Sabiha Gökçen: Atatürks geadopteerde dochter en pilote
Sabiha Gökçen in feiten en foto’s: haar adoptie door Atatürk, de Türkkuşu-school, haar militaire vliegbrevet en haar Balkanvlucht van 1938.
Inhoudsopgave
Sabiha Gökçen (1913 tot 2001) was een Turkse pilote en Atatürks geadopteerde dochter. Ze leerde vanaf 1935 vliegen aan de Türkkuşu-school, behaalde op 30‑08‑1937 haar militaire vliegbrevet en vloog in juni 1938 naar vier hoofdsteden op de Balkan.
In het kort
Een pilote, een geadopteerde dochter en de vrouw die in 1938 naar vier hoofdsteden op de Balkan vloog.
- Haar leven: geboren in 1913 in Bursa, overleden op 22‑03‑2001 op 88-jarige leeftijd, begraven op de militaire begraafplaats van Cebeci (Cebeci Şehitliği) in Ankara.
- Haar vliegloopbaan: eerste vrouwelijke leerling aan de Türkkuşu-school in 1935; militair vliegbrevet op 30‑08‑1937.
- De Balkanvlucht: 16‑06‑1938 tot 21‑06‑1938, van Istanbul naar Athene, Thessaloniki, Sofia, Belgrado en Boekarest en terug, ongeveer 3000 km.
- De titel: bronnen formuleren “eerste” op verschillende manieren, waaronder “eerste militaire pilote van de Republiek Turkije”, “de eerste gevechtspilote ter wereld” en “eerste piloot van militaire vliegtuigen”.
Zeven momenten
Vitrine met eretekens
Haar zeven insignes
“Eerste militaire pilote”
Directoraat-generaal Burgerluchtvaart, lijst van eerste prestaties van vrouwen in de luchtvaart (gecontroleerd 22‑10‑2026)
«İlk Askeri Uçak Pilotu · 1936 · Hava Kuvvetleri Komutanlığı»
eerste piloot van militaire vliegtuigen · 1936 · Luchtmachtcommando
Atatürk Onderzoekscentrum, lemma over de luchtmacht in Atatürks tijd (lemma bijgewerkt 09‑10‑2026)
«Dünya'nın ilk kadın askerî pilotu olur»
wordt de eerste militaire pilote ter wereld
Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma, samenvattende regel (lemma bijgewerkt 08‑10‑2026)
«Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın askeri pilotu»
de eerste militaire pilote van de Republiek Turkije
Citaatkaartje
In het Nederlands
De encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum noemt Sabiha Gökçen “de eerste militaire pilote van de Republiek Turkije” (haar lemma, bijgewerkt 08‑10‑2026) en “de eerste militaire pilote ter wereld” (het lemma over de luchtmacht, bijgewerkt 09‑10‑2026); de lijst van het Directoraat-generaal Burgerluchtvaart vermeldt haar als “eerste piloot van militaire vliegtuigen”, 1936 (gecontroleerd 22‑10‑2026).
In het Turks
Atatürk Araştırma Merkezi’nin ansiklopedisi Sabiha Gökçen’i kendi maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu” (madde güncelleme tarihi 08.10.2026), Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri maddesinde “Dünya’nın ilk kadın askerî pilotu” (madde güncelleme tarihi 09.10.2026) diye anar; Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün listesi onu 1936 tarihli “İlk Askeri Uçak Pilotu” olarak gösterir (sayfa kontrol tarihi 22.10.2026).
De zeven insignes als tabel
| Insigne | Bron | De woorden | Betekenis | Datum van de pagina |
|---|---|---|---|---|
| Eerste vrouwelijke leerling, 1935 | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «ilk kız öğrenci olarak 1935 yılında Türk Hava Kurumunun Türk Kuşu Sivil Havacılık Okuluna girmiş oldu» | zij ging in 1935 als eerste vrouwelijke leerling naar de Türkkuşu-school voor burgerluchtvaart van de Turkse Luchtvaartvereniging | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| “Eerste militaire pilote” | Directoraat-generaal Burgerluchtvaart, lijst van eerste prestaties van vrouwen in de luchtvaart | «İlk Askeri Uçak Pilotu · 1936 · Hava Kuvvetleri Komutanlığı» | eerste piloot van militaire vliegtuigen · 1936 · Luchtmachtcommando | gecontroleerd 22‑10‑2026 |
| “Eerste militaire pilote” | Atatürk Onderzoekscentrum, lemma over de luchtmacht in Atatürks tijd | «Dünya'nın ilk kadın askerî pilotu olur» | wordt de eerste militaire pilote ter wereld | lemma bijgewerkt 09‑10‑2026 |
| “Eerste militaire pilote” | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma, samenvattende regel | «Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın askeri pilotu» | de eerste militaire pilote van de Republiek Turkije | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| “Eerste gevechtspilote ter wereld” | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «dünyanın ilk kadın savaş pilotu ünvanına da sahip oldu» | kreeg ook de titel van eerste gevechtspilote ter wereld | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| “Eerste gevechtspilote ter wereld” | Atatürk Onderzoekscentrum, lemma over de luchtvaart en vliegtuigindustrie in Atatürks tijd | «Atatürk’ün manevi kızı ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu olan Sabiha Gökçen» | Atatürks manevi-dochter en de eerste gevechtspilote ter wereld, Sabiha Gökçen | lemma bijgewerkt 09‑10‑2026 |
