از آیین تنگری تا اسلام: ترک‌ها چگونه مسلمان شدند
مردمان ترک‌تبار طی قرن‌ها، قوم به قوم، از آیین خدای آسمان استپ به اسلام روی آوردند: طلاس ۷۵۱، قراخانیان، اغوزها و سلجوقیان.
فهرست مطالب
ترک‌ها در یک روز مسلمان نشدند. این روند حدود هشت قرن، از قرن هفتم تا اواخر قرن پانزدهم، طول کشید؛ هر بار قومی و فرمانروایی.
بیشتر مردمان ترک‌تبار استپ، علفزار پهناور آسیای مرکزی، تنگری، یعنی آسمان، را یگانه خدای خود می‌دانستند و گرامی می‌داشتند. مسلمانان نخستین بار در قرن‌های هفتم و هشتم با آنان روبه‌رو شدند. نقاط عطفی که بیشتر از همه نام برده می‌شوند، نبرد طلاس در ۷۵۱؛ ساتوق بغرا خان (Satuk Buğra Han)، فرمانروای قراخانیان، دودمانی ترک‌تبار در آسیای مرکزی؛ و سلجوقیان، دودمانی ترک‌تبار که در ۱۰۴۰ دولتی بزرگ بنیان گذاشتند، هستند.
خلاصه مطلب
نه یک تاریخ مشخص، بلکه تغییری تدریجی، قوم به قوم.
- پیش از اسلام: بیشتر ترکان استپ تنگری، خدای آسمان، را گرامی می‌داشتند. دیگران پیرو آیین بودایی، مانویت، یهودیت یا مسیحیت بودند.
- نخستین تماس: قرن‌های هفتم و هشتم، در ماوراءالنهر، سرزمین آن سوی رود آمودریا. پس از نبرد طلاس در ژوئیه ۷۵۱، جنگ میان ترک‌ها و عرب‌ها جای خود را به دوستی داد.
- قراخانیان: فرمانروایشان ساتوق بغرا خان، بنا بر یک روایت، حدود ۹۲۰ مسلمان شد؛ سال‌های ۹۳۲، ۹۴۰ و ۹۴۵ نیز ذکر شده‌اند. وقایع‌نگاران مسلمان از مسلمان شدن ۲۰۰٬۰۰۰ خیمه از ترک‌ها در ۹۶۰ یاد می‌کنند: عددی گرد، نه حاصل شمارش.
- اغوزها و سلجوقیان: سلجوق بیگ (Selçuk Bey)، رهبر سلجوقیان، بسته به منبع، در ۹۶۱ یا ۹۸۵ در جند مسلمان شد. دولت سلجوقی در ۱۰۴۰ بنیان گذاشته شد.
- آخرین اقوام: قپچاق‌ها، قومی از استپ، تا قرن چهاردهم و اویغورهای ترکستان شرقی از قرن چهاردهم تا اواخر قرن پانزدهم مسلمان شدند.
- چرایی: دادوستد با بازرگانان مسلمان، آموزش عالمان و صوفیان، و فرمانروایانی که پیش از دیگران اسلام را برگزیدند.
استپ، قرن به قرن، نقشه‌ای که حرکت می‌کند
ماوراءالنهر (برگرفته از عربی به معنای «سرزمین آن سوی رود») سرزمین میان آمودریا و سیردریاست؛ دو رودی که به دریاچه آرال می‌ریزند، در ازبکستان، تاجیکستان و جنوب قزاقستان امروزی. صوفیان عارفان مسلمان‌اند؛ درویش صوفی‌ای است که ساده زندگی می‌کند و شیخ استادی است که گروهی از آنان را راهنمایی می‌کند.
یازده ایستگاه، از قرن هفتم تا پانزدهم
استپ و ایمان، ایستگاه به ایستگاه
کوه‌هادریاها و دریاچه‌هارودهاشن
- قرن‌های هفتم و هشتم
نخستین دیدارها در ماوراءالنهر
پس از نبرد نهاوند در ۶۴۲، ترک‌ها و مسلمانان با هم روبه‌رو می‌شوند. در زمان فرماندهی قتیبه بن مسلم، اسلام در میان ترک‌های ماوراءالنهر گسترش می‌یابد. صول تگین (Sul-Tegin) از دهستان در حضور خلیفه مسلمان بودن خود را اعلام می‌کند و رفتار برابر در دوران خلافت عمر بن عبدالعزیز به این گسترش سرعت می‌بخشد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü» · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
- ژوئیه ۷۵۱
طلاس: رویارویی سپاه عرب با سپاه چین
در کنار رود طلاس، در شرق اولیا آتای امروزی، سپاهی از عباسیان و سپاهی از دودمان تانگ چین پنج روز می‌جنگند. قارلوق‌ها، قومی ترک‌تبار در منطقه، احتمالاً در روز آخر از پشت به چینی‌ها حمله می‌کنند. پس از آن جنگ میان ترک‌ها و عرب‌ها جای خود را به دوستی می‌دهد و اسلام به‌سرعت در میان ترک‌ها گسترش می‌یابد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TALAS SAVAŞI
- 893
سامانیان طلاس را می‌گیرند
اسماعیل بن احمد، فرمانروای سامانیان، دودمانی مسلمان در ماوراءالنهر و خراسان، برای محافظت از ماوراءالنهر در برابر یورش ترک‌های غیرمسلمان از بخارا به سوی شرق لشکر می‌کشد و طلاس را می‌گیرد. کلیسایی بزرگ در آنجا به مسجد تبدیل می‌شود. در بخارا، اوزکند، تاشکند، سایرام و اوترار مسجدها، آرامگاه‌ها و رباط‌ها (کاروان‌سراهای بین‌راهی) ساخته می‌شوند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SÂMÂNÎLER; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
- حدود ۹۲۰–۹۲۲
دو فرمانروا اسلام را برمی‌گزینند
ساتوق بغرا خان، شاهزاده قراخانی، در آرتوچ (Artuç)، نزدیک کاشغر، مسلمان می‌شود و نام عبدالکریم را برمی‌گزیند: بنا بر یک روایت در ۹۲۰ و در روایت‌های دیگر در ۹۳۲، ۹۴۰ یا ۹۴۵. در ۹۲۲ فرمانروای بلغارهای ولگا از خلیفه درخواست عالم و بنا می‌کند؛ دولت او نخستین دولت ترک‌تبار است که اسلام را دین دولت قرار می‌دهد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SATUK BUĞRA HAN; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
