFermanlar ve kanunlar
Islahat Fermanı, Bâbıâli’de devlet adamları, şeyhülislam, patrikler ve yabancı temsilcilerin önünde okunur. Kopyaları Paris Kongresi’ne katılan devletlere gönderilir.
TDV, Islahat Fermanı; ferman metni
25 ŞubatSavaş ve diplomasi
Paris Kongresi açılır.
TDV, Islahat Fermanı
30 MartSavaş ve diplomasi
Paris Antlaşması savaşı sona erdirir. Kars geri verilir (3. madde), Bâbıâli “kamu hukukunun ve Avrupa uyumunun sağladığı avantajlardan” yararlanmaya kabul edilir (7. madde); 9. maddede fermandan söz edilir.
Antlaşma metni; TDV, Paris Antlaşması
7 HaziranOkullar ve yapılar
Dolmabahçe Sarayı açılır.
TDV, Dolmabahçe Sarayı
1857
Fermanlar ve kanunlar
Bir kanunla gayrimüslimlerin askerlik yerine bedel-i askerî adlı vergiyi ödemesine izin verilir.
TDV, Islahat Fermanı
Okullar ve yapılar
Maarif Nezâreti kurulur ve eğitim meclisinin görevlerini devralır.
TDV, Abdülmecid
1858
6 HaziranFermanlar ve kanunlar
Arazi Kanunnâmesi çıkarılır. TDV bunu saltanat döneminin başlıca kanunları arasında sayar.
TDV, Abdülmecid
22 EylülFermanlar ve kanunlar
Memurların görev ve yetkilerine ilişkin ilk kanun çıkarılır.
TDV, Abdülmecid
Okullar ve yapılar
İlk kız rüşdiye okulu İstanbul’da açılır.
TDV, Abdülmecid
Para
Üçüncü borç: 5,5 milyon lira anapara, hazineye geçen 4,18 milyon lira, faiz yüzde 6. Arslan, amacını kâğıt parayı tedavülden çekmek olarak belirtir.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
1859
Okullar ve yapılar
Orman Mektebi açılır.
TDV, Abdülmecid
14 EylülSaray ve toplumsal hayat
Abdülmecid’i indirip Abdülaziz’i tahta çıkarmayı amaçlayan Kuleli Vakası, girişim başlamadan bastırılır.
TDV, Abdülmecid
EkimSavaş ve diplomasi
İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya, 1856’da vaat edilen reformların uygulanmadığını belirten bir nota verir. Uygulanmalarını sağlamak için her birinin ayrı ayrı harekete geçeceğini de eklerler.
TDV, Abdülmecid
18 EkimSaray ve toplumsal hayat
Dış borçların yükünü sert biçimde eleştiren Sadrazam Âlî Paşa, padişah tarafından görevden alınır.
TDV, Abdülmecid
1860
Para
Dördüncü borç: 2.240.942 lira anapara, hazineye geçen 1.400.588 lira, faiz yüzde 6. Arslan, amacını birikmiş dış ve iç borçları ödemek olarak belirtir.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
Savaş ve diplomasi
Lübnan’da Dürzîler ile Mârûnîler arasındaki çatışmaları Şam’daki karışıklıklar izler; Hollanda ve Amerika konsolosları öldürülür. Fransa Beyrut’a asker çıkarır, Dışişleri Bakanı Fuad Paşa da komiser olarak Lübnan’a gider.
TDV, Abdülmecid
Okullar ve yapılar
Telgraf Mektebi açılır.
TDV, Abdülmecid
1861
9 HaziranSavaş ve diplomasi
Avrupa devletleriyle yapılan görüşmelerin ardından Lübnan, gayrimüslim bir valinin yönettiği imtiyazlı bir bölge olur.
TDV, Abdülmecid
25 HaziranSaray ve toplumsal hayat
Abdülmecid, Ihlamur Kasrı’nda veremden ölür ve Yavuz Sultan Selim’in türbesinin yanına defnedilir. Yerine kardeşi Abdülaziz geçer.