| Balkanvlucht, 1938 | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «Balkan turu kapsamında 3.000 kilometrelik uçuş gerçekleştirmişti» | had tijdens de Balkanvlucht 3000 kilometer gevlogen | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Balkanvlucht, 1938 | Haar eigen woorden in Athene (Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma) | «Balkan turuna çıkan ilk askerî Türk kadın pilotu olduğum için mutluyum» | Ik ben blij dat ik de eerste Turkse militaire pilote ben die een Balkanvlucht maakt | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Joegoslavische eretekens, 1938 | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «Yugoslav Hava Kuvvetleri Komutanı General Yankoviç tarafından Yugoslav Hava Nişanı takdim edildi» | de bevelhebber van de Joegoslavische luchtmacht, generaal Yankoviç, reikte de Joegoslavische Luchtvaartmedaille uit | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Joegoslavische eretekens, 1938 | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «“Beyaz Kartal Nişanı”, o güne kadar sadece dört kişiye verilmişti» | de Orde van de Witte Adelaar was tot dan toe aan slechts vier personen toegekend | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Een van 20 vliegeniers, 1996 | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «dünya tarihine adını yazdıran 20 havacıdan biri seçildi. Bu ödüle layık görülen ilk ve tek kadın havacı oldu» | werd gekozen als een van de 20 vliegeniers die hun naam in de wereldgeschiedenis schreven. Zij werd de eerste en enige vrouwelijke vliegenier die deze onderscheiding waardig werd geacht | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Atatürks geadopteerde dochter | Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «Bursa gezisi sırasında manevi evlat edindi» | nam haar tijdens de reis naar Bursa op als manevi-kind (geadopteerd; letterlijk “van de geest”) | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Atatürks geadopteerde dochter | Ministerie van Nationale Defensie, pagina van het Anıtkabir-museum | «ATATÜRK'ün manevi kızı Sabiha GÖKÇEN'e soyadı verdiğini gösteren belge» | het papier dat aantoont dat Atatürk zijn manevi-dochter Sabiha Gökçen haar achternaam gaf | gecontroleerd 22‑10‑2026 |
Jeugd en adoptie
Ze werd in 1913 in Bursa geboren. De encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum noemt haar vader Mustafa İzzet Bey, hoofdsecretaris van de provincie (Vilayet Başkâtibi), en haar moeder Hayriye Hanım. Ze verloor beide ouders op jonge leeftijd en werd door haar oudere broer grootgebracht. Ze was de jongste van zes kinderen en haar vader was door sultan Abdülhamid II naar Bursa verbannen.
Atatürk ontmoette haar tijdens zijn reis naar Bursa, tussen 22‑09‑1925 en 08‑10‑1925. Toen hij hoorde hoe moeilijk ze het had, sprak hij met haar oudere broer en nam hij haar op als zijn manevi-kind (“van de geest”, de term voor de kinderen die hij adopteerde). Daarna veranderde haar leven. Ze ging naar de basisschool van Çankaya, een school met één bouwlaag en twee lokalen die in de tuin van het Çankaya-landhuis was gebouwd voor de kinderen uit de buurt.
Een van elf
Atatürk nam elf manevi-kinderen op, vijf vóór de uitroeping van de republiek en zes daarna. Zij was een van die zes. De encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum zegt dat hij hen als voorbeeld voor Turkse vrouwen wilde opvoeden en dat zij aan het publiek werd gepresenteerd als rolmodel in de luchtvaart, een vakgebied dat voor vrouwen onbereikbaar leek.
Van de andere drie was Afet (Afetinan) lerares; in 1950 werd ze hoogleraar. Rukiye trouwde met gendarmeriekapitein Hüsnü Erkin. Op de bruiloft in het Dolmabahçe-paleis danste Atatürk de eerste dans met haar. Zehra werd naar een school in Londen gestuurd en overleed in 1936.
Na Çankaya ging ze naar twee meisjesscholen in Istanbul, in Arnavutköy en Üsküdar. Door ziekte moest ze haar schooltijd afbreken. Ze werd behandeld op Heybeliada en in Wenen en verbleef enige tijd in Parijs om haar Frans te verbeteren.
In 1934, toen de Achternamenwet werd aangenomen, gaf Atatürk haar de achternaam Gökçen. De wet werd op 21‑06‑1934 aangenomen; de wet die Atatürk zijn eigen achternaam gaf, volgde op 24‑11‑1934. Later vertelde ze het verhaal van die avond.
De avond van de achternaam
- Aan tafelElke avond bedacht Atatürk aan tafel een achternaam voor een vriend of familielid, en op een avond was zij aan de beurt.
- Haar antwoord«Siz ne emrederseniz o olsun efendim», stamelde ze: “Laat het zijn wat u beveelt, meneer.”
- Zijn gedachteHij dacht even na en zei «Sana Atatürk kızı soyadını vermek isterdim ama…» (“Ik had je graag de achternaam Atatürks dochter gegeven, maar…”).
- Eén woordToen pakte hij een papier en schreef er één woord op: Gökçen.
