Efeze: Artemistempel, Romeinse stad en Ayasuluk-heuvel
Efeze (Efes) bij Selçuk in de provincie İzmir: de tempel, Romeinse stad, Ayasuluk-heuvel, werelderfgoedstatus sinds 2015 en openingstijden.
Inhoudsopgave
Efeze (Efes in het Turks) is een antieke stad naast de plaats Selçuk in de provincie İzmir, aan de Egeïsche kant van Turkije. Sinds 2015 staat Efeze op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, met vier onderdelen: de antieke stad, de Ayasuluk-heuvel, het Huis van de Maagd Maria en Çukuriçi Höyük, een heuvel opgebouwd uit nederzettingslagen (KVMGM). De antieke stad is elke dag open van 08:00 tot 18:00 (muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026).
Kort gezegd · gecontroleerd op 30‑10‑2026
Een stad die verhuisde, en de plekken die ze achterliet.
- Wat: een antieke stad naast Selçuk en de plekken eromheen: de Artemistempel, de hellenistische en Romeinse stad, en de Ayasuluk-heuvel.
- Waar: in de provincie İzmir. Selçuk ligt op 3 km van de ruïnes (TDV, de TDV İslâm Ansiklopedisi).
- Op de lijst: werelderfgoed sinds 2015, lijst nr. 1018, criteria (iii), (iv) en (vi) (KVMGM, het directoraat-generaal Cultureel Erfgoed en Musea van het ministerie).
- Openingstijden: de antieke stad is elke dag open, 08:00–18:00; de kassa (gişe) sluit om 17:30 (muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026).
- Ticket: 40 euro voor niet-Turkse staatsburgers, inclusief het Belevingsmuseum; 600 ₺ voor Turkse staatsburgers ouder dan 18 (muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026).
- Dateringen verschillen: de eerste nederzetting wordt gedateerd op 6000 v.Chr. (muze.gov.tr) en de nederzetting op ongeveer 9.000 jaar geleden (KVMGM); de Artemistempel in de 8e eeuw v.Chr. (KVMGM) of de 6e (TDV).
Te voet · zes stops
De helling af, stop voor stop
Druk op een nummer, tik op een gebouw of druk op Volgende. De rode markering toont de stop. Tekening, niet op schaal.
Stop 1 van 6
Het Prytaneion
Het stadhuis van Efeze.
Gebouwd onder Augustus en Tiberius, 27 v.Chr.–37 n.Chr. muze.gov.tr
Prytaneion nerede?Waar is het Prytaneion?Stop 2 van 6
Het Odeion Odeon
Een hal voor vergaderingen van de stadsraad en voorstellingen.
Gebouwd tijdens de Pax Romana, tot ongeveer 180 n.Chr. muze.gov.tr
Odeon nerede?Waar is het Odeion?Stop 3 van 6
De Terrashuizen Efes Yamaçevler
Zeven Romeinse huizen op een helling, waar de vooraanstaande inwoners van Efeze woonden. Kijk naar de gekleurde mozaïekvloeren en de beschilderde muren.
Gebouwd vanaf de 1e eeuw n.Chr., op een hellenistische begraafplaats muze.gov.tr
Yamaçevler için ayrı bilet gerekiyor mu?Is voor de Terrashuizen een apart ticket nodig?Stop 4 van 6
De Celsusbibliotheek Celsus Kütüphanesi
Een bibliotheek van de Romeinse stad, met een gevel van twee verdiepingen.
Gebouwd tijdens de Pax Romana, tot ongeveer 180 n.Chr. muze.gov.tr
Celsus Kütüphanesi nerede?Waar is de Celsusbibliotheek?Stop 5 van 6
De agora
Het stadsplein en het centrum van de handelswijk, aan alle vier de zijden omgeven door een stoa van twee verdiepingen, een overdekte zuilengang.
Begonnen rond 23 n.Chr. onder Tiberius, ongeveer dertig jaar later voltooid muze.gov.tr
Agora nerede?Waar is de agora?Stop 6 van 6
Het theater Antik Tiyatro
Het theater van Efeze. Het Belevingsmuseum van Efeze heeft zijn adres ertegenover.
