Od tengryzmu do islamu: jak Turcy zostali muzułmanami

Turcy nie zostali muzułmanami jednego dnia. Trwało to około ośmiu stuleci, od VII do końca XV wieku. Kolejne ludy i kolejni władcy przyjmowali islam w różnym czasie.

Większość ludów tureckich stepu, rozległych trawiastych równin Azji Środkowej, czciła Tengri, niebo, jako jedynego boga. Muzułmanie zetknęli się z nimi po raz pierwszy w VII i VIII wieku. Najczęściej wymieniane punkty zwrotne to bitwa nad Tałasem w 751 roku; Satuk Buğra Han, władca Karachanidów, tureckiej dynastii z Azji Środkowej; oraz Seldżucy, turecka dynastia, która w 1040 roku założyła wielkie państwo.

Step, wiek po wieku, mapa w ruchu

Transoksania (po turecku Mâverâünnehir, z arabskiego „kraina za rzeką”) leży między Amu-darią a Syr-darią, dwiema rzekami wpadającymi do Jeziora Aralskiego, na obszarze dzisiejszego Uzbekistanu, Tadżykistanu i południowego Kazachstanu. Sufi to muzułmańscy mistycy; derwisz to sufi prowadzący proste życie, a szejk to mistrz, który przewodzi ich grupie.

Wiara stepu, Tengri i niebo

Przed islamem większość ludów tureckich stepu zwracała się ku niebu. Niebo było Tengri (zapisywanym też Tanrı), a opartą na nim wiarę nazywa się wiarą w boga nieba. Słowo tengri jest używane od czasów Hunów Wschodnich, stepowego ludu z III wieku p.n.e., a jego pochodzenie nie jest znane.

Jeden bóg

Tengri jest jedynym bogiem, stwórcą. Od niego zależą porządek świata, kształt społeczeństwa i los człowieka.

Bez wizerunku

Nie ma ludzkiej ani zwierzęcej postaci i nie łączy go boskie małżeństwo z boginią, jak w dawnych wierzeniach Sumerów, Greków i Rzymian.

Dla wszystkich

Nie jest bogiem jednego plemienia: inskrypcje można odczytać jako słowa o bogu wszystkich.

Zwycięstwo

Władcy wierzyli, że zawdzięczają zwycięstwa przychylności boga nieba.

TDV İslâm Ansiklopedisi: TANRI; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»

Najstarszy głos

Inskrypcje orchońskie to kamienne pomniki w środkowej Mongolii, w pobliżu dawnego koryta rzeki Orchon. Wzniesiono je dla księcia Kül Tigina (732) i jego brata, władcy Bilge Kağana (735), z drugiego państwa Turkutów. To najstarsze i najwspanialsze przykłady tureckiej prozy i mowy publicznej, zapisane dawnym pismem liczącym 38 liter.

Mówią razem o niebie i ziemi: üze kök teŋri asra yağız yér, „w górze błękitne niebo, w dole ciemna ziemia”. Bilge Kağan mówi, że odrodził i nakarmił umierający lud „dzięki łasce Tanrı”.

Bóg nieba nie wyczerpywał tej wiary. Należy do niej jeszcze sześć elementów, każdy związany z miejscem w stepowym obozie.

Nie jedna wiara, Budda, Mani, Mojżesz i Chrystus wśród Turków

Nie każdy lud turecki wyznawał wiarę w boga nieba przed islamem. Kilka przyjęło wiarę sąsiadów.

Buddyzm

Wyznawany w państwie Turkutów. Także niektóre społeczności Ujgurów były buddyjskie: Ujgurzy z Koço w Turkiestanie Wschodnim porzucili buddyzm dopiero pod koniec XIV wieku.

Manicheizm

Religia założona w starożytnym Iranie przez Maniego w III wieku, która nie ma już wyznawców. Ujgurski władca Bögü Kağan formalnie ją przyjął.

Judaizm

Przyjęli go Chazarowie, lud turecki ze stepów na północ od Kaukazu i Morza Kaspijskiego. W X wieku ich kagan wyznawał judaizm i tolerancyjnie traktował ludzi innych wyznań.