Ze voegde eraan toe dat veel mensen denken dat ze de naam kreeg nadat ze begon te vliegen, maar dat het andersom was: «Ata’nın Gökçen soyadını bana vermesinden sonra göklerle buluşup havacılığa başladım» (“Pas nadat Atatürk mij de achternaam Gökçen had gegeven, maakte ik kennis met het luchtruim en begon ik te vliegen”).
«Sabiha Gökçen - S. Gökçen’dir»
K. Atatürk
«19.XII.1934 kutlu olsun»
Het bureau
Drie papieren in het Anıtkabir-museum
Papier: achternaam
Het papier dat volgens het museum aantoont dat Atatürk zijn manevi-dochter Sabiha Gökçen haar achternaam gaf. Er staat «Sabiha Gökçen – S. Gökçen’dir» (“Sabiha Gökçen: het is S. Gökçen”), het is ondertekend met “K. Atatürk” en onder de handtekening staat «19.XII.1934 kutlu olsun» (“19‑12‑1934, moge het gezegend zijn”). Ze schonk het aan het museum.
De drie papieren als tabel
| Papier | Wat het is | Formaat |
|---|---|---|
| Biljet van 5 TL | Een bankbiljet van 5 TL, gedateerd 01‑01‑1938 en ondertekend met “K. Atatürk”. Atatürk ondertekende het en gaf het op een bijeenkomst in Çankaya aan zijn manevi-dochter Sabiha Gökçen. Zij schonk het aan het Anıtkabir-museum. | 15,7 × 7,3 cm |
| De brief in potlood | Een eigenhandig door Atatürk in potlood geschreven brief, die begint met «Kızım Uçman Gökçen’e» (“Aan mijn dochter, vliegenier Gökçen”). Hij is ondertekend met “K. Atatürk” en zij schonk hem aan het museum. | 24 × 18 cm |
| Papier: achternaam | Het papier dat volgens het museum aantoont dat Atatürk zijn manevi-dochter Sabiha Gökçen haar achternaam gaf. Er staat «Sabiha Gökçen – S. Gökçen’dir» (“Sabiha Gökçen: het is S. Gökçen”), het is ondertekend met “K. Atatürk” en onder de handtekening staat «19.XII.1934 kutlu olsun» (“19‑12‑1934, moge het gezegend zijn”). Ze schonk het aan het museum. | 27 × 21 cm |
Bronnen: Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Atatürk-encyclopedie, Atatürks manevi-kinderen; Chronologie van Atatürk; pagina’s van het Anıtkabir-museum.
03‑05‑1935, de dag waarop Türkkuşu openging
Türkkuşu (“Turkse vogel”) was de vliegschool van de Turkse Luchtvaartvereniging. De school moest vrouwen en mannen van 18 tot 35 jaar leren zweefvliegen en parachutespringen.
- 16‑02‑1925
- De Turkse Vliegtuigvereniging (Türk Tayyare Cemiyeti) wordt opgericht. Ze leeft van giften van het publiek.
- 03‑05‑1935
- Türkkuşu gaat open. De afdeling in Ankara heeft bij de start 200 leden.
- 24‑05‑1935
- Op het zesde congres krijgt de vereniging haar huidige naam: de Turkse Luchtvaartvereniging (Türk Hava Kurumu).
Atatürk had de voorzitter van de vereniging, Fuat Bulca, gevraagd naar samenwerking met de Sovjetluchtvaart en naar de activiteiten van Vecihi Hürkuş, een Turkse vliegenier die hij in de pers volgde. Bulca oordeelde over beide positief. Daarop vroeg Atatürk om een vliegeenheid met de naam Türkkuşu en zei hij dat Vecihi Bey daarbij moest worden ingezet.
Sabiha Gökçen herinnerde zich de ochtend van 03‑05‑1935: Atatürk stond heel vroeg op en trok zijn favoriete sportkleding aan en zette zijn pet op. «Haydi bakalım Gökçen,» zei hij. «Gidiyoruz.» (“Kom op, Gökçen. We gaan.”)
De toespraak in Etimesgut
De opening vond plaats op het vliegveld van Etimesgut, bij Ankara. In zijn toespraak zei Atatürk dat de wereld uit aarde, water en lucht bestaat en dat een volk dat zijn leven liefheeft, elke dag meer belangstelling voor zijn luchtruim moet hebben, net als voor zijn land en zeeën. Vier van zijn zinnen, zoals ze in de gedrukte toespraak staan:
Atatürk, Etimesgut, 03‑05‑1935
«Bizim dünyamız bilirsiniz topraktan, sudan ve havadan oluşmuştur.» “Onze wereld bestaat, zoals u weet, uit aarde, water en lucht.”
«Türk yurdun dağlarında, ormanlarında, ovalarında, denizlerinde, her bucağında, nasıl bir bilgi ve kendine güvenle yürüyor, dolaşıyorsa, yurdun asumanında da aynı suretle dolaşabilmelidir.» “Zoals de Turk zich met kennis en zelfvertrouwen door elke uithoek van de bergen, bossen, vlakten en zeeën van het vaderland beweegt, zo moet hij zich ook in het luchtruim van het vaderland kunnen bewegen.”