- حدود ۹۶۰
انبوهی از خیمه‌ها
وقایع‌نگاران مسلمان شمار ترک‌هایی را که در ۹۶۰ (۳۴۹ هجری) مسلمان شدند، ۲۰۰٬۰۰۰ خیمه دانسته‌اند. این رقمِ یک وقایع‌نگار است، نه حاصل شمارش. در آن زمان قراخانیان دره چو را با مرکزیت بالاساغون و نیز کاشغر را در اختیار دارند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; KARAHANLILAR · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
- قرن دهم
اغوزها و جند
اغوزها، قومی ترک‌تبار که شهرهایشان ینی‌کند (Yenikent) و جند در پایین‌دست سیردریا قرار داشت، با بازرگانان مسلمان، درویشان و شیخ‌ها روبه‌رو می‌شوند. فرمانده آنان سلجوق بیگ در جند، بر مرز سرزمین‌های ترک‌تبار و مسلمان، ساکن می‌شود و اسلام می‌آورد: بنا بر یک روایت در ۹۶۱ و بنا بر روایتی دیگر در ۹۸۵. یبغو (yabgu)، یعنی فرمانروای آنان، در ۱۰۰۲ همین راه را می‌رود. اغوزهای مسلمان ترکمن (Türkmen) نامیده می‌شوند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SELÇUK BEY; OĞUZLAR; TÜRKMENLER
- 1040
دندانقان: دولت سلجوقی
در دندانقان، شهری بازرگانی میان سرخس و مرو، سلجوقیان به رهبری طغرل (Tuğrul) و چغری (Çağrı) در نبردی رو در رو غزنویان را شکست می‌دهند. آغاز دولت سلجوقیان بزرگ به همین سال برمی‌گردد. تا این زمان بیشتر اغوزها مسلمان شده‌اند و با یکجانشینی، بسیاری از آنان خوردن گوشت اسب را کنار می‌گذارند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: DANDANAKAN SAVAŞI; SELÇUKLULAR; OĞUZLAR
- 1043–44
۱۰٬۰۰۰ خیمه نزدیک بالاساغون
در ۱۰۴۳–۴۴ (۴۳۵) گروهی ترک‌تبار با ۱۰٬۰۰۰ خیمه، حدود ۵۰٬۰۰۰ تا ۶۰٬۰۰۰ نفر، که نزدیک بالاساغون و کاشغر زندگی می‌کنند، در زمان فرمانروایی ارسلان خان سلیمان (Arslan Han Süleyman)، فرمانروای قراخانی، مسلمان می‌شوند. از این زمان اکثریت بزرگ ترک‌ها مسلمان‌اند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; KARAHANLILAR
- 1069–1074
دو کتاب به زبان ترکی
یوسف خاص حاجب (Yûsuf Has Hâcib) از بالاساغون، قوتادغو بیلیگ (Kutadgu Bilig)، «دانش خوشبخت شدن»، را در کاشغر به پایان می‌رساند و در ۱۰۶۹–۷۰ آن را به فرمانروای قراخانی، تافغاچ اولوغ بغرا خان (Tavgaç Uluğ Buğra Han)، پیشکش می‌کند. چند سال بعد محمود کاشغری (Kâşgarlı Mahmud) نخستین فرهنگ زبان ترکی را همراه با نقشه‌ای از جهان ترک می‌نویسد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: KUTADGU BİLİG; DÎVÂNÜ LUGĀTİ’t-TÜRK
- 1166
احمد یسوی (Ahmed Yesevî)
احمد یسوی، آموزگار و شاعر صوفی اهل سایرام یا یسی (ترکستان امروزی)، در ۱۱۶۶ (۵۶۲) درمی‌گذرد. او به ترکی درس می‌داد و پیروانش طریقت او، یسویه (Yeseviyye)، را در آسیای مرکزی گسترش می‌دهند. به فرمان تیمور، آرامگاه او از ۱۳۹۶ در مقیاسی بزرگ بازسازی می‌شود.
TDV İslâm Ansiklopedisi: AHMED YESEVÎ; YESEVİYYE; AHMED YESEVÎ KÜLLİYESİ
- قرن‌های چهاردهم–پانزدهم
آخرین اقوام
اسلام در دشت قپچاق، علفزار شمال دریاچه آرال و دریای خزر، تا قرن چهاردهم گسترش می‌یابد. در ترکستان شرقی، ترماشیرین (Tarmaşirin)، فرمانروای جغتایی، در ۱۳۲۶ مسلمان می‌شود، اسلام در میان اویغورها گسترش می‌یابد و تا اواخر قرن پانزدهم همگی آنان مسلمان می‌شوند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; UYGURLAR
موقعیت‌ها تقریبی‌اند و مرزی ترسیم نشده است؛ نقطه‌های دایره‌دار (دهستان، جند، دندانقان) کمترین قطعیت را دارند. رنگ‌ها از نقشه محمود کاشغری پیروی می‌کنند: کوه‌ها قرمز، دریاها سبز، رودها آبی و شن‌ها زردند. هر جا تاریخ‌ها متفاوت‌اند، کارت همه آن‌ها را نشان می‌دهد.
باور استپ، تنگری و آسمان
پیش از اسلام، بیشتر مردمان ترک‌تبار استپ چشم به آسمان داشتند. آسمان تنگری بود (که تانری، Tanrı هم نوشته می‌شود) و باوری که بر آن بنا شده، باور به خدای آسمان نام دارد. واژه تنگری از زمان هون‌های شرقی، قومی از استپ در قرن سوم پیش از میلاد، به کار می‌رفته و خاستگاه آن معلوم نیست.
- یک خدا
- تنگری خدایی یگانه و آفریننده است. نظم جهان، ساختار جامعه و سرنوشت هر کس همگی به او وابسته‌اند.
- بی‌صورت
- او صورتی انسانی یا حیوانی ندارد و مانند باورهای کهن سومری، یونانی و رومی با ایزدبانویی پیوند زناشویی ندارد.
- برای همگان
- او خدای یک قبیله نیست؛ از کتیبه‌ها چنین برمی‌آید که از خدایی برای همگان سخن می‌گویند.