TDV, Abdülmecid
On altı yaşında bir krizi devralmak
Abdülmecid, II. Mahmud ile Bezmiâlem Valide Sultan’ın oğlu olarak 25 Nisan 1823’te İstanbul’da doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi onun bir Avrupa prensi gibi yetiştirildiğini belirtir: Konuşup okuyacak kadar Fransızca öğrenmiş, Avrupa yayınlarını takip etmiş, Batı müziğine ve yaşam biçimlerine hayrandı.
Babasının ölümü üzerine 1 Temmuz 1839’da, 16 yaşında padişah oldu. Bir hafta önce ordu, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ile yaşanan kriz sırasında Nizip’te yenilmişti. Ay bitmeden beş devlet (İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya), Mısır meselesinin kendileri olmadan çözülmemesini isteyen ortak bir nota verdi. TDV’nin ifadesiyle imparatorluk bir bakıma Avrupa devletlerinin vesayeti altına girdi.
Dışişleri Bakanı Mustafa Reşid Paşa, Londra ve Paris’ten aceleyle döndü. Genç padişahı, Avrupa devletlerini memnun edecek bir reform programını ilan etmeye ikna etti ve 3 Kasım 1839’da programı kendisi okudu. Bu metin, Tanzimat Fermanı da denilen Gülhane Fermanı’dır.
TDV’ye göre fermanın uyandırdığı sempati, Mısır meselesinin çözümünü kolaylaştırdı. 15 Temmuz 1840’ta İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya, Fransa olmadan Londra Antlaşması’nı imzaladı. Mısır valiliği Mehmed Ali Paşa’nın ailesinde veraset yoluyla geçer hâle geldi; ele geçirdiği topraklar ve Osmanlı donanması geri alındı. Aynı devletler 13 Temmuz 1841’de Boğazlar Sözleşmesi’ni imzaladı.
İki ferman, kendi sözleriyle
İki ferman da reform vaat ediyordu; her iki metin de günümüze ulaştı. Aşağıdan birini seçip bir vaadi açın. Fermanın kendi sözlerinin yanında bugünkü Türkçeyle anlatımını ve TDV’nin bu konuda bilgi verdiği yerlerde sonrasında neler olduğunu okuyabilirsiniz.
Hangi ferman?
3 Kasım 1839’da okunan Gülhane Fermanı
Mustafa Reşid Paşa, Gülhane Fermanı’nı 3 Kasım 1839’da yüksek sesle okudu. Metin 26 Şaban 1255 tarihlidir. Başlangıcında 150 yıldır (“yüz elli sene”) kanunlara uyulmadığı ve devletin zayıfladığı belirtilir. Dört konu sayılır: can güvenliği, namus ve malın korunması, vergilerin belirlenmesi, askerlerin nasıl toplanacağı ve ne kadar süre hizmet edeceği.
Açık yargılama olmadan idam yok
Kimse, davası şeriata göre açıkça görülüp hakkında hüküm verilmeden gizlice ya da açıkça idam edilemez.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
alenen ber-vech-i tedkik görülüp hükm olunmadıkça kimse hakkında hafi vü celî idâm ü temsîm mu’âmelesi icrâsı câiz olmamak
Sonrasında. TDV, saltanat dönemindeki hukuki değişiklikler arasında yeni nizâmiye mahkemelerini sayar. Şeriat, cemaat ve konsolosluk mahkemelerinin yanında çalışan bu mahkemelerin Müslüman ve gayrimüslim üyeleri vardı.