Dezelfde toespraak, de slotzinnen
«Bu ödevimizi başarmada, bizden değerli yardımlarını esirgemeyen, dostumuz Rus Sovyet Cumhuriyeti’ne ve onun Sayın Büyükelçisi Bay Karahan’a önünüzde açıkça teşekkür etmekten kıvanç duyarım.» “Met trots dank ik hier openlijk, in uw bijzijn, onze vriend de Russische Sovjetrepubliek, die ons bij deze taak zijn waardevolle hulp niet heeft onthouden, en zijn ambassadeur, de heer Karahan.”
«Türk çocuğu, her işte olduğu gibi havacılıkta da en yüksek düzeyde, gökte seni bekleyen yerini az zamanda dolduracaksın.» “Turks kind, in de luchtvaart zul je, net als in al het andere, spoedig op het hoogste niveau de plaats innemen die in de lucht op je wacht.”
“Ik zou in hun plaats willen zijn”
Bij de opening waren er demonstraties zweefvliegen. Atatürk zag hoe enthousiast ze was en vroeg «Nasıl, sen de böyle havalarda süzülebilir, paraşütle atlayabilir misin bakalım?» (“Zou jij ook zo door de lucht kunnen zweven en met een parachute kunnen springen?”). Ze antwoordde «Onların yerinde olmak isterdim» (“Ik zou in hun plaats willen zijn”). Hij zei «cesaretini beğendim» (“Je moed beviel me”) en zei tegen Fuat Bulca «Fuat Bey, Bizim Gökçen de çalışmalara katılmak istiyor» (“Fuat Bey, onze Gökçen wil ook meedoen”). Hij liet haar ter plekke inschrijven.
Sabiha Gökçen begon de volgende dag, op 04‑05‑1935, als eerste vrouwelijke leerling van de school. Ze kreeg les in parachutespringen en zweefvliegen en behaalde de zweefvliegbrevetten A en B. Uit alle hoeken van het land meldden jongeren zich aan.
- 10‑07‑1936
- De vereniging opent een zweefvliegkamp in İnönü.
- 1937
- Het vliegkamp voor motorvliegtuigen in Etimesgut gaat van start. In Ankara en İzmir gaan parachutetorens open.
De vereniging in cijfers
- 350
- vliegtuigen gekocht voor de luchtmacht tot 24‑05‑1935
- 72
- piloten opgeleid in Etimesgut in het eerste jaar, 1937
- 193
- piloten opgeleid tot 1940
- 52
- vliegtuigen in bezit van de vereniging in 1940
- 72,8
- miljoen TL aan giften tot 1940, waarvan 54 miljoen voor de luchtmachtbegroting
Bronnen: Atatürks toespraken en verklaringen, deel III; Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Atatürk-encyclopedie, de Turkse Luchtvaartvereniging; Atatürk-encyclopedie, luchtvaart en vliegtuigindustrie; Chronologie van Atatürk.
Van zweefvliegtuig naar militaire school, 1935 tot 1937
De Turkse militaire luchtvaart stond nog in de kinderschoenen. De Ottomaanse staat richtte op 01‑06‑1911 een luchtvaartcommissie op en opende op 03‑07‑1912 zijn vliegschool in Yeşilköy. In 1936 en 1937 doorliep Sabiha Gökçen de stappen waarmee een vrouw militair piloot werd: zweefvliegtuigen, een motorvliegtuig en daarna de militaire vliegschool.
- 10‑07‑1935
- Ze vertrekt met zeven mannelijke leerlingen naar de Hogere Zweefvliegschool van Koktebel op de Krim. Ze bereiken Odessa op 12‑07‑1935, reizen verder via Sebastopol, Jalta en Feodosia en gaan per bus naar Koktebel. Ze rondt de zes maanden durende opleiding af met de titel zweefvlieginstructeur (Planör Öğretmeni).
- 25‑02‑1936
- Haar eerste vlucht in een motorvliegtuig.
- 07‑06‑1936
- Ze vliegt in 35 minuten van Yeşilköy in Istanbul naar Bursa, na een rondje boven Yalova.
- 1936 tot 1937
- Ze volgt 11 maanden opleiding aan de vliegschool van Eskişehir en dient daarna zes maanden bij het 1e Vliegtuigregiment, waar ze zich specialiseert in jachtvliegtuigen en bommenwerpers.
- 1937
- Ze neemt deel aan de manoeuvres in het Egeïsche gebied en Thracië.
- 30‑08‑1937
- Ze ontvangt haar militaire vliegbrevet. 30 augustus is de dag waarop in 1922 de Slag bij Dumlupınar werd gewonnen.
- Ook in 1937
- Volgens de encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum nam zij in 1937 op eigen verzoek deel aan de militaire operatie in Dersim (tegenwoordig Tunceli).
Koktebel, de Krim
Toen de groep aankwam, had de school bij de poort een spandoek met Hoş Geldiniz (“welkom”) opgehangen en de Turkse vlag gehesen. Bij de diploma-uitreiking besloot ze haar toespraak met de hoop de luchtvaart in een toekomstige vreedzame wereld te zien “buiten de oorlog en meer in dienst van de mensheid”.
Landing in Bursa
- Het welkomOp 07‑06‑1936 stonden de gouverneur van Bursa, de burgemeester, generaal Fahrettin Altay en de partijleiders op het vliegveld om haar te ontvangen, en landde ze met vaardige bochten voor een menigte leerlingen.
