Sabiha Gökçen: Pilot ve Atatürk’ün Manevi Kızı
Sabiha Gökçen tarihleri ve fotoğraflarıyla: Atatürk’ün manevi kızı oluşu, Türkkuşu okulu, askerî uçuş brövesi ve 1938 Balkan turu.
İçindekiler
Sabiha Gökçen (1913-2001), Türk pilot ve Atatürk’ün manevi kızıdır. 1935’ten itibaren Türkkuşu okulunda uçmayı öğrendi, 30.08.1937’de askerî uçuş brövesini aldı ve Haziran 1938’de dört Balkan başkentine uçtu.
Kısaca
Bir pilot, bir manevi kız ve 1938’de dört Balkan başkentine uçan kadın.
- Yaşamı: 1913’te Bursa’da doğdu, 22.03.2001’de 88 yaşında öldü, Ankara’da Cebeci Şehitliği’ne defnedildi.
- Uçuşları: 1935’te Türkkuşu okulunun ilk kız öğrencisi; 30.08.1937’de askerî uçuş brövesi.
- Balkan turu: 16-21.06.1938, İstanbul’dan Atina, Selanik, Sofya, Belgrat ve Bükreş’e gidiş dönüş, yaklaşık 3.000 km.
- Unvan: “ilk” sözü kaynaklarda farklı geçiyor: “Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu”, “dünyanın ilk kadın savaş pilotu” ve “İlk Askeri Uçak Pilotu”.
Yedi an
Onur vitrini
Onun yedi rozeti
“İlk kadın askerî pilot”
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, ilk kadın havacılar listesi (kontrol tarihi 22.10.2026)
«İlk Askeri Uçak Pilotu · 1936 · Hava Kuvvetleri Komutanlığı»
Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri maddesi (madde güncelleme tarihi 09.10.2026)
«Dünya'nın ilk kadın askerî pilotu olur»
Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesinin özet satırı (madde güncelleme tarihi 08.10.2026)
«Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın askeri pilotu»
Alıntı kâğıdı
Alıntı cümlesi
Atatürk Araştırma Merkezi’nin ansiklopedisinde Sabiha Gökçen, kendi maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu” (madde güncelleme tarihi 08.10.2026), Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri maddesinde “Dünya’nın ilk kadın askerî pilotu” (madde güncelleme tarihi 09.10.2026) olarak geçer; Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün listesinde 1936 tarihli “İlk Askeri Uçak Pilotu” olarak yer alır (kontrol tarihi 22.10.2026).
Yedi rozet tablo olarak
| Rozet | Kaynak | Sözleri | Kaynağın tarihi |
|---|---|---|---|
| İlk kız öğrenci, 1935 | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «ilk kız öğrenci olarak 1935 yılında Türk Hava Kurumunun Türk Kuşu Sivil Havacılık Okuluna girmiş oldu» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| “İlk kadın askerî pilot” | Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, ilk kadın havacılar listesi | «İlk Askeri Uçak Pilotu · 1936 · Hava Kuvvetleri Komutanlığı» | kontrol tarihi 22.10.2026 |
| “İlk kadın askerî pilot” | Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri maddesi | «Dünya'nın ilk kadın askerî pilotu olur» | madde güncelleme tarihi 09.10.2026 |
| “İlk kadın askerî pilot” | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesinin özet satırı | «Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın askeri pilotu» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| “Dünyanın ilk kadın savaş pilotu” | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «dünyanın ilk kadın savaş pilotu ünvanına da sahip oldu» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| “Dünyanın ilk kadın savaş pilotu” | Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii maddesi | «Atatürk’ün manevi kızı ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu olan Sabiha Gökçen» | madde güncelleme tarihi 09.10.2026 |
| Balkan turu, 1938 | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «Balkan turu kapsamında 3.000 kilometrelik uçuş gerçekleştirmişti» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Balkan turu, 1938 | Atina’da kendi sözleri, maddenin aktardığı biçimiyle | «Balkan turuna çıkan ilk askerî Türk kadın pilotu olduğum için mutluyum» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Yugoslav nişanları, 1938 | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «Yugoslav Hava Kuvvetleri Komutanı General Yankoviç tarafından Yugoslav Hava Nişanı takdim edildi» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Yugoslav nişanları, 1938 | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «“Beyaz Kartal Nişanı”, o güne kadar sadece dört kişiye verilmişti» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| 20 havacıdan biri, 1996 | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «dünya tarihine adını yazdıran 20 havacıdan biri seçildi. Bu ödüle layık görülen ilk ve tek kadın havacı oldu» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Atatürk’ün manevi kızı | Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «Bursa gezisi sırasında manevi evlat edindi» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Atatürk’ün manevi kızı | Millî Savunma Bakanlığı, Anıtkabir Müzesi sayfası | «ATATÜRK'ün manevi kızı Sabiha GÖKÇEN'e soyadı verdiğini gösteren belge» | kontrol tarihi 22.10.2026 |
Çocukluğu ve manevi evlat edinilmesi
1913’te Bursa’da doğdu. Atatürk Araştırma Merkezi’ne göre babası Vilayet Başkâtibi Mustafa İzzet Bey, annesi Hayriye Hanım’dı. Anne ve babasını küçük yaşta kaybetti, ağabeyi tarafından büyütüldü. Altı çocuklu bir ailenin son çocuğuydu; babası II. Abdülhamid tarafından Bursa’ya sürgün gönderilmişti.