Ailenin mirasına el konulamaz
Bir kişi suçlandığında mirasçıları bu suçlamadan sorumlu değildir; bu nedenle malına, onları mirastan yoksun bırakacak biçimde el konulamaz.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
onun malını müsâdere ile veresesi hukûk-ı irsiyyelerinden mahrum kılınmamak
Mülk üzerinde serbestlik
Herkes malına tamamen serbestçe sahip olmalı ve onu kullanabilmeli; kimse buna karışmamalıdır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
herkes emvâl ü emlâkine kemâl-i serbestîyle mâlik ve mutasarrıf olarak
İmkâna göre vergi
Herkesin vergisi malına ve imkânlarına göre adaletle belirlenmeli, bunun dışında hiçbir şey alınmamalıdır. Ferman, iltizamı hiçbir yararlı sonuç vermemiş, zararlı bir yöntem olarak niteler.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
her ferdin emlâk ve kudretine göre vergi-i münâsib tâyin olunarak kimseden ziyâde şey alınmaması
Sonrasında. TDV’ye göre iltizam kaldırıldı ve vergi toplama işi muhassıl adı verilen görevlilere bırakıldı. Hazırlık yapılmaması karışıklığa yol açtı ve gelirler düştü. İlk kez kâğıt para (kâime) basıldı ve devlet iltizama geri döndü.
Sırayla, dört ya da beş yıl askerlik
Bölgenin nüfusuna bakılmadan asker toplanması ve ömür boyu hizmete dayanan eski yöntemin karışıklığa yol açtığı, tarıma ve ticarete zarar verdiği belirtilir. Ferman, sırayla askere alma sistemi ve dört ya da beş yıllık hizmet ister.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
dört yahud beş sene müddet istihdâm zımnında dahi bir tarîk-i münâvebe vaz u te’sîs olunması
Sonrasında. TDV’ye göre 1843 tarihli bir askerlik kanunuyla hizmette kura sistemine geçildi.
Müslümanlar ve diğer cemaatler için
Bu güvenceler, istisnasız Müslümanlar ve diğer cemaatler içindir. Ferman ayrıca âlimlerle bakanların Hırka-i Saadet odasında yemin etmesini, her rütbeden memuru kapsayan bir ceza kanunu çıkarılmasını, memurlara yeterli maaş verilmesini ve rüşveti önleyecek güçlü bir kanun yapılmasını öngörür.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
ehl-i İslâm ve milel-i sâire bu müsâ’adât-ı şâhânemize bilâ-istisnâ mazhar olmak
Sonrasında. TDV, ceza kanununu 1840’a, memurların görev ve yetkilerine ilişkin ilk kanunu ise 22 Eylül 1858’e tarihlendirir.
TDV’ye göre fermanda millî egemenlik ilkesi yer almıyordu. Devletle birey arasındaki ilişkileri düzenleyecek kanunlar vaat ediliyor, keyfî yönetimin sona erdirilmesi amaçlanıyordu.
Metin: Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 11–13’ten alınan Vikikaynak Gülhane Fermanı metni. Alıntılar bu basımdaki hâliyle gösterilmiştir. TDV olarak işaretlenen notlar, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Abdülmecid, Tanzimat ve Islahat Fermanı maddelerinden alınmıştır.
18 Şubat 1856’da okunan Islahat Fermanı
Islahat Fermanı, Paris Kongresi’nin açılışından bir hafta önce, 18 Şubat 1856’da Bâbıâli’de okundu. Sadrazam Âlî Paşa Paris’e gitmiş olduğundan törene Sadrazam Vekili Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa başkanlık etti. TDV’ye göre ferman, İngiliz, Fransız ve Avusturya elçileriyle birlikte hazırlanmıştı. Vaatlerden oluşan tek bir uzun cümledir.