- De geschenkenDe burgemeester gaf haar namens de stad een boeket en een stuk zijde, en een leerling van Türkkuşu gaf haar een tweede boeket.
- Nog een rondeOp verzoek van de menigte steeg ze weer op voordat ze het vliegtuig had verlaten en vloog ze nog een ronde boven het groene Bursa van haar jeugd en rond Uludağ, waarna ze landde.
- Het besluitAtatürk besloot haar voor een speciale opleiding naar de vliegschool in Eskişehir te sturen.
Het vliegbrevet, 30‑08‑1937
Ze ontving het brevet tijdens een ceremonie waaraan ze deze herinnering bewaarde: «Ne mutlu bana ki, bu şeref beratını, milletimin ve vatanımın en büyük şerefe ulaştığı bu kutsal 30 Ağustos gününde almış bulunuyorum» (“Wat ben ik gelukkig dat ik dit erebrevet ontvang op deze heilige 30 augustus, de dag waarop mijn volk en mijn vaderland hun grootste eer bereikten”).
Bronnen: Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Atatürk-encyclopedie, luchtvaart en vliegtuigindustrie; Chronologie van Atatürk.
De titels met “eerste”
Bronnen formuleren haar titel verschillend. Sommige zeggen “gevechtspilote”, andere “militaire pilote”; sommige zeggen “de eerste ter wereld”, andere de eerste in Turkije.
| Bron | De woorden | In het Nederlands | Datum van de pagina |
|---|---|---|---|
| Atatürk Onderzoekscentrum, haar lemma | «dünyanın ilk kadın savaş pilotu ünvanına da sahip oldu» | kreeg ook de titel van eerste gevechtspilote ter wereld | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Hetzelfde lemma, samenvattende regel | «Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu» | de eerste militaire pilote van de Republiek Turkije | lemma bijgewerkt 08‑10‑2026 |
| Atatürk Onderzoekscentrum, lemma over de luchtmacht in Atatürks tijd | «Dünya’nın ilk kadın askerî pilotu olur» | wordt de eerste militaire pilote ter wereld | lemma bijgewerkt 09‑10‑2026 |
| Atatürk Onderzoekscentrum, lemma over Atatürks manevi-kinderen | «İlk Türk kadın savaş pilotu olan Sabiha Gökçen» | Sabiha Gökçen, de eerste Turkse gevechtspilote | lemma bijgewerkt 09‑10‑2026 |
| Atatürk Onderzoekscentrum, lemma over de luchtvaart en vliegtuigindustrie in Atatürks tijd | «Atatürk’ün manevi kızı ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu olan Sabiha Gökçen» | Atatürks manevi-dochter en de eerste gevechtspilote ter wereld, Sabiha Gökçen | lemma bijgewerkt 09‑10‑2026 |
| Directoraat-generaal Burgerluchtvaart, lijst van eerste prestaties van vrouwen in de luchtvaart | «İlk Askeri Uçak Pilotu», 1936 | eerste piloot van militaire vliegtuigen, 1936 (onder het commando van de luchtmacht) | gecontroleerd 22‑10‑2026 |
Atatürks uitspraak
Na haar vlucht naar Bursa in 1936 zou Atatürk tegen haar hebben gezegd: Belki de dünyada ilk askerî kadın pilot olacaksın, “Misschien word je de eerste militaire pilote ter wereld.”
Het Directoraat-generaal Burgerluchtvaart publiceert een lijst van zestien eerste prestaties van vrouwen in de Turkse luchtvaart, van 1913 tot 2001. Zij staat als vierde vermeld, in 1936, het jaar waarin de lijst ook de eerste zweefvliegpiloot en de eerste als martelaar omgekomen vliegenier noemt.
Het vluchtregister
Zestien eerste prestaties van vrouwen, 1913 tot 2001
| Jaar | Naam | Gedrukte titel | In het Nederlands | Instelling |
|---|---|---|---|---|
| 1913 | Belkıs Şevket | «İlk Uçakla Uçan» | eerste die in een vliegtuig vloog | Müdâfaa-i Hukûk-u Nisvân Cemiyeti Vereniging voor de Verdediging van Vrouwenrechten |
| 1933 | Bedriye Tahir Gökmen | «İlk Pilot» | eerste pilote | Vecihi Sivil Tayyare Mektebi Vecihi-school voor burgervliegers |
| 1935 | Yıldız Uçman | «İlk Paraşütçü» | eerste parachutiste | Türk Hava Kurumu Turkse Luchtvaartvereniging |
| 1936 | Sabiha Gökçen | «İlk Askeri Uçak Pilotu» | eerste piloot van militaire vliegtuigen | Hava Kuvvetleri Komutanlığı Luchtmachtcommando |