- پیروزی
- فرمانروایان باور داشتند پیروزی‌هایشان از لطف خدای آسمان است.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TANRI; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
کهن‌ترین صدا
کتیبه‌های اورخون یادمان‌هایی سنگی در مرکز مغولستان، نزدیک بستر قدیمی رود اورخون‌اند. آن‌ها برای شاهزاده کول تیگین (Kül Tigin) در ۷۳۲ و برادرش، فرمانروا بیلگه قاغان (Bilge Kağan)، در ۷۳۵ از دولت دوم گوک‌ترک برپا شدند. این کتیبه‌ها کهن‌ترین و زیباترین نمونه‌های نثر و سخنرانی عمومی ترکی‌اند و با خطی کهن با ۳۸ حرف نوشته شده‌اند.
آن‌ها از آسمان و زمین در کنار هم سخن می‌گویند: üze kök teŋri asra yağız yér، «بالا آسمان آبی، پایین زمین تیره». بیلگه قاغان می‌گوید مردمی رو به مرگ را «به لطف تانری» زنده کرد و خوراک داد.
خدای آسمان همه این باور نبود. شش بخش دیگر نیز به آن تعلق دارند که هر یک با مکانی در اردوگاه استپ پیوند دارد.
باور کهن
اردوگاه استپ، شش بخش از باور
- آسمان
آسمان: تنگری
تنگری هم آسمان است و هم خدای آسمان. کوک تنگری (Kök Tengri) به معنای «تنگری آسمان» است: کوک (kök)، یا گوک (gök)، واژه ترکی برای آسمان و رنگ آبی است و پژوهشگری به نام حکمت تانیو (Hikmet Tanyu) آن را صفتی به معنای «بزرگ، والا» می‌داند. خورشید و ماه نیز نام‌هایی از جنس خدای آسمان داشتند: کون تنگری (Kün Tengri) و آی تنگری (Ay Tengri).
TDV İslâm Ansiklopedisi: TANRI; TÜRK, «Din»
- زمین و آب
کوه‌ها، رودها و جنگل‌ها
کتیبه‌ها از یرسو (yer-su)، «زمین و آب»، سخن می‌گویند: مکان‌های مقدس (واژه ایدوک، ıduk به معنای مقدس است)، مانند کوه‌ها، رودها و جنگل‌ها. کوه‌ها بیشترین اهمیت را داشتند. ایدوک اوتوکن (Iduk-Ötüken)، سرزمین مقدس در قلب دولت‌های ترک‌تبار، مکانی از این دست بود. آتش، زمین و برخی درختان صاحبی داشتند (ایه، iye)؛ روحی که از آن‌ها مراقبت می‌کرد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Din»
- توس و اومای (Umay)
درخت توس و اومای
در کتاب دده قورقود (Dede Korkut)، مجموعه‌ای از داستان‌های اغوزها، درخت توس (قایین، kayın) در زندگی همه ترک‌ها جایگاهی ویژه دارد. باور بر این است که این درخت همراه با اومای، روح نگهبان کودکان، از آسمان فرستاده شده است.
TDV İslâm Ansiklopedisi: DEDE KORKUT
- قوت (kut)
قوت، موهبت آسمان
قوت از آسمان می‌آید. در باور آلتایی، روح انسان، یعنی قوت او، در آسمان است. فرمانروایان نخستین ترک‌تبار باور داشتند خدای آسمان قاغان (kağan)، یعنی فرمانروا، را مأمور اداره جهان کرده است و این باور قوت نام داشت. با آمدن اسلام، آن را «سهم الله» یا تقدیر دانستند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: ŞAMANİZM · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
- نیاکان
نیاکان و پیشکش‌ها
ارواح نیاکان درگذشته می‌توانستند خیر یا زیان برسانند و با پیشکش‌ها گرامی داشته می‌شدند. کهن‌ترین عمل عبادی قربانی کردن حیوان، پیش از همه برای خدای آسمان، بود؛ تکه‌پارچه‌های گره‌زده به درختان پیشکشی بی‌خون بودند. در میان اغوزها در ۹۲۱، مردگان را با لباس‌ها و وسایلشان دفن می‌کردند و اسب‌هایشان را سر می‌بریدند و در ضیافت سوگواری می‌خوردند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Din»; OĞUZLAR
- کام (kam)
کام و خردمندان
کام در میان تاتارها و ترکان آلتای واژه‌ای برای شمن است؛ شمن با ارواح سروکار دارد. هارون گونگور (Harun Güngör)، مورخ ادیان، بر این باور است که آیین کهن ترکان شمنیسم نبود و کام نیز مرجعیتی مستقل نداشت. ابن فضلان که در ۹۲۱ از سرزمین اغوزها گذشت، نه پرستشگاهی دید و نه مرد دینی؛ بلکه خردمندانی دید که درمان می‌کردند، پیشگویی می‌کردند، خوش‌یمن بودن کارها را می‌سنجیدند و آیین‌ها را رهبری می‌کردند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Din»; ŞAMANİZM; OĞUZLAR
درباره نام و گورها
«آیین تنگری» نامی امروزی است. جنبش‌هایی که امروزه در قرقیزستان و در میان آلتایی‌ها و تاتارها خود را تنگریسم (tengrizm) می‌نامند، همان باور کهن به خدای آسمان نیستند.
گورها نیز همین را نشان می‌دهند: سازه‌های آرامگاهی موسوم به کورگان‌ها (kurgan) به دوره هون‌ها برمی‌گردند و گوک‌ترک‌ها برای کول تیگین، بیلگه قاغان و دولتمرد تونیوقوق (Tonyukuk) مجموعه‌های یادمانی ساختند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TANRI; TÜRK, «Mimari»
تنها یک آیین نبود، بودا، مانی، موسی و مسیح در میان ترک‌ها
پیش از اسلام همه اقوام ترک‌تبار پیرو خدای آسمان نبودند. چندین قوم آیین همسایگان خود را پذیرفتند.
- آیین بودایی
- در دولت گوک‌ترک پیروانی داشت. برخی جوامع اویغور نیز بودایی بودند: اویغورهای قوچو (Koço) در ترکستان شرقی تا پایان قرن چهاردهم آیین بودایی را کنار نگذاشتند.
- مانویت
- دینی که مانی در قرن سوم در ایران باستان بنیان گذاشت و دیگر پیروی ندارد. بوگو قاغان (Bögü Kağan)، فرمانروای اویغور، پذیرش آن را اعلام کرد.
- یهودیت
- خزرها، قومی ترک‌تبار از استپ شمال قفقاز و دریای خزر، آن را پذیرفتند. در قرن دهم، قاغان آنان یهودی بود و با پیروان ادیان دیگر با مدارا رفتار می‌کرد.