1839 güvenceleri geçerli
Gülhane Fermanı’nda her din ve mezhebe vaat edilen can, mal ve namus güvenceleri yeniden teyit edilir; bunların eksiksiz uygulanması için etkili adımlar atılması istenir.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
emniyet-i can ve mal mahfûziyet-i nâmus için taraf-ı eşref-i pâdişâhanemden va’d ve ihsan olunmuş olan teminat bu kerre dahi tekit ve teyit kılındığından
Cemaatlerin dinî ayrıcalıkları, yeni kurallarla sürer
Hristiyan ve diğer gayrimüslim cemaatlerin dinî ayrıcalıkları korunur. Her cemaat, Bâbıâli’nin gözetiminde patrikhanelerde kurulacak meclisler aracılığıyla bunları belirli bir süre içinde gözden geçirmelidir. Patrikler ömür boyu atanır; din adamlarına verilen hediyelerin yerini sabit gelirler ve maaşlar alır. Cemaat işleri, din adamları ile din adamı olmayan üyeler arasından seçilecek bir meclise bırakılır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
bil-cümle imtiyazât ve muafiyet-ı rûhaniye bu kerre dahi takrîr ve ibkâ kılınıp
Sonrasında. TDV’ye göre din adamlarının cemaat üzerindeki keyfî güç kullanımını önlemek amacıyla 1862’de her cemaate ayrı bir nizamname verildi.
İbadet serbest, din değiştirmeye zorlama yok
Her inancın gerekleri serbestçe yerine getirilir; kimse ibadetinden alıkonulamaz, bu nedenle zarar göremez veya dinini ya da mezhebini değiştirmeye zorlanamaz. Bir topluluğu mezhep, dil ya da ırk bakımından diğerinden aşağı gösteren sözler devlet belgelerinden çıkarılmalı, aşağılayıcı nitelemeler kanunla yasaklanmalıdır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
tebdîl-i din ve mezhep etmek üzere kimse icbâr olunmaması
Sonrasında. TDV, bu cümlenin Müslümanları da kapsayacak biçimde yazıldığını ekler. Ferman gayrimüslimlerle ilgili görülerek okunduğu için bu nokta neredeyse hiç fark edilmedi.
Devlet görevleri ve okullar
Hangi cemaatten olursa olsun bütün tebaa, yeteneğine göre devlet görevlerine, giriş koşullarını sağlaması hâlinde askerî ve sivil devlet okullarına kabul edilmelidir. Her cemaat, üyelerini padişahın atayacağı karma bir eğitim meclisinin denetiminde ilim, zanaat ve meslek eğitimi için kendi okullarını açabilir.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
tebea-i Devlet-i Âliyye’min cümlesi herhangi milletten olursa olsun devletin hizmet ve memuriyetlerine kabûl olunacaklarından
Mahkemeler ve hapishaneler
Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki ticaret ve ceza davaları, açık duruşma yapan karma meclislerde görülür; tanıklar kendi dinlerine göre yemin eder. Hapishaneler ıslah edilmeli, bedensel ceza, kötü muamele ve işkence sona erdirilmelidir. Bunları emreden veya uygulayanlar ceza kanununa göre cezalandırılmalıdır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
hiçbir gûna mücazaât-ı cismaniye ve eziyet ve işkenceye müşabih kâffe-i muamele dahi kâmilen lağv ve iptal kılınması
Sonrasında. TDV, Müslüman ve gayrimüslim üyelerden oluşan nizâmiye mahkemelerini saltanat dönemindeki değişiklikler arasında sayar.
Askerlik
Hristiyanlar ve diğer gayrimüslimler de Müslümanlar gibi askerlik kuralına tabidir. Bizzat hizmet edebilir veya bedel ödeyerek askerlikten muaf olabilirler.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
ehal-i İslâm misillû hısse-i askeriye itâsı hakkında muahharan verilen karara inkiyat mecbûriyetinde bulunması ve bu hususta bedel vermek veya nakden akçe itâsiyle hizmet-i fi’liyeden muaf olmak usûlünün icrâ olunması
Sonrasında. TDV’ye göre gayrimüslimleri askere alma kararı uygulanmadı; 1857 tarihli bir kanunla bunun yerine bedel-i askerî vergisi ödemeleri sağlandı. TDV bu reformu başarısız olarak niteler.