Vernieuwd tijdens de Pax Romana, tot ongeveer 180 n.Chr. muze.gov.tr
Antik Tiyatro nerede?Waar is het antieke theater?
Drie plekken, één naam
Efeze heeft op meer dan één plek gelegen. De heuvel, de tempel en de Romeinse stad zijn er drie van, en de naam hoort bij alle drie.
Ayasuluk-heuvel
De eerste stad Efeze lag hier, aan de kust (TDV). Het ministerie dateert de bewoning op de heuvel in het Neolithicum, 7000 v.Chr., en zegt dat dit tot 560 v.Chr. de belangrijkste stad was (muze.gov.tr).
De Artemistempel
Een grote tempel voor de godin Artemis, het Artemision genoemd. KVMGM dateert de tempel in de 8e eeuw v.Chr. en zegt dat hij bekendstaat als een van de zeven wereldwonderen van de oudheid. TDV zegt dat hij in de 6e eeuw v.Chr. werd gebouwd, meerdere keren afbrandde en werd herbouwd, en na het edict van Theodosius aan het einde van de 4e eeuw verdween.
De hellenistische en Romeinse stad
Lysimachus, een generaal van Alexander de Grote, stichtte Efeze rond 300 v.Chr. opnieuw (muze.gov.tr). Onder Rome was het de hoofdstad van de provincie Asia. De ruïnes die er nu staan, werden gebouwd onder Augustus en Tiberius en tijdens de Pax Romana, de vredesperiode van Augustus tot ongeveer 180 n.Chr. (muze.gov.tr).
Bewoning · drie cijfers
Ongeveer 9.000 jaar, en twee andere dateringen.
Ongeveer 9.000 jaar ononderbroken bewoning, vanaf de prehistorie via de hellenistische, Romeinse en Oost-Romeinse periode, de periode van de beylik (Turks vorstendom) en de Ottomaanse periode (KVMGM).
6000 v.Chr. voor de vroegste nederzetting in het gebied (muze.gov.tr).
7000 v.Chr. voor de neolithische nederzetting op de Ayasuluk-heuvel, op basis van opgravingen daar sinds 1990 (muze.gov.tr).
- Efes
- De Turkse naam van Efeze.
- ören yeri
- Een archeologische site in de openlucht, „een plek met ruïnes”.
- Ayasuluk
- De naam van de heuvel in Arabische en Ottomaanse bronnen, naar Johannes Theologos, Johannes de Theoloog (TDV).
- Selçuk
- De plaats naast de ruïnes. De plaats die Ayasuluk heette, kreeg deze naam in 1914 en werd in 1957 een districtshoofdplaats (TDV).
- höyük
- Een heuvel opgebouwd uit nederzettingslagen, zoals bij Çukuriçi Höyük.
Hoe de stad verhuisde
Efeze lag niet altijd op dezelfde plek, doordat de zee zich terugtrok. De rivier Küçük Menderes voerde slib aan dat de ondiepe baai opvulde. De stad schoof westwaarts, naar de plek waar de ruïnes nu staan. Toen ook die haven verzandde, verloor Efeze zijn betekenis als belangrijke stad. In de middeleeuwen ontstond een nieuwe nederzetting op de heuvel waar de stad voor het eerst was gesticht (TDV).
ToenDe eerste stad ligt op de heuvel, aan de kust.
AanslibbingSlib uit de rivier vult de baai op en de stad schuift westwaarts.
NuDe heuvel ligt op ongeveer 9 km van de zee (TDV).
Tekening, niet op schaal. De zee in blauwgroen, rivierslib in zandkleur, de heuvel in bruin, een stad in rood.
De steden van Efeze zijn genummerd van I tot IV (muze.gov.tr).
- Efeze I
- De stad of vesting op de Ayasuluk-heuvel, de belangrijkste nederzetting van 1900 tot 560 v.Chr.
- Efeze II
- De stad rond de Artemistempel, vanaf 560 v.Chr. Ze wacht op opgraving, minstens 4 meter onder het oppervlak.