- مسیحیت
- پچنگ‌ها، کومان‌ها و بلغارها آن را پذیرفتند. نوشته‌های اویغوری شامل آثار مسیحی نیز هست و کلیسای نسطوری واژه چالاپ (çalap)، یا چلبی (çelebi)، یکی از نام‌های ترکی خدا، را به همراه آورد که امروزه تنها در برخی نام‌های مکان‌ها باقی مانده است.
TDV İslâm Ansiklopedisi: UYGURLAR; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; TÜRK, «Din» · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
نخستین دیدارها و طلاس، قرن‌های هفتم و هشتم
نخستین مسلمانانی که ترک‌ها با آنان روبه‌رو شدند، از جنوب و غرب آمدند. پنج گام به نبردی انجامید که اغلب نخستین نامی است که مردم می‌برند.
- ۶۴۲. نبرد نهاوند. از حدود میانه قرن هفتم، ترک‌ها و مسلمانان با هم در تماس‌اند.
- قتیبه بن مسلم. در زمان این فرمانده مسلمان، اسلام در میان ترک‌های ماوراءالنهر گسترش می‌یابد.
- دوران امویان (۶۶۱–۷۵۰). ترک‌ها به خدمت اسلام درمی‌آیند. گفته می‌شود امویان نمی‌خواستند مردم خراسان و طخارستان مسلمان شوند تا جزیه بیشتری بگیرند (مالیاتی که غیرمسلمانان می‌پرداختند)؛ تازه‌مسلمانان ضعیف و فقیر از سوی والیان اموی و اربابان محلی زیر فشار قرار می‌گرفتند.
- عمر بن عبدالعزیز. این خلیفه با همه رعایای خود برابر رفتار می‌کند و اسلام به‌سرعت در میان ترک‌ها، بیش از همه در ماوراءالنهر، گسترش می‌یابد. پس از او سیاست قدیمی بازمی‌گردد و جنگ میان خاقانات تورگش (Türgiş) و عرب‌ها این گسترش را به خطر می‌اندازد.
- دوران عباسیان. خلیفه مهدی فرستادگانی نزد فرمانروایان سغد، طخارستان، فرغانه، اشروسنه، قارلوق و دوقوز اغوز (Dokuz Oghuz)، یعنی اویغورها، می‌فرستد و آنان را به اسلام دعوت می‌کند. خلیفه مأمون به کسانی که مسلمان می‌شوند، به‌ویژه از خاندان‌های حاکم، پاداش می‌دهد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü» · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
- ۷۴۸. کائو هسین‌چی، سردار چینی، توقماق را در شمال تیان‌شان می‌گیرد و دستور می‌دهد فرمانروای تاشکند را بکشند.
- درخواست کمک. پسر فرمانروا از ابومسلم، فرمانده عباسی، و قارلوق‌ها کمک می‌خواهد.
- ژوئیه ۷۵۱. سپاهی عباسی به فرماندهی زیاد بن صالح در کنار رود طلاس، در شرق اولیا آتای امروزی، با چینی‌ها روبه‌رو می‌شود. نبرد پنج روز طول می‌کشد.
- روز آخر. قارلوق‌ها، قومی ترک‌تبار در منطقه، از شمال می‌آیند و احتمالاً از پشت به چینی‌ها حمله می‌کنند. چینی‌ها شکست می‌خورند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TALAS SAVAŞI
مقدسی
سپاه چین بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ نفر بود
- ۴۵٬۰۰۰ کشته و ۲۵٬۰۰۰ اسیر.TALAS SAVAŞI
ابن اثیر
سپاهی ۱۰۰٬۰۰۰ نفره تاشکند را محاصره کرد
- ۵۰٬۰۰۰ کشته و ۲۰٬۰۰۰ اسیر؛ بازماندگان به چین گریختند.TALAS SAVAŞI
مقدسی و ابن اثیر مورخان مسلمان قرون وسطی‌اند. منابع چینی شمار سپاه خود را ۳۰٬۰۰۰ نفر ذکر می‌کنند.
پس از طلاس چه شد
- چین عقب نشست. دودمان تانگ چین از امید به فرمانروایی بر ترکستان غربی دست کشید؛ مردمان ترک‌تبار از فشار چین رها شدند.
- دولتی قارلوق. قارلوق‌ها در ۷۶۶ در منطقه تیان‌شان دولت خود را تشکیل دادند.
- دوستی. یک قرن جنگ میان ترک‌ها و عرب‌ها جای خود را به دوستی داد. اسلام به‌سرعت گسترش یافت و ترک‌های مسلمان در سپاه و دستگاه حکومتی عباسیان مقام گرفتند.
- کاغذ. اسیران چینی در سمرقند کاغذ ساختند؛ نخستین محل ساخت آن بیرون از چین. در ۷۹۴ کارگاه کاغذسازی در بغداد گشوده شد.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TALAS SAVAŞI
مرز سامانیان، مسجدها، بازرگانان و درویشان
سامانیان دودمانی مسلمان بودند که از ۸۱۹ تا ۱۰۰۵ از پایتخت خود بخارا بر ماوراءالنهر و خراسان فرمان می‌راندند. بیشتر سپاه آنان ترک بود.
در ۸۹۳، فرمانروای آنان اسماعیل بن احمد برای محافظت از ماوراءالنهر در برابر یورش ترک‌های غیرمسلمان به شرق لشکر کشید و طلاس، پایتخت قارلوق‌ها، را گرفت. کلیسایی بزرگ در آنجا به مسجد تبدیل شد.
سامانیان در بخارا، اوزکند، تاشکند، سایرام و اوترار مسجدها، آرامگاه‌ها و رباط‌ها (کاروان‌سراهای بین‌راهی) ساختند.
- بازرگانان
- بازرگانان میان شهرهای مسلمان و شهرهای اغوزها و قارلوق‌ها، یعنی ینی‌کند، جند، خواره (Huvâre) و طلاس، رفت‌وآمد می‌کردند و ترک‌ها از آنان با اسلام آشنا می‌شدند.
- صوفیان
- صوفیان، عارفان مسلمانی که ساده می‌زیستند و آموزش می‌دادند، با ترک‌ها گفت‌وگو می‌کردند: شقیق بلخی به آنان در انتخاب اسلام کمک کرد و ابراهیم بن ادهم برای گسترش آن در میانشان کوشید.