| 1936 | Naciye Toros | «İlk Planör Pilotu» | eerste zweefvliegpiloot | Türk Hava Kurumu Turkse Luchtvaartvereniging |
| 1936 | Eribe Kartal Hürkuş | «İlk Şehit Havacı» | eerste pilote-martelares | Türk Hava Kurumu Turkse Luchtvaartvereniging |
| 1937 | Edibe Subaşı Kutucuoğlu | «İlk Akrobası Pilotu» | eerste kunstvliegpilote | Türk Hava Kurumu Turkse Luchtvaartvereniging |
| 1948 | Adile Tuğrul | «İlk Hava Kamarotu & Hostes» | eerste stewardess en gastvrouw | Türk Hava Yolları Turkish Airlines |
| 1956 | Nazmiye Göyük | «İlk Hava Trafik Kontrolörü» | eerste luchtverkeersleider | Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü Staatsdienst voor Luchthavens |
| 1958 | Leman Bozkurt Altınçekiç | «İlk Jet (Turbo Motorlu) Uçak Pilotu» | eerste pilote van straalvliegtuigen (turbinemotor) | Hava Kuvvetleri Komutanlığı Luchtmachtcommando |
| 1958 | Melahat Morçöl | «SHGM Kayıtlarına Göre Lisans Alan İlk Pilot» | eerste pilote met een brevet in de registers van het directoraat-generaal | Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Directoraat-generaal Burgerluchtvaart |
| 1960 | Şenay Günay | «İlk Jet Savaş Uçak Pilotu» | eerste straaljagerpilote | Hava Kuvvetleri Komutanlığı Luchtmachtcommando |
| 1961 | Dilhan Ezer Eryurt | «NASA'DA Görev Yapan İlk Havacı» | eerste vliegenier die bij NASA werkte | NASA |
| 1961 | Leman Aldak | «İlk Uçak Yüksek Mühendisi» | eerste senior vliegtuigingenieur | İstanbul Teknik Üniversitesi Technische Universiteit Istanbul |
| 1964 | Türkan Demirel | «İlk Uçuş Doktoru» | eerste vliegarts | Hava Kuvvetleri Komutanlığı Luchtmachtcommando |
| 2001 | Ayfer Gök | «İlk Şehit Jet Savaş Uçağı Pilotu» | eerste straaljagerpilote-martelares | Hava Kuvvetleri Komutanlığı Luchtmachtcommando |
Het directoraat-generaal nodigde uit om tot 30‑01‑2019 bezwaar tegen de lijst te maken.
Bronnen: Directoraat-generaal Burgerluchtvaart, lijst van eerste prestaties van vrouwen; Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Atatürk-encyclopedie, de luchtmacht in Atatürks tijd; Atatürk-encyclopedie, Atatürks manevi-kinderen; Atatürk-encyclopedie, luchtvaart en vliegtuigindustrie.
De Balkanvlucht, 16–21‑06‑1938
In juni 1938 vloog ze alleen van Istanboel naar Athene, Thessaloniki, Sofia, Belgrado en Boekarest en terug naar Yeşilköy. De vlucht was ongeveer 3000 km lang. Leden van de delegatie van het Balkanpact in Ankara hadden haar gevraagd hun hoofdsteden per vliegtuig te bezoeken; Atatürk stemde namens haar in, en op zijn wens vloog ze de route alleen. De Balkanlanden kenden haar al van de radio, kranten en tijdschriften.
Atatürk vroeg haar of ze het aankon, en ze zei van wel, als ze oefende. Hij zei tegen de gasten «Bir ay sonra Türkiye’den uçarak değerli ülkelerinizin başkentlerini ziyaret edecek» (“Over een maand zal ze vanuit Turkije naar de hoofdsteden van uw landen vliegen”).
Het vliegtuig en de oefenvlucht
Ze vloog met een vliegtuig van het type Vultee. Ze oefende ermee op Yeşilköy met een Amerikaanse instructeur, Jack, en maakte daarna in haar eentje proefvluchten. Haar oefenronde liep van Istanbul via Köyceğiz, het Tuzmeer (Tuz Gölü), Ankara en Zonguldak en terug: 5½ uur zonder tussenstop. Ze herinnerde zich dat Jack blij was haar terug te zien, omdat ze overal op tijd was aangekomen, en dat hij zei «Artık bu kadar çalışma yeter… Göreceksin Balkan turu senin için bundan da kolay olacak» (“Dit is genoeg oefening… Je zult zien dat de Balkanvlucht nog gemakkelijker voor je wordt”).
Voor haar vertrek nam ze afscheid van Atatürk. Hij zei tegen haar «Barışçı bir ülkenin barışçı kızı olduğunu, yurtta ve dünyada barışı arzu ettiğini, her Türk gibi bunu gönülden istediğini söylemeyi unutma» (“Vergeet niet te zeggen dat je de vredelievende dochter van een vredelievend land bent, dat je vrede in eigen land en in de wereld wilt en dat je dat, net als elke Turk, vanuit je hart wilt”).