- Efeze III
- De stad die Lysimachus rond 300 v.Chr. opnieuw stichtte. Ze raakte in verval in de late oudheid.
- Efeze IV
- De nederzetting die vanaf de 7e eeuw n.Chr. terug op de Ayasuluk-heuvel lag, toen de haven onbruikbaar werd.
- 7000 v.Chr. Bewoning op de Ayasuluk-heuvel: het ministerie dateert die in het Neolithicum (muze.gov.tr).
- 11e eeuw v.Chr. Een Ionische (Griekse) stad. Wie haar stichtten en wanneer, is niet zeker (TDV). Het ministerie dateert de Griekse kolonisatie op ongeveer 700 v.Chr. (muze.gov.tr).
- 560 v.Chr. De Lydische koning Croesus verplaatst de stad naar de Artemistempel: Efeze II (muze.gov.tr).
- 547–334 v.Chr. Onder de Perzen vanaf 547–546 v.Chr., daarna vanaf 334 v.Chr. deel van Alexanders rijk (TDV).
- Rond 300 v.Chr. Terwijl de haven dichtslibt, sticht Lysimachus de stad opnieuw tussen twee heuvels, Panayırdağı en Bülbüldağı, en ommuurt haar: Efeze III (muze.gov.tr, TDV).
- 133 v.Chr. Efeze komt onder Romeins gezag en wordt de hoofdstad van de provincie Asia (TDV).
- 27 v.Chr.–180 n.Chr. Het Prytaneion, een stadion, nieuwe aquaducten, de Celsusbibliotheek en meer worden gebouwd onder Augustus en Tiberius en tijdens de Pax Romana (muze.gov.tr).
- 431 Het derde Oecumenische Concilie, een kerkvergadering, komt bijeen in Efeze (TDV, KVMGM).
- 7e eeuw n.Chr. De haven is onbruikbaar en de nederzetting keert terug naar de Ayasuluk-heuvel: Efeze IV (muze.gov.tr, muze.gov.tr).
- 1071–1375 De stad komt onder Turks gezag. De Turken vestigen zich vanaf 1071 in Anatolië; in 1097, tijdens de kruistocht, komt de stad weer onder Byzantijns gezag. Sasa Bey neemt haar in oktober 1304 voorgoed in, Aydınoğlu Mehmed Bey rond 1309, en İsa Bey bouwt zijn moskee in 1375 (TDV).
- 1914 De plaats krijgt de naam Selçuk. In 1957 wordt het een districtshoofdplaats (TDV).
Wat er nu staat, per periode
De ruïnes dateren vooral uit de tijd van Augustus en Tiberius, 27 v.Chr.–37 n.Chr., en uit de Pax Romana, tot ongeveer 180 n.Chr. (muze.gov.tr).
Gebouwd onder Rome
- Onder Augustus en Tiberius
- Het Prytaneion, het stadhuis; een stadion in de vorm van een hippodroom; nieuwe aquaducttracés (muze.gov.tr).
- Tijdens de Pax Romana
- Het vernieuwde theater; het Odeion, een hal voor raadsvergaderingen en voorstellingen; de Celsusbibliotheek; badhuizen; openbare latrines (muze.gov.tr).
- De agora
- Het marktplein van de stad, aan alle vier de zijden omgeven door een stoa van twee verdiepingen, een overdekte zuilengang. Begonnen rond 23 n.Chr., ongeveer dertig jaar later voltooid en in 43 n.Chr. al in gebruik voor de handel, zoals wijdingsinscripties laten zien (muze.gov.tr).
- Prytaneion
- Het stadhuis van een Griekse stad.
- agora
- Het stadsplein, waar handel en openbaar leven samenkwamen.
- stoa
- Een lange overdekte zuilengang, aan één kant open.
De Terrashuizen, op de helling
De Terrashuizen (Yamaçevler; yamaç betekent „helling”, ev „huis”) zijn zeven Romeinse huizen op de terrassen van de berg Koressos, waar de vooraanstaande inwoners van Efeze woonden (muze.gov.tr). Het Cultuurportaal noemt de heuvel Bülbül Dağı. Het gebied was in de hellenistische periode een begraafplaats (Cultuurportaal).