- تازه‌واردان
- سامانیان توجه زیادی به مهاجران ماوراءالنهر داشتند و آنان را در شهرهای نوبنیاد اسکان می‌دادند.
- اوایل قرن دهم
- گروهی پرشمار از ترک‌های مسلمان در سوت‌کند (Sütkent) زندگی می‌کردند و حدود ۱۰۰۰ خیمه از اغوزها و قارلوق‌ها در نزدیکی فاراب و تاشکند مسلمان بودند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SÂMÂNÎLER; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; OĞUZLAR
قراخانیان، ساتوق بغرا خان و حدود ۹۶۰
- کیست
- دودمانی ترک‌تبار که از ۸۴۰ تا ۱۲۱۲ بر آسیای مرکزی فرمان راند و نخستین دولت مسلمان ترک‌تبار آسیای مرکزی خوانده می‌شود. خان (han) فرمانروایی ترک‌تبار است.
- کجا
- بالاساغون در دره چو (قرقیزستان امروزی) پایتخت بود؛ کاشغر در ترکستان شرقی مرکز دیگری بود.
- تقسیم
- در ۱۰۴۲ دولت به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شد. بخش شرقی در ۱۲۱۱ و بخش غربی در ۱۲۱۲ پایان یافت.
TDV İslâm Ansiklopedisi: KARAHANLILAR; BALASAGUN · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
ساتوق بغرا خان نخستین خان قراخانی بود که مسلمان شد.
- پناهنده‌ای. شاهزاده‌ای سامانی به نام ابونصر بن منصور پس از اختلاف با برادرش به کاشغر می‌گریزد. اوغولچاق (Oğulçak)، فرمانروای قراخانی، از او استقبال می‌کند و ولایت آرتوچ را به او می‌دهد؛ او در آنجا مسجدی می‌سازد.
- دیدار. ساتوق، برادرزاده اوغولچاق، به آرتوچ می‌رود. با تأثیرپذیری از شاهزاده و ابوالحسن کلماتی، عالم و صوفی، همراه با پیروانش مسلمان می‌شود.
- نامی تازه. او نام عبدالکریم را برمی‌گزیند، کاشغر و آت‌باشی (Atbaşı) را می‌گیرد، در آرتوچ مسجدی می‌سازد و برای گسترش اسلام در سرزمین‌های غربی قراخانیان می‌کوشد.
- دوستان. پس از مسلمان شدن او، جنگ میان سامانیان و قراخانیان جای خود را به دوستی و همکاری می‌دهد.
- ۹۵۵. او درمی‌گذرد و در آرتوچ دفن می‌شود. آرامگاه او هنوز زیارت می‌شود.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SATUK BUĞRA HAN; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; KARAHANLILAR
تاریخ زودتر
حدود ۹۲۰
- سال ۳۰۸ هجری، برابر با ۹۲۰، در آرتوچ.SATUK BUĞRA HAN
- ۹۲۰–۹۲۱ در روایت مسلمان شدن ترک‌ها.TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
- ۹۳۲ و ۹۴۰ نیز گزارش شده‌اند.SATUK BUĞRA HAN
تاریخ دیرتر
حدود ۹۴۵
- سال ۳۳۳، برابر با ۹۴۵.KARAHANLILAR
- ۹۴۴–۹۴۵ در روایت مسلمان شدن ترک‌ها.TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
خواب، به روایت یک وقایع‌نگار
ابن اثیر، وقایع‌نگار، می‌نویسد که ساتوق در خواب دید کسی از آسمان فرود آمد و به ترکی به او گفت: «مسلمان شو تا در این جهان و جهان دیگر در امان باشی.» صبح اعلام کرد که مسلمان شده است.
مجموعه‌ای از افسانه‌ها با نام تذکره (Tezkire) ساتوق بغرا خان، مضمون‌های حماسی کهن ترکی را با باور اسلامی درهم می‌آمیزد. این اثر شرح افسانه‌ای زندگی یک قدیس است، نه وقایع‌نامه، و داستان‌های کودکی او نامحتمل دانسته می‌شوند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SATUK BUĞRA HAN; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
دره چو
بالاساغون در حوضه چو قرار داشت، اما محل دقیق شهر هنوز مشخص نشده است؛ یک دیدگاه آن را در ویرانه‌های آق‌پشین (Ak-Peşin) قرار می‌دهد. برج بورانا و سنگ‌های کنده‌کاری‌شده در این عکس‌ها در همین دره‌اند.
نبرد میان آیین‌ها یک‌طرفه نبود. ساتوق بغرا خان مدت‌ها با ترک‌های غیرمسلمان جنگید؛ آنان در ۹۴۲ بالاساغون را گرفتند و او آن را پس گرفت.
- حدود ۹۶۰. وقایع‌نگاران مسلمان شمار ترک‌هایی را که در ۹۶۰ (۳۴۹ هجری) مسلمان شدند، ۲۰۰٬۰۰۰ خیمه دانسته‌اند: اقوام یغما (Yağma)، قارلوق، چگل (Çiğil) و تخسی (Tohsı) و دیگران زیر فرمان قراخانیان. این رقمِ یک وقایع‌نگار است، نه حاصل شمارش.
- ۱۰۴۳–۴۴. گروهی ترک‌تبار با ۱۰٬۰۰۰ خیمه، حدود ۵۰٬۰۰۰ تا ۶۰٬۰۰۰ نفر، نزدیک بالاساغون و کاشغر، در زمان ارسلان خان سلیمان مسلمان می‌شود. پس از این اکثریت بزرگ ترک‌ها مسلمان‌اند.
- خط. زبان ترکی قراخانی خط عربی را می‌پذیرد، واژه‌های اسلامی عربی و فارسی جای واژه‌های بودایی را می‌گیرند و قرآن به ترکی برگردانده می‌شود.
- ۱۰۶۹–۷۰. یوسف خاص حاجب از بالاساغون قوتادغو بیلیگ، «دانش خوشبخت شدن»، را به فرمانروای قراخانی، تافغاچ اولوغ بغرا خان، پیشکش می‌کند: ۶۶۴۵ بیت که فلسفه‌ای برای زندگی فرد، جامعه و دولت بیان می‌کنند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; KARAHANLILAR; KUTADGU BİLİG
اغوزها و سلجوقیان، قومی در کوچ
اغوزها قومی بزرگ و ترک‌تبار بودند. در اوایل قرن دهم هنوز به باور کهن پایبند بودند؛ جهان اسلام می‌دانست که آنان به خدایی باور دارند که تانری می‌نامند (همچنین اولوغ، Uluğ، یا بایات، Bayat). فرمانروایشان یبغو نامیده می‌شد و دولت یبغوی اغوز در نیمه نخست قرن دهم نیرومند بود. نام سلجوقیان از نام یکی از فرماندهان آنان گرفته شده است.