Atatürk onunla 22.09.1925 ile 08.10.1925 arasındaki Bursa gezisinde tanıştı. Yaşadığı güçlüğü öğrenince ağabeyiyle konuştu ve onu manevi evlat edindi. Bundan sonra yaşamı değişti. Çankaya’daki ilkokula gitti: Çankaya Köşkü’nün bahçesinde, yakında oturan çocuklar için yapılmış tek katlı, iki odalı bir okuldu.
On bir çocuktan biri
Atatürk beşi Cumhuriyet’ten önce, altısı Cumhuriyet’ten sonra olmak üzere on bir çocuğu manevi evlat edindi. Sabiha, sonrakilerden biriydi. Atatürk Araştırma Merkezi’ne göre Atatürk onları sosyal, ekonomik ve siyasi yaşamdan soyutlanmış olan Türk kadınına örnek olarak yetiştirmek istedi; Sabiha Gökçen de kadınlar için ulaşılamaz görünen havacılıkta halka örnek olarak sunuldu.
Resimdeki diğer üç kişiden Afet (Afetinan) öğretmendi ve 1950’de profesör oldu. Rukiye, Jandarma Yüzbaşısı Hüsnü Erkin ile evlendi; Dolmabahçe Sarayı’ndaki düğünde Atatürk ilk dansı onunla yaptı. Zehra okumak için Londra’ya gönderildi ve 1936’da öldü.
Çankaya’dan sonra İstanbul’da iki kız kolejinde okudu: Arnavutköy Kız Koleji ve Üsküdar Amerikan Kız Koleji. Hastalanınca öğrenimine ara vermek zorunda kaldı; önce Heybeliada’da, sonra Viyana’da tedavi gördü, Fransızcasını geliştirmek için bir süre Paris’te bulundu.
1934’te Soyadı Kanunu kabul edilince Atatürk ona Gökçen soyadını verdi. Kanun 21.06.1934’te kabul edilmişti; Atatürk’e kendi soyadını veren kanun 24.11.1934’te kabul edildi. Sabiha Gökçen o geceyi sonradan kendisi anlattı.
Soyadı gecesi
- SofradaAtatürk her gece sofrasında bir dostuna ya da yakınına soyadı buluyordu; o gece sıra ona gelmişti.
- Cevabı«Siz ne emrederseniz o olsun efendim» diye kekeledi.
- Atatürk’ün düşüncesiAtatürk bir süre düşündü ve «Sana Atatürk kızı soyadını vermek isterdim ama…» dedi.
- Tek sözcükSonra eline bir kâğıt alıp tek bir sözcük yazdı: Gökçen.
Sonradan şunu da ekledi: çok kişi bu soyadını havacılığa başladıktan sonra aldığını düşünüyor; oysa «Ata’nın Gökçen soyadını bana vermesinden sonra göklerle buluşup havacılığa başladım».
«Sabiha Gökçen - S. Gökçen’dir»
K. Atatürk
«19.XII.1934 kutlu olsun»
Masa
Anıtkabir Müzesi’ndeki üç kâğıt
Soyadı kâğıdı
Müzenin sözleriyle, Atatürk’ün manevi kızı Sabiha Gökçen’e soyadını verdiğini gösteren kâğıt. Üzerinde «Sabiha Gökçen – S. Gökçen’dir» yazılı, “K. Atatürk” imzası var ve imzanın altında da «19.XII.1934 kutlu olsun» notu var. Gökçen müzeye bağışlamış.