Vergiler, iltizam ve yabancıların mülk edinmesi
Vergi ve harçlar, sınıfı veya mezhebi ne olursa olsun bütün tebaaya uygulanır. Başta aşar olmak üzere bunların toplanmasındaki kötüye kullanımlar düzeltilmelidir. İltizamın yerini adım adım doğrudan tahsilat almalı; memurların ve meclis üyelerinin ihalelerden pay alması ağır cezalarla yasaklanmalıdır. Padişah ile yabancı devletler arasında yapılacak bir anlaşmanın ardından yabancıların mülk edinmesine izin verilebilir.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
doğrudan doğruya ahz-i vergi etmek usûlünün pey-der-pey icrâsı kabil oldukça
TDV’ye göre 1856 fermanı, 1839 fermanından daha ayrıntılıdır. Yalnızca gayrimüslim tebaa ile yabancıları ele alırken 1839 metni bütün tebaa için genel ilkeler belirlemiştir.
Metin: Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 14–18’den alınan Vikikaynak Islahat Fermanı metni. Alıntılar bu basımdaki hâliyle gösterilmiştir. TDV olarak işaretlenen notlar, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Islahat Fermanı ve Abdülmecid maddelerinden alınmıştır.
Her iki metin de şeriat çerçevesinde hareket ettiğini belirtir. TDV’ye göre Abdülmecid, kendinden önceki padişahlar gibi kendi üzerinde yalnızca şeriatın gücünü tanıyor, her yeni düzenlemenin ona uygun olmasını istiyordu.
Savaş ve fermandan söz eden antlaşma
Savaş, Kudüs’teki kutsal yerler meselesinden çıktı. Fransa oradaki Katolikleri korumak istedi. Rusya ise Ortodoksların haklarını korumak için harekete geçti ve Bâbıâli’den Osmanlı’nın Ortodoks tebaasını koruma hakkı istedi. Hükümet bunu reddetti, Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal etti ve 4 Ekim 1853’te savaş ilan edildi. İngiltere, Fransa ve Piyemonte-Sardinya Osmanlı’nın yanında savaştı. Avusturya ve Prusya tarafsız kaldı.
Sivastopol, uzun bir kuşatmanın ardından 8 Eylül 1855’te düştü; Kars ise 26 Kasım 1855’te Rusya’nın eline geçti. Paris’te barış kongresi 25 Şubat 1856’da açılmadan önce padişah Islahat Fermanı’nı ilan etti. TDV’ye göre müttefikler, ordularının yardımı karşılığında padişahtan bu fermanı elde etmişti.
30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaşması’yla Kars geri verildi (3. madde). Devletler, 7. maddede Bâbıâli’nin kamu hukukunun ve Avrupa uyumunun sağladığı avantajlardan yararlanmaya kabul edildiğini ilan etti; imparatorluğun bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi taahhüt etti. TDV’ye göre imparatorluk kâğıt üzerinde Avrupa sisteminin eşit bir üyesi olarak kabul edildi, ancak Âlî Paşa’nın 25 Mart’ta gündeme getirdiği kapitülasyonlar kaldırılmadı.
9. madde ferman hakkında ne diyor?
Madde, padişahın tebaasının durumunu “din veya ırk ayrımı olmaksızın” iyileştiren bir ferman çıkardığını ve bunu devletlere bildirmeyi seçtiğini belirtir. Ferman “spontanément émané de sa volonté souveraine” sözleriyle tanımlanır. Devletler bu bildirimin değerini kayda geçirir. Son cümle şöyledir:
Antlaşmanın Fransızca sözleri
ne saurait, en aucun cas, donner le droit auxdites Puissances, de s’immiscer soit collectivement, soit séparément, dans les rapports de Sa Majesté le Sultan avec ses sujets, ni dans l’administration intérieure de son Empire
Bugünkü Türkçeyle: Bu bildirim, devletlere birlikte ya da ayrı ayrı padişahın tebaasıyla ilişkilerine veya imparatorluğun iç yönetimine müdahale etme hakkı vermez.