Chrześcijaństwo

Przyjęte przez Pieczyngów, Kumanów i Bułgarów. Piśmiennictwo ujgurskie obejmuje dzieła chrześcijańskie, a Kościół nestoriański przyniósł słowo çalap (çelebi), jedno z tureckich określeń Boga, które przetrwało do dziś tylko w niektórych nazwach miejscowych.

TDV İslâm Ansiklopedisi: UYGURLAR; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; TÜRK, «Din» · Ministerstwo Edukacji Narodowej Turcji: historia, dział 6

Pierwsze spotkania i Tałas, VII i VIII wiek

Pierwsi muzułmanie, których spotkali Turcy, przybyli z południa i zachodu. Pięć kroków doprowadziło do bitwy, którą często wymienia się jako pierwszą.

1. 642. Bitwa pod Nihavend. Od około połowy VII wieku Turcy i muzułmanie utrzymują kontakty.
2. Qutayba b. Muslim. Za czasów tego muzułmańskiego dowódcy islam zaczyna szerzyć się wśród Turków w Transoksanii.
3. Czasy Umajjadów (661–750). Turcy zaczynają służyć islamowi. Mówi się, że Umajjadzi nie chcieli, by ludność Chorasanu i Tocharystanu przyjmowała islam, aby móc pobierać więcej dżizji (podatku płaconego przez niemuzułmanów); słabi i ubodzy nowi wyznawcy byli poddawani naciskom namiestników Umajjadów i miejscowych możnych.
4. Umar b. Abd al-Aziz. Ten kalif traktuje wszystkich poddanych równo, a islam szybko szerzy się wśród Turków, przede wszystkim w Transoksanii. Po nim wraca dawna polityka, a wojna kaganatu Türgiş z Arabami zagraża rozprzestrzenianiu się islamu.
5. Czasy Abbasydów. Kalif Mahdi wysyła posłów do władców Sogdiany, Tocharów, Fergany, Ushrusany, Karłuków i Dokuz Oguzów (Ujgurów), zapraszając ich do islamu. Kalif Ma’mun nagradza przyjmujących islam, przede wszystkim członków rodów panujących.

TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü» · Ministerstwo Edukacji Narodowej Turcji: historia, dział 6

1. 748. Chiński generał Kao Hsien-chih zdobywa Tokmok na północ od Tienszanu i każe stracić władcę Taszkentu.
2. Wezwanie. Syn władcy prosi o pomoc abbasydzkiego dowódcę Abu Muslima i Karłuków.
3. Lipiec 751. Armia Abbasydów pod wodzą Ziyâda b. Sâliha spotyka Chińczyków nad rzeką Tałas, na wschód od dzisiejszej Evliya-Ata. Bitwa trwa pięć dni.
4. Ostatni dzień. Karłukowie, turecki lud tego regionu, nadchodzą z północy i prawdopodobnie uderzają na Chińczyków od tyłu. Chińczycy przegrywają.

TDV İslâm Ansiklopedisi: TALAS SAVAŞI

Makdisî i Ibn al-Athir to średniowieczni historycy muzułmańscy. Źródła chińskie podają liczebność swojej armii jako 30 000.

Pogranicze Samanidów, meczety, kupcy i derwisze

Samanidzi byli muzułmańską dynastią, która w latach 819–1005 władała Transoksanią i Chorasanem z Buchary, swojej stolicy. Ich armia była w większości turecka.

W 893 roku ich władca Ismâil b. Ahmed ruszył na wschód, by chronić Transoksanię przed najazdami niemuzułmańskich Turków, i zdobył Tałas, stolicę Karłuków. Tamtejszy wielki kościół stał się meczetem.

Samanidzi budowali meczety, grobowce i ribaty (przydrożne zajazdy) w Bucharze, Özkent, Taszkencie, Sajramie i Otrarze.

Kupcy

Kupcy podróżowali między miastami muzułmańskimi a miastami Oguzów i Karłuków: Yenikent, Cend, Huvâre i Tałasem. Od nich Turcy poznawali islam.

Sufi

Sufi, muzułmańscy mistycy, którzy żyli prosto i nauczali, rozmawiali z Turkami: Shaqiq al-Balkhi pomagał im wybrać islam, a Ibrahim b. Adham działał na rzecz szerzenia go wśród nich.

Przybysze

Samanidzi żywo interesowali się przybyszami z Transoksanii i osiedlali ich w nowo zakładanych miastach.