Üç kâğıt tablo olarak
| Kâğıt | Ne olduğu | Boyut |
|---|---|---|
| 5 TL’lik banknot | 01.01.1938 tarihli ve “K. Atatürk” imzalı 5 TL’lik bir banknot. Atatürk banknotu imzalayıp Çankaya’daki bir görüşmede manevi kızı Sabiha Gökçen’e verdi; Gökçen onu Anıtkabir Müzesi’ne bağışladı. | 15,7 × 7,3 cm |
| Kurşun kalemli mektup | Atatürk’ün kurşun kalemle, kendi el yazısıyla yazdığı, «Kızım Uçman Gökçen’e» diye başlayan bir mektup (uçman: havacı, pilot). “K. Atatürk” imzasını taşıyor; Gökçen müzeye bağışlamış. | 24 × 18 cm |
| Soyadı kâğıdı | Müzenin sözleriyle, Atatürk’ün manevi kızı Sabiha Gökçen’e soyadını verdiğini gösteren kâğıt. Üzerinde «Sabiha Gökçen – S. Gökçen’dir» yazılı, “K. Atatürk” imzası var ve imzanın altında da «19.XII.1934 kutlu olsun» notu var. Gökçen müzeye bağışlamış. | 27 × 21 cm |
Kaynaklar: Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk’ün Manevi Çocukları; Atatürk Kronolojisi; Anıtkabir Müzesi sayfaları.
03.05.1935, Türkkuşu’nun açıldığı gün
Türkkuşu, Türk Hava Kurumu’nun uçuş okuluydu. 18 ile 35 yaş arasındaki kadın ve erkeklere planör uçurmayı ve paraşütle atlamayı öğretecekti.
- 16.02.1925
- Türk Tayyare Cemiyeti kurulur. Halkın bağışlarıyla ayakta kalır.
- 03.05.1935
- Türkkuşu açılır. Ankara şubesinin başlangıçta 200 üyesi vardır.
- 24.05.1935
- Cemiyetin 6. kongresi ona bugünkü adını verir: Türk Hava Kurumu.
Atatürk daha önce kurumun başkanı Fuat Bulca’ya Rus Sovyet havacılığıyla işbirliğini ve basından izlediği Vecihi Hürkuş’un çalışmalarını sormuştu. Bulca ikisi için de olumlu görüş bildirdi. Atatürk bunun üzerine Türkkuşu adında bir uçucu birim kurulmasını ve Vecihi Bey’den de yararlanılmasını istedi.
Sabiha Gökçen 03.05.1935 sabahını şöyle anlattı: Atatürk çok erken kalkmış, çok sevdiği spor elbisesini giymiş, kasketini de alarak gelmişti. «Haydi bakalım Gökçen,» dedi. «Gidiyoruz.»
Etimesgut’taki konuşma
Açılış Ankara yakınındaki Etimesgut Havaalanı’nda yapıldı. Atatürk konuşmasında dünyanın topraktan, sudan ve havadan oluştuğunu, hayatı seven bir ulusun yurdunun toprağına ve denizlerine gösterdiği ilgiyi havasına da her gün biraz daha çoğaltması gerektiğini söyledi. Basılı konuşmadan dört cümle:
Atatürk, Etimesgut, 03.05.1935
«Bizim dünyamız bilirsiniz topraktan, sudan ve havadan oluşmuştur.»
«Türk yurdun dağlarında, ormanlarında, ovalarında, denizlerinde, her bucağında, nasıl bir bilgi ve kendine güvenle yürüyor, dolaşıyorsa, yurdun asumanında da aynı suretle dolaşabilmelidir.»
Aynı konuşma, son sözler
«Bu ödevimizi başarmada, bizden değerli yardımlarını esirgemeyen, dostumuz Rus Sovyet Cumhuriyeti’ne ve onun Sayın Büyükelçisi Bay Karahan’a önünüzde açıkça teşekkür etmekten kıvanç duyarım.»
«Türk çocuğu, her işte olduğu gibi havacılıkta da en yüksek düzeyde, gökte seni bekleyen yerini az zamanda dolduracaksın.»