- سلجوق بیگ. فرمانده‌ای اغوز (سوباشی، subaşı) از طایفه قنق (Kınık).
- کوچ. پس از اختلاف با یبغو، او با ۱۰۰ سوار مرکز زمستانی اغوزها، ینی‌کند، را ترک می‌کند و به جند می‌رود؛ شهری در پایین‌دست سیردریا، بر مرز سرزمین‌های ترک‌تبار غیرمسلمان و سرزمین‌های مسلمان.
- انتخاب. او به مردم خود می‌گوید اگر دین و آداب مردمی را که باید در کنارشان زندگی کنند نپذیرند، جامعه‌ای کوچک و منزوی باقی می‌مانند؛ سپس اعلام می‌کند که تصمیم گرفته مسلمان شود.
- آموزگاران. او از فرمانروایان زندک در خوارزم و بخارا می‌خواهد کسانی را بفرستند تا به پیروانش قرآن و اسلام بیاموزند.
- جند. اسلام به‌سرعت در میان اغوزهای او گسترش می‌یابد و جند به مرکز امیران سلجوقی تبدیل می‌شود.
TDV İslâm Ansiklopedisi: SELÇUK BEY; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
حدود ۹۶۱
او به جند می‌رسد
- احتمالاً سال ۳۵۰ هجری، برابر با ۹۶۱؛ تاریخ‌های ۹۲۵–۹۴۰، ۹۵۵ و ۹۸۵–۹۸۶ نیز ذکر شده‌اند.SELÇUK BEY
985
او در جند مسلمان می‌شود
- سال ۳۷۵ هجری، برابر با ۹۸۵. این رویداد را نقطه عطفی در تاریخ ترک‌ها می‌دانند، در دورانی که گروه‌های پرشماری از ترک‌ها اسلام را برگزیدند.TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»
- پیروان پسرش ارسلان (Arslan) حدود ۹۸۵–۸۶ به شهر نور، نزدیک بخارا، رفتند.SELÇUK BEY
- 1002
- یبغوی اغوزها، هم‌پیمان فرمانروای سامانی اسماعیل بن نوح، مسلمان می‌شود (۳۹۲ هجری).
- ترکمن
- مسلمانان ماوراءالنهر اغوزهایی را که مسلمان شده‌اند ترکمن می‌نامند. خود اغوزها تا مدت‌ها این نام را نپذیرفتند و از قرن سیزدهم این نام جای اغوز را گرفت. دو دیدگاه درباره ریشه این واژه در کنار هم مطرح‌اند: «ترک‌مانند» و «ترکِ باایمان» (ترک‌الایمان، Türkü’l-îmân).
- 1040
- در دندانقان، شهری بازرگانی میان سرخس و مرو در ترکمنستان امروزی، سلجوقیان به رهبری طغرل و چغری در نبردی رو در رو سپاه غزنویان، دودمان مسلمان ترک‌تبار دیگری، را شکست می‌دهند. آغاز دولت سلجوقیان بزرگ به همین پیروزی برمی‌گردد. این شهر بعدها زیر شن دفن شد.
- سفره
- تا آن زمان بیشتر اغوزها مسلمان شده بودند. با یکجانشینی، عموماً خوردن گوشت اسب را کنار گذاشتند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: OĞUZLAR; TÜRKMENLER; DANDANAKAN SAVAŞI; SELÇUKLULAR
چگونه رخ داد، دلایل
پژوهشگران درباره چگونگی مسلمان شدن ترک‌ها دیدگاه‌های متفاوتی مطرح کرده‌اند. عبدالکریم اوزایدین (Abdülkerim Özaydın)، مورخ، نتیجه می‌گیرد که ترک‌ها با اراده خود، نه با زور شمشیر، و زیر تأثیر عوامل متعدد و درهم‌تنیده اسلام را پذیرفتند.
- تجارت و همسایگان
- بازرگانان مسلمان، درویشان و شیخ‌ها به شهرهای اغوزها می‌آمدند و صلح پس از طلاس به ترک‌ها و مسلمانان فرصت آشنایی با یکدیگر داد.
- آموزگاران
- عالمان و صوفیان با ترک‌ها گفت‌وگو می‌کردند و به آنان اندرز می‌دادند؛ بعدها طریقت یسوی اسلام را در آسیای مرکزی گسترش داد.
- نخست فرمانروایان
- وقتی قاغان یا فرماندهی مسلمان می‌شد، مردم از او پیروی می‌کردند.
- رفتار برابر
- خلفای عباسی با تازه‌مسلمانان برابر رفتار می‌کردند و به آنان پاداش می‌دادند، در حالی که امویان همیشه چنین نمی‌کردند.
- همخوانی نزدیک
- ترک‌ها از پیش به خدای یگانه آسمان باور داشتند. میکائیل سریانی، مورخ سریانی قرن دوازدهم، نوشت: «ملت ترک به خدای یگانه باور داشت و باور عرب‌ها به الله یگانه دلیل پذیرش اسلام از سوی آنان بود.»
- راهی دیگر
- پژوهشگری به نام عبدالقادر اینان (Abdülkadir İnan) می‌گوید ترک‌ها با تهاجم عرب‌ها جنگیدند، نه با اسلام، و پس از پایان جنگ مسلمان شدند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; OĞUZLAR · وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
آنچه باقی ماند، هفت تخته پل
باور کهن بی‌رد و نشان از میان نرفت. برخی واژه‌ها، عنوان‌ها و آداب به دوران تازه راه یافتند، معنای برخی تغییر کرد و برخی کنار گذاشته شدند. هفت مورد از آن‌ها تخته‌های این پل‌اند.