Âlî Paşa, fermanı antlaşmanın dışında tutmak için çok uğraşmıştı. TDV’ye göre bu çabaların sonucu olan 9. maddenin son cümlesinin müdahaleyi önleyeceği düşünülüyordu. TDV yazarları, sonucun nasıl farklı olduğunu anlatır. Biri, maddenin devleti fermana bağladığını ve dış müdahaleye zemin hazırladığını yazar. Diğeri, devletlere reform konusunda fiilen müdahale hakkı verildiğini belirtir. Ekim 1859’da İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya, Bâbıâli’ye vaat edilen reformların uygulanmadığını ve her birinin bunların uygulanması için ayrı ayrı harekete geçeceğini belirten bir nota verdi.
Dört borç ve paranın harcandığı yerler
TDV’ye göre Osmanlı devlet adamları uzun süre dış borçlanmadan kaçınmıştı. Fransa’dan 55 milyon frank borç alma planı, padişahın itirazıyla durduruldu ve hazine 2,2 milyon frank tazminat ödedi. İlk dış borç, savaş sırasında 24 Ağustos 1854’te alındı. 1855, 1858 ve 1860’ta üç borç daha alındı; her birine karşılık önemli gelir kaynakları teminat gösterildi.
İlk borç için padişahın 4 Ağustos 1854 tarihli emri, 5 milyon sterline kadar borçlanmaya izin veriyordu. 24 Ağustos anlaşması, Londra ve Paris’teki Palmer & Co. ve Goldschmid & Co. şirketleriyle yapıldı. Arslan, 3 milyon sterlin borç alındığını, 20 sterline karşılık 22 Osmanlı lirası hesabıyla bunun 3,3 milyon Osmanlı lirası ettiğini ve yüzde 80 ihraç fiyatıyla hazineye 2,64 milyon lira girdiğini yazar.
| Borç | Anapara | Hazineye geçen | Faiz, % | Arslan’a göre amaç |
|---|---|---|---|---|
| 1854 | 3.300.000 | 2.640.000 | 6 | Kırım Savaşı giderleri |
| 1855 | 5.500.000 | 5.644.375 | 4 | Kırım Savaşı giderleri |
| 1858 | 5.500.000 | 4.180.000 | 6 | Kâğıt parayı tedavülden çekme |
| 1860 | 2.240.942 | 1.400.588 | 6 | Birikmiş dış ve iç borçları ödeme |
Dört borcun toplam anaparası 16.540.942 lira, hazineye geçen tutarı ise 13.864.963 liraydı. TDV’ye göre 1855’te tahviller nominal değerin üzerinde, yüzde 102,6’dan satıldığı için hazineye geçen tutar borç alınandan fazlaydı.
Paranın nereye harcandığına dair üç ifade
Arslan, tabloda görüldüğü gibi her borç için bir amaç belirtir: 1854 ve 1855 için savaş giderleri, 1858 için kâğıt parayı tedavülden çekmek, 1860 için birikmiş borçları ödemek.
TDV’nin Abdülmecid maddesine göre borç alınan paranın bir kısmı saray ve köşk yapımına harcandı.
TDV’nin borçlarla ilgili maddesine göre 1854–1874 arasında alınan dış borçların yalnızca yüzde 7,8’i Rumeli demiryoluna, büyük bölümü ise cari harcamalara gitti: bütçe açıklarını kapatmak, önceki borçların taksitlerini ödemek, yıpranmış kâğıt ve bakır paraları tedavülden çekmek. Maddede, borç idaresi kurulmadan önce alınan borçların daha çok saray, konak ve köşklere harcandığı da belirtilir.