De huizen in het kort
- Zeven huizen gebouwd vanaf de 1e eeuw n.Chr. Het oudste huis dat te bezoeken is, dateert uit de tijd van Augustus (Cultuurportaal).
- Een binnenplaats onder de open hemel en omringd door zuilen, een peristil, met kamers eromheen. Sommige huizen hebben twee of drie verdiepingen (Cultuurportaal).
- Vloeren en muren: gekleurde mozaïeken, meestal zwart-wit met geometrische patronen, sommige met mythologische taferelen; marmer op de muren; fresco’s, schilderingen op natte pleister (muze.gov.tr, Cultuurportaal).
- Water en warmte: een fontein in elk huis en een verwarmingssysteem zoals in een badhuis, dat warmte via buizen naar andere kamers voerde. Uit de fonteinen voor de eetkamer, de keuken en de latrine stroomde warm en koud water (Cultuurportaal).
- Vondsten: borstbeelden van keizers, keizerinnen en filosofen, lampen, sieraden, speelgoed, parfumflesjes en medische en cosmetische instrumenten (Cultuurportaal).
- peristil
- Het woord van het Cultuurportaal voor een peristylium: een rechthoekige binnenplaats onder de open hemel, met een zuilengang eromheen.
- Fresco
- Een schildering op natte pleister. Het Cultuurportaal noemt muzen, eroten (kleine gevleugelde figuren), vogels, vissen, mensen uit het dagelijks leven en theatertaferelen.
- Koressos
- De heuvel van de Terrashuizen (muze.gov.tr).
Ayasuluk-heuvel en Selçuk
De Ayasuluk-heuvel ligt in Selçuk, de plaats naast de ruïnes. De heuvel was bewoond vanaf het Neolithicum tot het einde van de Ottomaanse periode (muze.gov.tr). De werelderfgoedinschrijving noemt vijf onderdelen ervan: het kasteel van Selçuk, de Johannesbasiliek, het İsa Bey-bad, de İsa Bey-moskee en het tempelterrein (KVMGM).
Het kasteel
- Selçuk Kalesi · het kasteel
- Het kasteel van Ayasuluk omvat de Johanneskerk, de buitenmuren, een monumentale ingang, een kapel en schatkamer, een doopkapel, een atrium, een bisschoppelijk paleis, cisternes, aquaducten, een kasteelmoskee, een paviljoen en bad, en een basiliek-cisterne (muze.gov.tr). De toren en de muren zijn deels gerestaureerd (muze.gov.tr).
- St. John Bazilikası · Johannesbasiliek
- Een bazilika is een grote kerkzaal. Deze staat boven het graf dat de traditie aan Johannes toeschrijft (muze.gov.tr, KVMGM). Ze had zes koepels, met het graf in het midden, en een doopkapel uit de 4e eeuw (muze.gov.tr). Keizer Justinianus liet haar in de 6e eeuw n.Chr. bouwen. De resten staan er nog (TDV).
Traditie en geschiedenis, elk met een bron
- Johannes en Maria: volgens de traditie bracht Johannes de Maagd Maria naar Efeze, vier of zes jaar na de dood van Jezus (muze.gov.tr). Men gelooft dat Johannes het Evangelie volgens Johannes in Efeze schreef (muze.gov.tr).
- Paulus: TDV zegt dat Paulus tweemaal naar Efeze kwam, de tweede keer meer dan twee jaar bleef en op felle reacties stuitte van aanhangers van de Artemiscultus (Hand. 19:23–41).
- Het concilie van 431: KVMGM noemt de Mariakerk als de plek waar het bijeenkwam.
Het Huis van de Maagd Maria · Meryem Ana Evi
- Waar: op Bülbül Dağı, 9 km van Selçuk (Gemeente Selçuk).