«Onların yerinde olmak isterdim»
Açılışta planör gösterileri yapıldı. Atatürk Sabiha’nın ne kadar heyecanlandığını görünce sordu: «Nasıl, sen de böyle havalarda süzülebilir, paraşütle atlayabilir misin bakalım?» Sabiha «Onların yerinde olmak isterdim» diye karşılık verdi. Atatürk «cesaretini beğendim» dedi ve Türk Hava Kurumu Genel Başkanı Fuat Bulca’ya «Fuat Bey, Bizim Gökçen de çalışmalara katılmak istiyor» diyerek adını oracıkta yazdırdı.
Ertesi gün, 04.05.1935’te, okulun ilk kız öğrencisi olarak çalışmalara başladı. Paraşüt ve planör eğitimi gördü, A ve B brövelerini aldı. Gençler yurdun her köşesinden başvurdu.
- 10.07.1936
- Kurum İnönü’de planör kampını açar.
- 1937
- Motorlu uçuş için Etimesgut kampı çalışmaya başlar. Ankara ve İzmir’de paraşüt kuleleri hizmete girer.
Kurumun rakamları
- 350
- uçak, 24.05.1935’e kadar Hava Kuvvetleri için satın alındı
- 72
- pilot, Etimesgut kampında ilk yıl (1937) yetişti
- 193
- pilot, 1940’a kadar yetişti
- 52
- uçak, 1940’ta kurumun elindeydi
- 72,8
- milyon TL bağış 1940’a kadar toplandı; 54 milyon TL’si Hava Kuvvetleri bütçesine aktarıldı
Kaynaklar: Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, III. cilt; Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, Türk Hava Kurumu; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii; Atatürk Kronolojisi.
Planörden askerî okula, 1935-1937
Türk askerî havacılığı gençti. Osmanlı Devleti 01.06.1911’de Hava Komisyonu’nu kurdu, Hava Okulu’nu 03.07.1912’de Yeşilköy’de açtı. 1936 ve 1937’de Sabiha Gökçen, bir kadını askerî pilot yapan basamaklardan geçti: planör, motorlu uçak, sonra askerî uçuş okulu.
- 10.07.1935
- Yedi erkek öğrenciyle Kırım’daki Koktebel Yüksek Planör Okulu’na yola çıkar. 12 Temmuz’da Odesa’ya ulaşırlar, Sivastopol, Yalta ve Feodosiya üzerinden otobüsle Koktebel’e giderler. Altı aylık eğitimi “Planör Öğretmeni” unvanıyla tamamlar.
- 25.02.1936
- Motorlu uçakla ilk uçuşu.
- 07.06.1936
- Yeşilköy’den kalkar, Yalova üzerinde bir tur atıp 35 dakikada Bursa’ya ulaşır.
- 1936-1937
- Eskişehir Tayyare Mektebi’nde on bir ay eğitim görür, sonra 1. Tayyare Alayı’nda altı ay görev yapar; av ve bombardıman uçakları alanında uzmanlaşır.
- 1937
- Ege ve Trakya manevralarına katılır.
- 30.08.1937
- Askerî uçuş brövesini alır. 30 Ağustos, 1922’de Dumlupınar (Başkomutan) Meydan Muharebesi’nin kazanıldığı gündür.
- 1937’de ayrıca
- Atatürk Araştırma Merkezi’nin ansiklopedisine göre, 1937’de kendi isteğiyle Dersim’deki (bugünkü Tunceli) askerî harekâta katıldı.
Koktebel, Kırım
Grup vardığında okul kapısına Türkçe «Hoş Geldiniz» yazılı bir pankart asılmış, direğe Türk bayrağı çekilmişti. Mezuniyet töreninde konuşmasını «havacılığı savaşın dışında ve insanlığın daha büyük hizmetlerinde görmek umudu ile saygılar sunarım» diyerek bitirdi.
Bursa’ya iniş
- Karşılama07.06.1936’da Bursa Valisi, belediye başkanı, Orgeneral Fahrettin Altay ve Cumhuriyet Halk Partisi ileri gelenleri onu havaalanında karşıladı. Öğrencilerin beğeni dolu bakışları önünde ustaca devirlerle yere indi.