Początek X wieku

W Sütkent żyło wielu muzułmańskich Turków, a w pobliżu Fârâb i Taszkentu około 1000 namiotów Oguzów i Karłuków wyznawało islam.

TDV İslâm Ansiklopedisi: SÂMÂNÎLER; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; OĞUZLAR

Karachanidzi, Satuk Buğra Han i około 960 roku

Kto

Turecka dynastia, która władała Azją Środkową w latach 840–1212, nazywana pierwszym muzułmańskim państwem tureckim Azji Środkowej. Chan to turecki władca.

Gdzie

Stolicą był Balasagun w dolinie Czu (dzisiejszy Kirgistan); drugim ośrodkiem był Kaszgar w Turkiestanie Wschodnim.

Podział

W 1042 roku państwo podzieliło się na część wschodnią i zachodnią. Wschodnia przestała istnieć w 1211 roku, zachodnia w 1212.

TDV İslâm Ansiklopedisi: KARAHANLILAR; BALASAGUN · Ministerstwo Edukacji Narodowej Turcji: historia, dział 6

Satuk Buğra Han był pierwszym chanem Karachanidów, który został muzułmaninem.

1. Uchodźca. Samanidzki książę Ebû Nasr b. Mansûr po kłótni z bratem ucieka do Kaszgaru. Karachanidzki władca Oğulçak przyjmuje go i oddaje mu prowincję Artuç, gdzie książę buduje meczet.
2. Wizyta. Satuk, bratanek Oğulçaka, udaje się do Artuç. Pod wpływem księcia oraz uczonego i sufiego Ebü’l-Hasan el-Kelemâtî zostaje muzułmaninem wraz ze swymi zwolennikami.
3. Nowe imię. Przyjmuje imię Abdülkerim, zdobywa Kaszgar i Atbaşı, buduje meczet w Artuç i działa na rzecz szerzenia islamu na zachodnich ziemiach Karachanidów.
4. Przyjaciele. Po przyjęciu przez niego islamu walki Samanidów z Karachanidami ustępują przyjaźni i współpracy.
5. 955. Umiera i zostaje pochowany w Artuç. Jego grobowiec jest nadal odwiedzany.

TDV İslâm Ansiklopedisi: SATUK BUĞRA HAN; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; KARAHANLILAR

Dolina Czu

Balasagun leżał w dorzeczu Czu, lecz dokładne położenie miasta nie zostało ustalone; według jednego poglądu znajdował się w miejscu ruin Ak-Peşin. Wieża Burana i rzeźbione kamienie na tych zdjęciach stoją w tej samej dolinie.

Walka między wyznaniami nie była jednostronna. Satuk Buğra Han długo walczył z niemuzułmańskimi Turkami; w 942 roku zdobyli Balasagun, a on go odzyskał.

1. Około 960. Muzułmańscy kronikarze określają liczbę Turków, którzy zostali muzułmanami w 960 roku (349 w kalendarzu muzułmańskim), na 200 000 namiotów: ludy Yağma, Karłukowie, Çiğil, Tohsı i inne pod rządami Karachanidów. To liczba podana przez kronikarza, a nie wynik liczenia.
2. 1043–44. Grupa turecka licząca 10 000 namiotów, około 50 000 do 60 000 osób, w pobliżu Balasagunu i Kaszgaru przyjmuje islam za Arslan Han Süleymana. Odtąd zdecydowana większość Turków to muzułmanie.
3. Pismo. Język turecki Karachanidów przyjmuje pismo arabskie, arabskie i perskie słownictwo islamskie zastępuje buddyjskie, a Koran zostaje przełożony na turecki.
4. 1069–70. Yusuf Has Hâcib z Balasagunu wręcza Kutadgu Bilig, „wiedzę o osiąganiu szczęścia”, karachanidzkiemu władcy Tavgaç Uluğ Buğra Hanowi: 6645 dwuwierszy przedstawiających filozofię życia jednostki, społeczeństwa i państwa.

TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; KARAHANLILAR; KUTADGU BİLİG

Oguzowie i Seldżucy, lud w drodze

Oguzowie byli dużym ludem tureckim. Na początku X wieku nadal trwali przy dawnej wierze; świat muzułmański wiedział, że wierzą w boga, którego nazywają Tanrı (także Uluğ lub Bayat). Ich władca nosił tytuł yabgu, a państwo jabgu Oguzów było silne w pierwszej połowie X wieku. Seldżucy wzięli nazwę od jednego z ich dowódców.