- Het huis: de traditie vertelt dat Maria haar laatste dagen doorbracht in een huis dat missionarissen van de lazaristen in 1891 herontdekten, na de visioenen van een Duitse non. Het gebouw heeft een kruisvormige plattegrond en een koepel, is gerestaureerd en is een heiligdom. Sinds het bezoek van paus Paulus VI in 1967 wordt er elk jaar op 15 augustus een ceremonie gehouden (muze.gov.tr).
- De gemeente voegt eraan toe dat ook moslims het huis als heilig beschouwen (Gemeente Selçuk).
De werelderfgoedinschrijving
De Werelderfgoedlijst van UNESCO vermeldt plekken die voldoen aan genummerde voorwaarden, de criteria.
KVMGM · gecontroleerd op 30‑10‑2026
2015, lijst nr. 1018, criteria (iii), (iv) en (vi).
Type: cultureel. Jaar: 2015. Turkse naam: Dünya Mirası Listesi, de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Vier onderdelen: Çukuriçi Höyük, de Ayasuluk-heuvel, de antieke stad en het Huis van de Maagd Maria.
Ongeveer 9.000 jaar bewoning is het cijfer van het directoraat-generaal voor de site als geheel.
Çukuriçi Höyük
Een heuvel opgebouwd uit nederzettingslagen. Het Efeze-museum toont vondsten ervan (muze.gov.tr).
Ayasuluk-heuvel
Het kasteel van Selçuk, de Johannesbasiliek, het İsa Bey-bad, de İsa Bey-moskee en het tempelterrein (KVMGM).
Andere werelderfgoedsites in Turkije: Hierapolis, in de Egeïsche regio, en de berg Nemrut.
Het bezoek, openingstijden en tickets
Alle zes plekken zijn elke dag open (Her gün açık). De openingstijden en de sluitingstijd van de kassa verschillen per plek.
| Plek | Open | Sluiting kassa | Overige vermeldingen |
|---|---|---|---|
| Antieke stad Efeze · Efes Örenyeri | 08:00–18:00 | 17:30 | MüzeKart, de museumpas, is geldig voor Turkse staatsburgers. Audiogids. |
| Belevingsmuseum van Efeze · Efes Deneyim Müzesi | 08:00–18:00 | 17:30 | 40 euro voor niet-Turkse staatsburgers, inclusief het Belevingsmuseum; 600 ₺ voor Turkse staatsburgers ouder dan 18. MüzeKart is niet geldig. Audiogids. |
| Terrashuizen · Efes Yamaçevler | 09:00–17:00 | 16:30 | Turkse staatsburgers kunnen een ticket met korting kopen. Audiogids. |
| Efeze-museum · Efes Müzesi | 08:30–17:30 | 17:00 | MüzeKart is geldig voor Turkse staatsburgers. Audiogids. |
| Johannesbasiliek · St. John Bazilikası | 08:00–18:00 | 17:30 | MüzeKart is geldig voor Turkse staatsburgers. |
| Archeologische site Ayasuluk · Ayasuluk Örenyeri | 09:00–16:30 | 16:00 | 130 TL. Het kasteel is tussen 09:00 en 16:00 te bezoeken. |
- Antieke stad
- Efes Harabeleri, 35920 Selçuk/İzmir; het Belevingsmuseum van Efeze ligt tegenover het antieke theater, Antik Tiyatro Karşısı (muze.gov.tr).
- Efeze-museum
- Atatürk Mahallesi, Uğur Mumcu Sevgi Yolu No: 26 (muze.gov.tr).
- Johannesbasiliek
- İsa Bey Mahallesi, St.Jean sok. No:4 (muze.gov.tr).
- Trein
- İZBAN, de exploitant van de voorstadstreinen van İzmir, vermeldt Selçuk als een van de haltes op een lijn vanuit Aliağa, met ook de luchthavenhalte, Adnan Menderes Havalimanı (izban.com.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026).
Het Efeze-museum in Selçuk
Het Efeze-museum (Efes Müzesi) toont vondsten uit de stad onder de titel „Een reis door 8.500 jaar”. De zalen zijn ingedeeld naar onderwerp en vondstgroep (muze.gov.tr).
- Bij de ingang: de Informatiezaal.