- ArmağanlarBelediye başkanı şehir adına ona bir buket ve bir ipekli kumaş sundu, bir Türkkuşu öğrencisi de bir buket verdi.
- İkinci turHalkın isteği üzerine uçaktan inmeden yeniden havalandı, çocukluğunun geçtiği Yeşil Bursa’nın ve Uludağ’ın üzerinde ikinci bir tur attı.
- KararAtatürk onu Eskişehir’deki Tayyare Mektebi’ne göndermeye karar verdi; orada özel bir eğitim görecekti.
Bröve, 30.08.1937
Brövesini aldığı töreni kendi sözleriyle şöyle anlattı: «Ne mutlu bana ki, bu şeref beratını, milletimin ve vatanımın en büyük şerefe ulaştığı bu kutsal 30 Ağustos gününde almış bulunuyorum.»
Kaynaklar: Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii; Atatürk Kronolojisi.
“İlk” unvanları
Unvanı kaynaklar farklı sözlerle anlatıyor: kimisinde “savaş pilotu”, kimisinde “askerî pilot” geçiyor; kimisinde “dünyanın ilk”, kimisinde Türkiye’de ilk.
| Kaynak | Sözleri | Kaynağın tarihi |
|---|---|---|
| Atatürk Araştırma Merkezi, kendi maddesi | «dünyanın ilk kadın savaş pilotu ünvanına da sahip oldu» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Aynı madde, özet satırı | «Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu» | madde güncelleme tarihi 08.10.2026 |
| Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri maddesi | «Dünya’nın ilk kadın askerî pilotu olur» | madde güncelleme tarihi 09.10.2026 |
| Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk’ün Manevi Çocukları maddesi | «İlk Türk kadın savaş pilotu olan Sabiha Gökçen» | madde güncelleme tarihi 09.10.2026 |
| Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii maddesi | «Atatürk’ün manevi kızı ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu olan Sabiha Gökçen» | madde güncelleme tarihi 09.10.2026 |
| Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, ilk kadın havacılar listesi | «İlk Askeri Uçak Pilotu», 1936 (Hava Kuvvetleri Komutanlığı adıyla) | kontrol tarihi 22.10.2026 |
Atatürk’ün cümlesi
Atatürk’ün 1936’daki Bursa uçuşundan sonra ona şöyle dediği aktarılır: «Belki de dünyada ilk askerî kadın pilot olacaksın.»
Türk havacılığında on altı kadının “ilk”leri, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün yayımladığı bir listede yer alıyor (1913-2001). Onun adı listenin dördüncü sırasında, 1936’da; aynı yıl listede ilk planör pilotu ve ilk şehit havacı da var.
Uçuş sicili
On altı kadının “ilk”i, 1913-2001
| Yıl | Ad | Listede yazan unvan | Kurum |
|---|---|---|---|
| 1913 | Belkıs Şevket | «İlk Uçakla Uçan» | Müdâfaa-i Hukûk-u Nisvân Cemiyeti |
| 1933 | Bedriye Tahir Gökmen | «İlk Pilot» | Vecihi Sivil Tayyare Mektebi |
| 1935 | Yıldız Uçman | «İlk Paraşütçü» | Türk Hava Kurumu |
| 1936 | Sabiha Gökçen | «İlk Askeri Uçak Pilotu» | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 1936 | Naciye Toros | «İlk Planör Pilotu» | Türk Hava Kurumu |
| 1936 | Eribe Kartal Hürkuş | «İlk Şehit Havacı» | Türk Hava Kurumu |
| 1937 | Edibe Subaşı Kutucuoğlu | «İlk Akrobası Pilotu» | Türk Hava Kurumu |
| 1948 | Adile Tuğrul | «İlk Hava Kamarotu & Hostes» | Türk Hava Yolları |
| 1956 | Nazmiye Göyük | «İlk Hava Trafik Kontrolörü» | Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü |
| 1958 | Leman Bozkurt Altınçekiç | «İlk Jet (Turbo Motorlu) Uçak Pilotu» | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 1958 | Melahat Morçöl | «SHGM Kayıtlarına Göre Lisans Alan İlk Pilot» | Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü |
| 1960 | Şenay Günay | «İlk Jet Savaş Uçak Pilotu» | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 1961 | Dilhan Ezer Eryurt | «NASA'DA Görev Yapan İlk Havacı» | NASA |
| 1961 | Leman Aldak | «İlk Uçak Yüksek Mühendisi» | İstanbul Teknik Üniversitesi |
| 1964 | Türkan Demirel | «İlk Uçuş Doktoru» | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
| 2001 | Ayfer Gök | «İlk Şehit Jet Savaş Uçağı Pilotu» | Hava Kuvvetleri Komutanlığı |
Genel müdürlük, listeye itirazların 30.01.2019 tarihine kadar Toplumsal Cinsiyet Dengesi Geliştirme Komisyonu’na gönderilmesini istedi.