Saraylar, okullar ve bir hastane
Dolmabahçe Sarayı, Beşiktaş’ta Boğaz kıyısındadır. Milli Saraylar’a göre saraya yer açmak için eskimiş Beşiktaş Sahilsarayı yıkıldı. TDV, inşaatın başlangıcını padişahın bir süreliğine Yıldız köşklerine taşındığı 1842’ye tarihlendirir; Milli Saraylar ise 1843’ten itibaren görev yapan bir bina eminini belirtir. Saray 7 Haziran 1856’da açıldı.
TDV, mimar olarak baba oğul Garabet ve Nikoğos Balyan’ı belirtir. Milli Saraylar’ın listesinde Garabet, Karabet olarak geçer; listede Ohannes Serveryan ile James William Smith de yer alır. Sarayda 285 oda, 44 salon, 68 tuvalet ve 6 hamam vardır. 1856’dan itibaren ilki Abdülmecid olmak üzere altı padişah burada yaşadı. Son halife Abdülmecid de 1922–1924 arasında burada yaşadı.
TDV, saltanat döneminin başlıca yapıları arasında Küçük Mecidiye Camii’ni (1849), Teşvikiye Camii’ni (1854), Beykoz Kasrı’nı (1855) ve Küçüksu Kasrı’nı (1857) da sayar. Annesi Bezmiâlem Valide Sultan’ın yaptırdığı Gureba Hastanesi ile yeni Galata Köprüsü 2 Nisan 1845’te açıldı.
TDV, eğitim alanında Meclis-i Maârif-i Umûmiyye (1845), Mekâtib-i Umûmiyye Nezâreti (1847), ilk öğretmen okulu Dârülmuallimîn (1848), dârülmaârif (1850), Encümen-i Dâniş (1851) ve Maarif Nezâreti’ni (1857) sayar. İstanbul’daki ilk kız rüşdiye okulu 1858’de açıldı. Üniversite kurma girişimi sonuçlanmadı. TDV, eğitimin sonunda ikiye ayrıldığını da belirtir: Medreseler şeyhülislama bağlı kaldı, yeni okullar ise eğitim bakanlığına bağlandı.
TDV, hukuk alanındaki başlıca kanunlar arasında Ceza Kanunu (1840), Ticaret Kanunu (1850) ve Arazi Kanunnâmesi’ni (6 Haziran 1858) sayar. Şeriat, cemaat ve konsolosluk mahkemelerinin yanında kurulan, Müslüman ve gayrimüslim üyeleri bulunan nizâmiye mahkemelerini de belirtir. Aynı ikilik burada da görüldü: Eski şeriat mahkemeleri şeyhülislamın yetki alanında kaldı.
Son yıllar ve dört oğul
TDV’ye göre Abdülmecid, saraya kapanma alışkanlığına son verdi. Zaman zaman halkın arasına karıştı, bakanların toplantılarına katılmak için Bâbıâli’ye gitti, her yıl Meclis-i Vâlâ’yı bir konuşmayla açtı; kışlaları ve tersaneyi sık sık denetledi. TDV, saltanatında yirmi iki sadrazam sayar; onu duygusal ve çabuk gücenen biri olarak tanımlar. İngiliz ve Fransız elçilerinin onun üzerinde nüfuz kurmak için yarıştığını, Osmanlı devlet adamlarının da İngiliz ve Fransız taraftarlarına ayrıldığını belirtir.
14 Eylül 1859’da bir ihbar, Kuleli girişimini başlamadan sona erdirdi. TDV’ye göre girişimi destekleyenler, Avrupa devletlerinin vesayetine son vermek için Abdülmecid’i indirip Abdülaziz’i tahta çıkarmak istiyordu. Dış borçların yükünü sert biçimde eleştiren Âlî Paşa, 18 Ekim 1859’da padişah tarafından görevden alındı.
1860’ta Lübnan’da Dürzîler ile Mârûnîler arasındaki çatışmaları Şam’daki karışıklıklar izledi; Hollanda ve Amerika konsolosları öldürüldü. Fransa Beyrut’a asker çıkardı. Avrupa devletleriyle yapılan görüşmelerin ardından Lübnan, 9 Haziran 1861’de gayrimüslim bir valinin yönettiği imtiyazlı bir bölge oldu.