| Datum | Plaats | Tijd | Gebeurtenis |
|---|---|---|---|
| 16‑06‑1938 | Athene (Tatoi) | geland 11:25 | Ze cirkelt boven de stad, landt op Tatoi en wordt ontvangen door een delegatie, de burgemeester van Athene en een menigte. Ze spreekt met journalisten, bezoekt de militaire vliegschool en wordt samen met ambassadeur Ruşen Eşref Ünaydın ontvangen door de Griekse premier. |
| 17‑06‑1938 | Thessaloniki | vertrek Athene 11:20 | Atatürk had haar gevraagd de stad te bezoeken. Ze blijft ongeveer twee uur en bezoekt zijn huis. |
| 17‑06‑1938 | Sofia | geland 17:15 | Een menigte met Turkse vlaggen en een Bulgaarse delegatie ontvangen haar. Ze gaat naar het paleis, tekent het gastenboek en drinkt thee op de Turkse ambassade met ministers, parlementsleden, ambassadeurs, militaire attachés, de chef-staf, piloten en de pers. |
| 18‑06‑1938 | Belgrado (Zemun) | geland 10:45 | Joegoslavische jachtvliegtuigen vliegen haar boven de stad tegemoet. Een grotere menigte dan in de twee andere hoofdsteden begroet haar. Tijdens de lunch in het hotel op de berg Avala krijgt ze de Joegoslavische Luchtvaartmedaille; tijdens het diner op de Turkse ambassade de Orde van de Witte Adelaar. |
| 19‑06‑1938 | Boekarest | vlucht 1 u 15 min | Een grote delegatie en een menigte ontvangen haar op het vliegveld. Op hetzelfde terrein begint om 14:00 een internationale luchtvaartbijeenkomst. ’s Avonds biedt de Roemeense luchtvaart haar een diner aan. |
| 20‑06‑1938 | Boekarest | demovlucht 17:30 | Op verzoek van het publiek geeft ze boven het vliegveld een vliegdemonstratie; de toeschouwers gooien bloemen. ’s Avonds biedt de Turkse ambassade een diner aan. |
| 21‑06‑1938 | Yeşilköy, Istanbul | vertrek Boekarest 11:30 | Menigten en schoolmeisjes met bloemen ontvangen haar. De menigte roept «Yaşa Atatürk kızı! Yaşa çelik kanatlı kartal! Varol kahraman» (“Lang leve Atatürks dochter! Lang leve de adelaar met stalen vleugels! Leef voort, held!”). |
In Athene
In Athene zei ze tegen journalisten: Balkan turuna çıkan ilk askerî Türk kadın pilotu olduğum için mutluyum, “Ik ben blij dat ik de eerste Turkse militaire pilote ben die een Balkanvlucht maakt.” Ze voegde eraan toe: «Beni bir barış elçisi olarak da kabul edebilirsiniz» (“U kunt me ook als vredesgezant beschouwen”) en «Savaşı değil barışı sevmeliyiz» (“We moeten van vrede houden, niet van oorlog”).
In Belgrado reikte, volgens de encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum, de bevelhebber van de Joegoslavische luchtmacht haar tijdens een lunch op 18‑06‑1938 de Joegoslavische Luchtvaartmedaille uit. Die avond overhandigde de Joegoslavische minister van Oorlog haar de Orde van de Witte Adelaar, die door de regent namens de koning werd toegekend. Tot dan toe was de Orde van de Witte Adelaar aan slechts vier personen toegekend.
In Belgrado ontmoette ze ook de eerste Joegoslavische vliegenierster. Ze herinnerde zich dat die zei «Ben sizin yaptığınızı asla yapamazdım» (“Ik zou nooit kunnen doen wat u hebt gedaan”). Ze antwoordde dat ze dacht dat nog vele jaren geen enkele vliegenierster deze rondreis zou proberen. In Boekarest begroette een radioprogramma vóór haar demonstratievlucht in haar persoon “broederland Turkije en de Turkse luchtvaart”.
Bronnen: Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Atatürk-encyclopedie, de luchtmacht in Atatürks tijd.
Na 1938, lesgeven, gezin en de laatste vlucht
Atatürk overleed op 10‑11‑1938. Er was nog geen wet die vrouwen toestond in het leger te dienen, dus moest ze het verlaten. In haar leven had ze met 22 typen lichte bommenwerpers en kunstvliegtuigen gevlogen.
- 1938
- Ze wordt benoemd tot hoofdinstructeur (Başöğretmen) van Türkkuşu, de school van de Turkse Luchtvaartvereniging. Ze vervult die functie tot 1955.
- 1940
- Ze trouwt met eerste luitenant Kemal Esiner, docent militaire geografie en topografie aan de vliegschool. Hij overlijdt in 1943.
- 1953 en 1959
- Ze gaat op uitnodiging naar de Verenigde Staten om de Turkse samenleving en Turkse vrouwen te presenteren. Er wordt een uitgebreide rondreis voor haar georganiseerd.
- 1955
- Ze wordt bestuurslid van de Turkse Luchtvaartvereniging.
- 1964
- Ze gaat met pensioen.
- 1996
- Haar laatste vlucht, op 83-jarige leeftijd, in een Falcon 2000 met de Franse piloot Daniel Acton.
- 22‑03‑2001
- Ze overlijdt op 88-jarige leeftijd en wordt begraven op de begraafplaats van Cebeci in Ankara.
In hetzelfde jaar als haar laatste vlucht was ze eregast op de Eagles Meeting, die werd gehouden voor een diploma-uitreiking van het Amerikaanse Air Command and Staff College. Volgens de encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum werd ze tijdens de ceremonie op de luchtmachtbasis Maxwell gekozen als een van de 20 vliegeniers die hun naam in de wereldgeschiedenis schreven. Ze was de eerste en enige vrouw die deze onderscheiding kreeg.
Atatürk zei ooit over Turkse vrouwen: «Kadınlarımızın, daha elverişsiz şartlar altında erkeklerden geri kalmayışı ve belki aynı şartlar altında erkeklerden ileri gidişi övüncü gerektirir» (“Dat onze vrouwen onder moeilijkere omstandigheden niet achterblijven bij mannen en onder dezelfde omstandigheden misschien zelfs verder komen dan mannen, is reden tot trots”).