- Zalen: Fonteinvondsten, Vondsten uit de Terrashuizen, Antieke munten, Efeze door de eeuwen heen, een Binnentuin, de Cybelecultus, Vondsten uit de Artemistempel, en Artemis van Efeze en de Keizercultus (muze.gov.tr).
- Vondsten uit: de heuvel Çukuriçi, het Artemision, de Johanneskerk, de vesting op de Ayasuluk-heuvel, het mausoleum van Belevi en Efeze.
Rustende krijger
Een jonge krijger, half liggend, steunend op zijn linkerarm. Hij houdt een schild en een zwaard vast en heeft golvend haar met een band eromheen en een kalm gezicht.
Marcus Aurelius
Wit marmer, 2e eeuw n.Chr., van de Romeinse keizer en stoïcijnse filosoof. De achterkant van het beeld is ruw gelaten.
Hoofd van Eros
Wit marmer, bij de hals afgebroken. Een replica van Lysippos’ „Eros die de boog spant”, gemaakt tussen 330 en 320 v.Chr.
Artemis
Een hoge kroon, polos, in de vorm van een tempel met drie verdiepingen, en een gordel met bijen, het symbool van Efeze. Het museum beschrijft hoe zij samensmelt met Cybele, de moedergodin van Anatolië (muze.gov.tr).
Een tweede museum op de site
Het Efes Deneyim Müzesi, het Belevingsmuseum van Efeze, heeft zijn adres tegenover het antieke theater. Het vertelt over het dagelijks leven, de handel, de kunst en de architectuur in Efeze. De toegang is inbegrepen in het ticket voor de antieke stad (muze.gov.tr, muze.gov.tr).
Turkse zinnen en bronnen
Zeven zinnen om te vragen of te zeggen
- Gişe nerede?Waar is de kassa?
- Gişe saat kaçta kapanıyor?Hoe laat sluit de kassa?
- Sesli rehber var mı?Is er een audiogids?
- Yamaçevler için ayrı bilet gerekiyor mu?Is voor de Terrashuizen een apart ticket nodig?
- Bugün açık mı?Is het vandaag open?
- Efes Müzesi nerede?Waar is het Efeze-museum?
- Selçuk’a İZBAN ile gidebilir miyim?Kan ik met İZBAN naar Selçuk gaan?
- gişe · sesli rehber
- Kassa · audiogids.
- Her gün açık · Bugün açık mı?
- Elke dag open · Is het vandaag open?
- MüzeKart · indirimli bilet
- De museumpas · een ticket met korting.
- ören yeri · Dünya Mirası
- Een archeologische site in de openlucht · werelderfgoed.
- Efes Örenyeri (archeologische site Efeze) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, ongedateerd, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Efes Yamaçevler (de Terrashuizen) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, ongedateerd, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Efes Deneyim Müzesi (Belevingsmuseum van Efeze) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, ongedateerd, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Efes Müzesi (Efeze-museum) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, ongedateerd, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- St. John Bazilikası (Johannesbasiliek) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, ongedateerd, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Ayasuluk Örenyeri (archeologische site Ayasuluk) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, ongedateerd, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Efes (İzmir) — Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM), het directoraat-generaal Cultureel Erfgoed en Musea van het ministerie, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Efes Antik Kenti — Kültür Portalı, het cultuurportaal van het Ministerie van Cultuur en Toerisme, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Efes Yamaçevler — Kültür Portalı; de tekst noemt het Efes Müzesi als bron, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Ayasuluk (Feridun Emecen; Orhan Seyfi Yücetürk) — TDV İslâm Ansiklopedisi, deel 4, 1991, een naslagwerk, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Meryem Ana Evi — T.C. Selçuk Belediyesi, de gemeente, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- İzban A.Ş. — İZBAN, startpagina en stationslijst, gecontroleerd op 30‑10‑2026
De openingstijden zijn op 30‑10‑2026 gecontroleerd en kunnen veranderen. De tekeningen van de helling en de baai en de opengewerkte tekening van een huis zijn illustraties, geen foto’s, en niet op schaal.