Abdülmecid, babası gibi veremden, 25 Haziran 1861’de Ihlamur Kasrı’nda öldü ve Yavuz Sultan Selim’in türbesinin yanına defnedildi. Yerine kardeşi Abdülaziz geçti. Oğullarından dördü daha sonra padişah oldu: V. Murad (1876), II. Abdülhamid (1876–1909), V. Mehmed Reşad (1909–1918) ve VI. Mehmed Vahdeddin (1918–1922).
Kısa yanıtlar
I. Abdülmecid kimdi?
25 Nisan 1823’te doğan, 1 Temmuz 1839’dan vefat ettiği 25 Haziran 1861’e kadar tahtta kalan Osmanlı padişahı. Yabancı dillerde adı Abdulmejid, Abdul Majid ve Abdülmecit biçimlerinde de yazılır.
Son halife Abdülmecid ile aynı kişi mi?
Hayır. Milli Saraylar’a göre son halife Abdülmecid, 1922–1924 arasında bu unvanı taşıdı ve o da Dolmabahçe’de yaşadı.
Paris Antlaşması 1856 fermanını içeriyor muydu?
Hayır. 9. madde yalnızca fermandan söz eder ve devletlere bildirilmesinin onlara müdahale hakkı vermediğini belirtir. TDV’ye göre buna rağmen devleti fermana bağladı ve dış baskıya yol açtı.
Kaç kez dış borç aldı?
1854, 1855, 1858 ve 1860’ta dört kez. TDV ve Arslan aynı rakamları verir: 16.540.942 lira anapara ve hazineye geçen 13.864.963 lira.
Dolmabahçe Sarayı ne zaman açıldı?
TDV’ye göre 7 Haziran 1856’da. Yapımına 1840’ların başında başlandı: TDV 1842’yi belirtir, Milli Saraylar ise 1843’ten itibaren görev yapan bir bina eminini kaydeder.
Kaynaklar
Kaynak listesini açın
- Abdülmecid, Cevdet Küçük — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1988, kontrol: 20.10.2026
- Tanzimat, Ali Akyıldız — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 2011, kontrol: 20.10.2026
- Islahat Fermanı, Ufuk Gülsoy — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1999, kontrol: 20.10.2026
- Paris Antlaşması, Kemal Beydilli — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 2007, kontrol: 20.10.2026
- Dolmabahçe Sarayı, Metin Sözen — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1994, kontrol: 20.10.2026
- Düyûn-ı Umûmiyye, Cevdet Küçük ve Tevfik Ertüzün — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1994, kontrol: 20.10.2026
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Fermanı), metin — Vikikaynak, Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri: Senedi İttifak’tan Günümüze (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 11–13, kontrol: 20.10.2026
- Islahat Fermanı, metin — Vikikaynak, aynı basımdan, s. 14–18, kontrol: 20.10.2026
- Traité de paix de Paris, 30 Mart 1856, Fransızca metin — Digithèque MJP, Université de Perpignan, kontrol: 20.10.2026
- Gürbüz Arslan, “Osmanlı Devleti’nin Dış Borçları ve Yeniden Yapılandırma Süreci (1930–1933)”, Tablo 1 — History Studies 7/4 (2015), s. 1–23, kontrol: 20.10.2026
- Dolmabahçe Sarayı — Milli Saraylar, kontrol: 20.10.2026
- Portret van Abdul Medjid (RP-P-1905-5029) — Rijksmuseum, Carel Christiaan Antony Last’ın taş baskısı, kayıtta 1818–1876 arasına tarihlendirilmiş, Kamu Malı İşareti
- Dolmabahçe moskee, Istanboel (RP-F-F13202) — Rijksmuseum, Charles Gaudin’in stereoskop kartı, kayıtta 1861–1870 arasına tarihlendirilmiş, Kamu Malı İşareti