Bronnen: Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Atatürk-encyclopedie, de luchtmacht in Atatürks tijd; Chronologie van Atatürk.
Haar naam nu, het testament en de luchthaven
Atatürk schreef op 05‑09‑1938 in het Dolmabahçe-paleis zijn testament en gaf het de volgende dag aan een notaris. In het testament vroeg hij om maandelijkse uitkeringen aan zijn manevi-kinderen uit de jaarlijkse opbrengst van zijn aandeel in İş Bankası: 800 TL voor Afet İnan, 600 TL voor Sabiha Gökçen, 200 TL voor Ülkü en elk 100 TL voor Rukiye en Nebile. Sabiha Gökçen moest ook geld krijgen om een huis te kopen.
Haar naam werd gegeven aan de luchthaven die in Kurtköy in Istanbul werd gebouwd; ze bezocht die zelf tijdens de bouw.
Bronnen: Atatürk-encyclopedie, Atatürks manevi-kinderen; Atatürk-encyclopedie, haar lemma; Chronologie van Atatürk.
Korte antwoorden, en de bronnen
Wie waren haar ouders?
De encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum noemt haar vader Mustafa İzzet Bey, hoofdsecretaris van de provincie, en haar moeder Hayriye Hanım. Het lemma noemt Bursa als geboorteplaats en 1913 als geboortejaar. Een tweede lemma geeft haar vaders naam als Hafız Mustafa İzzet.
Werd ze door Atatürk geadopteerd?
Atatürk nam haar tijdens zijn reis naar Bursa van 22‑09‑1925 tot 08‑10‑1925 op als zijn manevi-dochter (geadopteerd).
Was zij de eerste gevechtspilote ter wereld?
De encyclopedie van het Atatürk Onderzoekscentrum vermeldt dat zij die titel droeg, zowel in haar eigen lemma als in het lemma over de luchtvaart in Atatürks tijd. In dezelfde encyclopedie staat in haar samenvattende regel “eerste militaire pilote van de Republiek”, in het lemma over de luchtmacht “eerste militaire pilote ter wereld” en in het lemma over Atatürks manevi-kinderen “eerste Turkse gevechtspilote”. De lijst van het Directoraat-generaal Burgerluchtvaart vermeldt “eerste piloot van militaire vliegtuigen”, 1936.
Wanneer begon ze te vliegen?
Op 04‑05‑1935, de dag nadat Atatürk de Türkkuşu-school in Etimesgut, Ankara, had geopend. Haar eerste vlucht in een motorvliegtuig was op 25‑02‑1936.
Welk vliegtuig vloog de Balkanroute?
Een vliegtuig van het type Vultee.
Wanneer overleed ze en waar ligt ze begraven?
Ze overleed op 22‑03‑2001, op 88-jarige leeftijd, en ligt begraven op de begraafplaats van Cebeci in Ankara.
Lees de bronnen
- Sabiha Gökçen (Esiner) (1913-2001), door Saime Yüceer (haar lemma) — Atatürk Onderzoekscentrum, Atatürk-encyclopedie, lemma gepubliceerd 26‑02‑2021, bijgewerkt 08‑10‑2026, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Atatürk’ün Manevi Çocukları, door Ali Güler (het lemma over Atatürks manevi-kinderen) — Atatürk Onderzoekscentrum, Atatürk-encyclopedie, lemma gepubliceerd 22‑05‑2024, bijgewerkt 09‑10‑2026, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri, door Osman Yalçın (het lemma over de Turkse luchtmacht in Atatürks tijd) — Atatürk Onderzoekscentrum, Atatürk-encyclopedie, lemma gepubliceerd 17‑10‑2022, bijgewerkt 09‑10‑2026, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Türk Hava Kurumu, door İsmail Yavuz (het lemma over de Turkse Luchtvaartvereniging) — Atatürk Onderzoekscentrum, Atatürk-encyclopedie, lemma gepubliceerd 08‑03‑2021, bijgewerkt 07‑10‑2026, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii, door Saim Dilek (het lemma over de luchtvaart en vliegtuigindustrie in Atatürks tijd) — Atatürk Onderzoekscentrum, Atatürk-encyclopedie, lemma gepubliceerd 09‑04‑2021, bijgewerkt 09‑10‑2026, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, deel III, blz. 221 tot 222: “Etimesgut Havaalanında Havacılık Hakkında Yaptığı Konuşma”, 03‑05‑1935 — Atatürk Onderzoekscentrum, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Atatürk Kronolojisi (de chronologie van Atatürks leven) — Ministerie van Nationale Defensie, Atatürk-site, gecontroleerd 22‑10‑2026
- Atatürk Sitesi, Anıtkabir-museum: persoonlijke voorwerpen, overige (bankbiljet, brief en papier met de achternaam, geschonken door Sabiha Gökçen) — Ministerie van Nationale Defensie, gecontroleerd 22‑10‑2026
- İlk Sivil Havacı Kadın Sicil Düzenlemeleri (de lijst van eerste prestaties van vrouwen in de luchtvaart) — Directoraat-generaal Burgerluchtvaart, gecontroleerd 22‑10‑2026