Kaynaklar: Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, ilk kadın havacılar listesi; Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk’ün Manevi Çocukları; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii.
Balkan turu, 16-21.06.1938
Haziran 1938’de tek başına İstanbul’dan Atina, Selanik, Sofya, Belgrat ve Bükreş’e uçtu, Yeşilköy’e döndü. Tur yaklaşık 3.000 km’ydi. Ankara’daki Balkan Paktı Heyeti üyeleri ondan başkentlerini uçakla ziyaret etmesini istemişti; Atatürk daveti onun adına kabul etti ve turun tek başına yapılmasını istedi. Balkan ülkeleri onu radyolarından, gazetelerinden ve dergilerinden tanıyordu.
Atatürk yapıp yapamayacağını sordu; o, çalışırsa başaracağını söyledi. Atatürk konuklarına şöyle dedi: «Bir ay sonra Türkiye’den uçarak değerli ülkelerinizin başkentlerini ziyaret edecek.»
Uçak ve deneme turu
Vultee tipi bir uçakla uçtu. Bu tur için Yeşilköy’de Amerikalı bir hocayla, Pilot Jack ile çalıştı, sonra ülke içinde tek başına deneme uçuşları yaptı. Deneme turu İstanbul’dan Köyceğiz, Tuz Gölü, Ankara ve Zonguldak üzerinden İstanbul’a, kesintisiz beş buçuk saat sürdü. Sabiha Gökçen dönüşü şöyle anlattı: Jack onu büyük bir sevinçle karşılamış, çünkü her yere tam zamanında varmıştı; «Artık bu kadar çalışma yeter… Göreceksin Balkan turu senin için bundan da kolay olacak» demiş.
Yola çıkmadan önce Atatürk’e veda ziyareti yaptı. Atatürk ona şunu söyledi: «Barışçı bir ülkenin barışçı kızı olduğunu, yurtta ve dünyada barışı arzu ettiğini, her Türk gibi bunu gönülden istediğini söylemeyi unutma.»
| Tarih | Yer | Saat | Ne oldu |
|---|---|---|---|
| 16.06.1938 | Atina (Totoi) | saat 11.25’te indi | Şehrin üzerinde birkaç tur atıp Totoi Meydanı’na indi; Atina Belediye Başkanı’nın da bulunduğu bir heyet ve halk karşıladı. Gazetecilerle konuştu, Askerî Tayyare Mektebi’ni gezdi ve Büyükelçi Ruşen Eşref Ünaydın’la birlikte Yunan Başbakanı’nın kabulüne katıldı. |
| 17.06.1938 | Selanik | Atina’dan 11.20’de kalktı | Ziyaret Atatürk’ün isteğiydi. İki saat kadar kaldı, Atatürk’ün evini ziyaret etti. |
| 17.06.1938 | Sofya | saat 17.15’te indi | Ellerinde Türk bayrakları olan kalabalık ve Bulgar heyeti karşıladı. Saraya gidip özel defteri imzaladı, Türk Elçiliği’nde verilen çay ziyafetine katıldı; ziyafette bakanlar, milletvekilleri, elçiler, askerî ataşeler, Genelkurmay Başkanı, pilotlar ve basın mensupları vardı. |
| 18.06.1938 | Belgrat (Zemun) | saat 10.45’te indi | Yugoslav avcı uçakları şehrin üzerinde karşıladı. Diğer iki başkentten çok daha kalabalık bir halk bekliyordu. Avala Dağı’ndaki otelde verilen öğle yemeğinde Yugoslav Hava Nişanı’nı aldı; Türk Elçiliği’ndeki akşam yemeğinde Beyaz Kartal Nişanı’nı. |
| 19.06.1938 | Bükreş | 1 saat 15 dakikada ulaştı | Hava istasyonunda kalabalık bir heyet ve halk karşıladı. Aynı alanda saat 14.00’te Uluslararası Tayyare Mitingi başladı; akşam Romen tayyareciliği adına bir yemek verildi. |
| 20.06.1938 | Bükreş | gösteri uçuşu 17.30 | Halkın isteği üzerine alanda bir gösteri uçuşu yaptı; seyirciler çiçek attı. Akşam Türk Elçiliği’nde yemek verildi. |
| 21.06.1938 | Yeşilköy, İstanbul | Bükreş’ten 11.30’da kalktı | Halk ve kız öğrenciler çiçekle karşıladı. Kalabalık «Yaşa Atatürk kızı! Yaşa çelik kanatlı kartal! Varol kahraman» diye bağırdı. |
Atina’da
Atina’da gazetecilere şunu söyledi: «Balkan turuna çıkan ilk askerî Türk kadın pilotu olduğum için mutluyum.» Şunları da ekledi: «Beni bir barış elçisi olarak da kabul edebilirsiniz» ve «Savaşı değil barışı sevmeliyiz».