پیش و پس
پل میان استپ و اسلام
- نام خدا
تانری می‌ماند، سپس الله در کنارش می‌آید
تنگری، خدای آسمانتانری، الله و خدا (Hudâ)
پس از مسلمان شدن، ترک‌ها همچنان واژه تانری را به کار می‌بردند، اما با گذشت زمان الله و خدا جای آن را گرفتند. از اواخر قرن سیزدهم، شاعر یونس امره (Yunus Emre) واژه تانری را همراه با الله به کار می‌برد و یک قرن بعد سلیمان چلبی (Süleyman Çelebi) نیز چنین می‌کند. در ترجمه‌ای سطربه‌سطر از قرآن در اوایل قرن پانزدهم، الله به تانری برگردانده شده است و این کار حدود یک قرن ادامه یافت؛ پس از آن، به‌ویژه در متن‌های دینی، الله جای آن را گرفت.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TANRI
- قوت
قوت به «سهم الله» تبدیل می‌شود
قوت، موهبت آسمان به فرمانروا«سهم الله» یا تقدیر
باور کهن به اینکه آسمان قاغان را مأمور فرمانروایی بر جهان کرده است، قوت نام داشت. با آمدن اسلام، آن را «سهم الله» یا تقدیر دانستند.
وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
- حکومت و عنوان‌ها
از ایل (il) به دولت (devlet) و عنوان‌های تازه
ایل و عنوان‌های کهندولت، ملک (mülk) و عنوان‌های تازه
در دولت‌های کهن ترک‌تبار، دولت را ایل می‌نامیدند؛ پس از اسلام، واژه‌های دولت و ملک جای آن را گرفتند. در دولت قراخانی، ارسلان خان (Arslan Han) جای قاغان، بغرا خان (Buğra Han) جای یبغو و ایلیگ خان (İlig Han) جای شاد (şad) را گرفت. محمود غزنوی نخستین فرمانروای ترک‌تباری بود که عنوان سلطان را به کار برد. خلیفه فرمانروا را تأیید می‌کرد، نام او در خطبه نماز جمعه خوانده می‌شد و بر سکه‌ها ضرب می‌شد.
وزارت آموزش ملی ترکیه: واحد تاریخ ۶
- نام یک قوم
اغوز به ترکمن تبدیل می‌شود
اغوزترکمن
اغوزهای مسلمان را ترکمن می‌نامیدند؛ از قرن سیزدهم این نام جای اغوز را گرفت. این نام با معنای «ترک مسلمان» رواج یافت، زیرا این قوم نخستین قوم ترک‌تبار بود که اسلام را پذیرفت.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRKMENLER; OĞUZLAR
- سفره
کنار گذاشتن گوشت اسب
گوشت اسب در جشن‌ها و سوگواری‌هاکنار گذاشتن گوشت اسب
اغوزهای اوایل قرن دهم گوشت گوسفند، شتر و احتمالاً در روزهای خاص گوشت اسب می‌خوردند و اسب‌های فرد درگذشته را برای ضیافت سوگواری سر می‌بریدند. پس از مسلمان شدن و یکجانشینی، عموماً گوشت اسب را کنار گذاشتند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: OĞUZLAR
- نوشتار
حروف عربی و واژه‌های اسلامی
حروف ترکی باستان و اویغوری، واژه‌های بوداییخط عربی، واژه‌های عربی و فارسی
زبان قراخانی خط عربی را پذیرفت و واژه‌های اسلامی عربی و فارسی جای واژه‌های بودایی را گرفتند. قرآن به ترکی ترجمه شد. دو کتاب بزرگ قرن یازدهم، قوتادغو بیلیگ و فرهنگ محمود کاشغری، در این فضای تازه نوشته شدند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: KARAHANLILAR; KUTADGU BİLİG; DÎVÂNÜ LUGĀTİ’t-TÜRK
- موسیقی
قوپوز (kopuz) و بخشی (baksı)
طبل شمنقوپوز در شکل اسلامی آیین‌های کهن
آنجا که شمنیسم رنگی اسلامی گرفت و در میان قزاق‌ها، قرقیزها، ترکمن‌ها و قره‌قالپاق‌ها بخشی‌گری (baksılık) نامیده شد، بخشی آیین‌ها را با قوپوز، سازی زهی، یا دومبرا (dombra) آغاز می‌کند. خاستگاه قوپوز را به دده قورقود نسبت می‌دهند. این ساز در آسیای مرکزی جای طبل شمن‌های آلتای را گرفت.
TDV İslâm Ansiklopedisi: ŞAMANİZM
نقشه‌ای از جهان ترک
محمود کاشغری، پژوهشگری از سرزمین قراخانیان، نخستین فرهنگ زبان ترکی، دیوان لغات‌الترک (Dîvânü lugāti’t-Türk)، را در ۱۰۷۲–۷۴ نوشت و در ۱۰۷۷ آن را در بغداد به خلیفه پیشکش کرد. این اثر نخستین نقشه شناخته‌شده از جهان ترک را در خود دارد که بالاساغون در مرکز آن است.
تنها یک نسخه از این کتاب شناخته شده است. این نسخه در ۰۱.۰۷.۱۲۶۶ رونویسی شده و اکنون در کتابخانه‌ای در استانبول است؛ این نسخه در سال‌های پس از ۱۹۰۸ پیدا شد.
آخرین اقوام، و آموزگار ترکستان
- دشت قپچاق
- قپچاق‌ها در علفزار شمال دریاچه آرال و دریای خزر زندگی می‌کردند. اسلام به‌آرامی و تا قرن چهاردهم در میان آنان گسترش یافت.
- ترکستان شرقی
- اویغورها آخرین بودند. ترماشیرین، فرمانروای جغتایی، در ۱۳۲۶ مسلمان شد و نام علاءالدین را برگزید و اسلام در سرزمین اویغورها گسترش یافت. اویغورهای قوچو تا پایان قرن چهاردهم آیین بودایی را کنار نگذاشتند و تا اواخر قرن پانزدهم همه اویغورها مسلمان شدند.
- درویش
- صوفی، یعنی عارف مسلمانی که ساده زندگی می‌کند و زمانی را به نیایش اختصاص می‌دهد.
- شیخ
- استادی که گروهی از درویشان را راهنمایی می‌کند.
TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; UYGURLAR
احمد یسوی (Ahmed Yesevî)
احمد یسوی، که در ۱۱۶۶ درگذشت، یکی از مهم‌ترین شیخ‌ها برای ترک‌ها بود. او در سایرام یا یسی (ترکستان امروزی، در قزاقستان) به دنیا آمد و پیر ترکستان (pîr-i Türkistan)، یعنی بزرگ ترکستان، خوانده می‌شود. او حکمت (hikmet)، به معنای «خرد»، می‌نوشت؛ شعرهای کوتاه ترکی درباره زندگی دینی و اخلاقی، و طریقت یسویه از پیروان او پدید آمد.