Belgrat’ta, Atatürk Araştırma Merkezi’ne göre, Yugoslav Hava Kuvvetleri Komutanı General Yankoviç ona 18.06.1938’de bir öğle yemeğinde Yugoslav Hava Nişanı’nı takdim etti. Akşam Yugoslav Harbiye Nazırı General Mariç, Kral adına Naib (kral vekili) tarafından verilen Beyaz Kartal Nişanı’nı ona takdim etti. O güne kadar bu nişan yalnızca dört kişiye verilmişti.
Belgrat’ta Yugoslavya’nın ilk kadın havacısıyla da tanıştı. Kadın havacı ona «Ben sizin yaptığınızı asla yapamazdım» demiş; o da bu turu daha uzun yıllar hiçbir kadın uçucunun yapmaya kalkışamayacağını düşündüğünü söylemiş. Bükreş’te, gösteri uçuşundan önce yayımlanan bir radyo programı, onun şahsında «kardeş Türkiye’yi ve Türk tayyareciliğini» selamladı.
Kaynaklar: Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri.
1938’den sonra, öğretmenlik, aile ve son uçuş
Atatürk 10.11.1938’de öldü. Kadınların orduda görev yapmasına ilişkin bir yasa henüz çıkarılmadığı için Sabiha Gökçen ordudan ayrılmak zorunda kaldı. Yaşamı boyunca 22 farklı tipte hafif bombardıman ve akrobasi uçağıyla uçtu.
- 1938
- Türk Hava Kurumu’nun okulu Türkkuşu’na “Başöğretmen” olarak atanır. 1955’e kadar bu görevde kalır.
- 1940
- Hava Okulu’nda askerî coğrafya ve topografya öğretmeni Üsteğmen Kemal Esiner ile evlenir. Eşi 1943’te ölür.
- 1953 ve 1959
- Davet üzerine Amerika’ya gider; Türk toplumunu ve Türk kadınını tanıtır. Onun için büyük bir tur düzenlenir.
- 1955
- Türk Hava Kurumu Yönetim Kurulu üyesi olur.
- 1964
- Emekli olur.
- 1996
- Son uçuşu: 83 yaşında, Fransız pilot Daniel Acton eşliğinde Falcon 2000 ile.
- 22.03.2001
- 88 yaşında ölür, Ankara’daki Cebeci Şehitliği’ne defnedilir.
Son uçuşuyla aynı yıl, Amerikan Hava Kurmay Koleji’nin mezuniyet töreni için düzenlenen Kartallar Toplantısı’na onur konuğu olarak katıldı. Maxwell Hava Üssü’ndeki törende, Atatürk Araştırma Merkezi’ne göre, dünya tarihine adını yazdıran 20 havacıdan biri seçildi. Bu ödüle layık görülen ilk ve tek kadın havacı oldu.
Atatürk Türk kadınları için bir keresinde şunu söylemişti: «Kadınlarımızın, daha elverişsiz şartlar altında erkeklerden geri kalmayışı ve belki aynı şartlar altında erkeklerden ileri gidişi övüncü gerektirir.»
Kaynaklar: Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri; Atatürk Kronolojisi.