به فرمان تیمور، مجموعه کهن یسی از ۱۳۹۶ در مقیاسی بزرگ بازسازی شد. یسی و ولایت آن نام ترکستان گرفتند. مطالب بیشتر در این سایت: جاهای دیدنی قزاقستان.
پاسخ‌های کوتاه، و منابع
ترک‌ها چه زمانی مسلمان شدند؟
طی حدود هشت قرن، از قرن هفتم تا اواخر قرن پانزدهم. ساتوق بغرا خان، فرمانروای قراخانی، حدود ۹۲۰ مسلمان شد؛ مسلمان شدن گروهی بزرگ را حدود ۹۶۰ تاریخ‌گذاری می‌کنند؛ اغوزها و سلجوقیان در قرن دهم و اوایل قرن یازدهم، قپچاق‌ها تا قرن چهاردهم و اویغورها تا اواخر قرن پانزدهم همین راه را پیمودند.
ساتوق بغرا خان که بود؟
نخستین خان قراخانی که مسلمان شد و برادرزاده فرمانروا اوغولچاق بود. او نام عبدالکریم را برگزید و در ۹۵۵ درگذشت؛ آرامگاهش در آرتوچ، نزدیک کاشغر، است. منابع زمان مسلمان شدن او را حدود ۹۲۰، ۹۳۲، ۹۴۰ یا ۹۴۵ دانسته‌اند.
تنگری چه بود؟
آسمان و خدای آسمان، خدایی یگانه بدون تصویر و همسر که نظم جهان و سرنوشت انسان به او وابسته بود. این واژه از زمان هون‌های شرقی در قرن سوم پیش از میلاد شناخته شده است.
آیا باور کهن هنوز پیرو دارد؟
جنبش‌هایی که خود را تنگریسم می‌نامند، امروزه در قرقیزستان و در میان آلتایی‌ها و تاتارها وجود دارند، اما امروزی‌اند و همان باور کهن به خدای آسمان نیستند.
کام چیست؟
واژه‌ای برای شمن در میان تاتارها و ترکان آلتای. هارون گونگور، مورخ ادیان، بر این باور است که آیین کهن ترکان شمنیسم نبود و کام نیز مرجعیتی مستقل نداشت.
ترکمن یعنی چه؟
اغوزهای مسلمان. مسلمانان ماوراءالنهر این نام را به آنان دادند و از قرن سیزدهم جای اغوز را گرفت. دو دیدگاه درباره ریشه آن وجود دارد: «ترک‌مانند» و «ترکِ باایمان».
آیا ترک‌ها به اجبار مسلمان شدند؟
دیدگاه‌ها متفاوت‌اند. عبدالکریم اوزایدین، مورخ، نتیجه می‌گیرد که ترک‌ها با اراده خود، نه با زور شمشیر، و زیر تأثیر عوامل متعدد اسلام را پذیرفتند. پژوهشگری به نام عبدالقادر اینان می‌گوید آنان با تهاجم عرب‌ها جنگیدند، نه با اسلام.
نبرد طلاس چه تغییری ایجاد کرد؟
دودمان تانگ چین از ترکستان غربی دست کشید و جنگ میان ترک‌ها و عرب‌ها جای خود را به دوستی داد؛ سپس اسلام به‌سرعت در میان ترک‌ها گسترش یافت. کاغذسازی نیز به جهان اسلام رسید.
خواندن منابع
- TANRI، نوشته هارون گونگور — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- TÜRK، بخش «Din» (Geleneksel Türk Dini)، نوشته هارون گونگور — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- TÜRK، بخش «Türklerin İslâmiyeti kabulü»، نوشته عبدالکریم اوزایدین — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- TÜRK، بخش «Mimari»، نوشته احمد وفا چوبان‌اوغلو (Ahmet Vefa Çobanoğlu) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- ŞAMANİZM، نوشته هارون گونگور — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- DEDE KORKUT، نوشته اورهان شایق گوک‌یای (Orhan Şaik Gökyay) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- ORHON YAZITLARI، نوشته مصطفی س. کاچالین (Mustafa S. Kaçalin) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- OĞUZLAR، نوشته فاروق سومر (Faruk Sümer) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- TÜRKMENLER، نوشته فاروق سومر — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- TALAS SAVAŞI، نوشته احمد تاش‌آغیل (Ahmet Taşağıl) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- SÂMÂNÎLER، نوشته آیدین اوستا (Aydın Usta) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- SATUK BUĞRA HAN، نوشته عمر سونر هونکان (Ömer Soner Hunkan) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- KARAHANLILAR، نوشته عبدالکریم اوزایدین و دیگران — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- BALASAGUN، نوشته انور کونوکچو (Enver Konukçu) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- SELÇUK BEY، نوشته عبدالکریم اوزایدین — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- SELÇUKLULAR، نوشته فاروق سومر و دیگران — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- DANDANAKAN SAVAŞI، نوشته علی سویم (Ali Sevim) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- KUTADGU BİLİG — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- DÎVÂNÜ LUGĀTİ’t-TÜRK، نوشته مصطفی س. کاچالین — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- AHMED YESEVÎ، نوشته کمال ارسلان (Kemal Eraslan) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- YESEVİYYE، نوشته نجدت توسون (Necdet Tosun) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- AHMED YESEVÎ KÜLLİYESİ، نوشته امل اسین (Emel Esin) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- UYGURLAR، نوشته گلچین چاندارلی‌اوغلو (Gülçin Çandarlıoğlu) — TDV İslâm Ansiklopedisi، دانشنامه بنیاد دینی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
- «۶. Ünite: Türklerin İslamiyet’i kabulü ve ilk Türk İslam devletleri» — واحد آموزش تاریخ وزارت آموزش ملی ترکیه، بررسی‌شده در ۲۵.۱۰.۲۰۲۶
هر جا دو منبع تاریخ‌های متفاوتی می‌دهند، هر دو آمده‌اند. ارقام وقایع‌نگاران (۲۰۰٬۰۰۰ خیمه؛ تلفات طلاس) متعلق به خود آنان‌اند و حاصل شمارش نیستند. عکس‌ها از ویکی‌مدیا کامنز آمده‌اند و نام پدیدآورنده، تاریخ و مجوز در زیرنویس هر کدام درج شده است.