Bugün adı, vasiyet ve havaalanı
Atatürk vasiyetini 05.09.1938’de Dolmabahçe Sarayı’nda yazdı, ertesi gün saraya çağrılan İstanbul Altıncı Noteri’ne teslim etti. Vasiyet, manevi çocuklarına İş Bankası’ndaki payının yıllık gelirinden her ay para ödenmesini istedi: Afet İnan’a 800 TL, Sabiha Gökçen’e 600 TL, Ülkü’ye 200 TL, Rukiye’ye ve Nebile’ye 100’er TL. Sabiha Gökçen’e ayrıca bir ev satın alınması için gereken para verilecekti.
Adı, İstanbul Kurtköy’de o sırada yapılmakta olan havaalanına verildi; kendisi de inşaat sürerken havaalanını ziyaret etti.
Kaynaklar: Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk’ün Manevi Çocukları; Atatürk Ansiklopedisi, kendi maddesi; Atatürk Kronolojisi.
Kısa cevaplar ve kaynaklar
Anne babası kimdi?
Atatürk Araştırma Merkezi’ne göre babası Vilayet Başkâtibi Mustafa İzzet Bey, annesi Hayriye Hanım’dı. Doğum yeri Bursa, doğum yılı 1913. Merkezin başka bir yazısında babasının adı Hafız Mustafa İzzet diye geçiyor.
Atatürk onu evlat edindi mi?
Atatürk onu 22.09.1925 ile 08.10.1925 arasındaki Bursa gezisinde manevi evlat edindi.
Dünyanın ilk kadın savaş pilotu muydu?
Kaynaklar aynı sözleri kullanmıyor. Atatürk Araştırma Merkezi’nin yazılarında “dünyanın ilk kadın savaş pilotu” (onun maddesi ve havacılık maddesi), “Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu”, “Dünya’nın ilk kadın askerî pilotu” ve “İlk Türk kadın savaş pilotu” geçiyor; Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün listesinde 1936 tarihli “İlk Askeri Uçak Pilotu” yer alıyor.
Ne zaman uçmaya başladı?
04.05.1935’te, Atatürk’ün Ankara Etimesgut’ta Türkkuşu okulunu açmasının ertesi günü. Motorlu uçakla ilk uçuşu 25.02.1936’da oldu.
Balkan turunda hangi uçağı kullandı?
Vultee tipi bir uçak.
Ne zaman öldü, nereye defnedildi?
22.03.2001’de 88 yaşında öldü, Ankara’daki Cebeci Şehitliği’ne defnedildi.
Kaynaklara bakın
- Sabiha Gökçen (Esiner) (1913-2001), yazan Saime Yüceer (kendi maddesi) — Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, madde yayın tarihi 26.02.2021, güncelleme 08.10.2026, kontrol tarihi 22.10.2026
- Atatürk’ün Manevi Çocukları, yazan Ali Güler — Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, madde yayın tarihi 22.05.2024, güncelleme 09.10.2026, kontrol tarihi 22.10.2026
- Atatürk Dönemi Türk Hava Kuvvetleri, yazan Osman Yalçın — Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, madde yayın tarihi 17.10.2022, güncelleme 09.10.2026, kontrol tarihi 22.10.2026
- Türk Hava Kurumu, yazan İsmail Yavuz — Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, madde yayın tarihi 08.03.2021, güncelleme 07.10.2026, kontrol tarihi 22.10.2026
- Atatürk Döneminde Havacılık ve Uçak Sanayii, yazan Saim Dilek — Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, madde yayın tarihi 09.04.2021, güncelleme 09.10.2026, kontrol tarihi 22.10.2026
- Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, III. cilt, s. 221-222: “Etimesgut Havaalanında Havacılık Hakkında Yaptığı Konuşma”, 3 Mayıs 1935 — Atatürk Araştırma Merkezi, kontrol tarihi 22.10.2026
- Atatürk Kronolojisi — Millî Savunma Bakanlığı, Atatürk Sitesi, kontrol tarihi 22.10.2026
- Atatürk Sitesi, Anıtkabir Müzesi: kişisel eşyalar, diğer (Sabiha Gökçen’in bağışladığı banknot, mektup ve soyadı kâğıdı) — Millî Savunma Bakanlığı, kontrol tarihi 22.10.2026
- İlk Sivil Havacı Kadın Sicil Düzenlemeleri (ilk kadın havacılar listesi) — Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, kontrol tarihi 22.10.2026