1. Selçuk Bey. Oguski dowódca (subaşı) z rodu Kınık.
2. Przeprowadzka. Po kłótni z jabgu opuszcza ze 100 jeźdźcami zimowy ośrodek Oguzów, Yenikent, i przenosi się do Cend, miasta nad dolną Syr-darią, na granicy niemuzułmańskich ziem tureckich i ziem muzułmańskich.
3. Wybór. Mówi swoim ludziom, że jeśli nie przyjmą wiary i obyczajów ludności, z którą muszą żyć, pozostaną małą, odizolowaną społecznością, i ogłasza, że postanowił zostać muzułmaninem.
4. Nauczyciele. Prosi władców Zendek w Chorezmie i Buchary o przysłanie ludzi, którzy nauczą jego zwolenników Koranu i islamu.
5. Cend. Islam szybko szerzy się wśród jego Oguzów, a Cend staje się ośrodkiem seldżuckich możnych.

TDV İslâm Ansiklopedisi: SELÇUK BEY; TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»

1002

Jabgu Oguzów, sprzymierzony z samanidzkim władcą Ismâil b. Nûhem, zostaje muzułmaninem (392 w kalendarzu muzułmańskim).

Türkmen

Muzułmanie z Transoksanii nazywają Oguzów, którzy przyjęli islam, Türkmen. Sami Oguzowie długo nie przyjmowali tej nazwy, a od XIII wieku zastąpiła ona Oğuz. Istnieją obok siebie dwa wyjaśnienia pochodzenia tego słowa: „podobny do Turka” i „Turek wiary” (Türkü’l-îmân).

1040

Pod Dandanakanem, miastem handlowym między Sarakhs a Merwem w dzisiejszym Turkmenistanie, Seldżucy pod wodzą Tuğrula i Çağrı pokonują w otwartej bitwie armię Gaznawidów, innej tureckiej dynastii muzułmańskiej. Od tego zwycięstwa datuje się państwo Wielkich Seldżuków. Miasto zostało później zasypane piaskiem.

Stół

Większość Oguzów była już wtedy muzułmanami. Gdy osiadali na stałe, na ogół rezygnowali z jedzenia koniny.

TDV İslâm Ansiklopedisi: OĞUZLAR; TÜRKMENLER; DANDANAKAN SAVAŞI; SELÇUKLULAR

Jak do tego doszło, przyczyny

Uczeni przedstawiali różne poglądy na to, jak Turcy zostali muzułmanami. Historyk Abdülkerim Özaydın stwierdza, że Turcy przyjęli islam z własnej woli, bez przymusu zbrojnego, pod wpływem wielu splecionych ze sobą czynników.

Handel i sąsiedzi

Muzułmańscy kupcy, derwisze i szejkowie przybywali do miast Oguzów, a pokój po bitwie nad Tałasem pozwolił Turkom i muzułmanom się poznać.

Nauczyciele

Uczeni i sufi rozmawiali z Turkami i udzielali im rad; później droga Yesevî niosła islam dalej przez Azję Środkową.

Najpierw władcy

Gdy kagan lub dowódca zostawał muzułmaninem, lud szedł w jego ślady.

Równe traktowanie

Kalifowie Abbasydów traktowali nowych wyznawców na równi z innymi i nagradzali ich, podczas gdy Umajjadzi nie zawsze tak postępowali.

Podobieństwo

Turcy wierzyli już w jednego boga nieba. XII-wieczny historyk Michał Syryjczyk napisał, że „naród turecki wierzył w jednego Boga, a wiara Arabów w jednego Allaha była powodem przyjęcia islamu”.

Inna droga

Jeden z badaczy, Abdülkadir İnan, twierdzi, że Turcy walczyli z najazdem Arabów, a nie z islamem, i zostali muzułmanami po zakończeniu walk.

TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; OĞUZLAR · Ministerstwo Edukacji Narodowej Turcji: historia, dział 6

Co przetrwało, siedem desek mostu

Dawna wiara nie zniknęła bez śladu. Niektóre słowa, tytuły i zwyczaje przeszły na drugą stronę, inne zmieniły znaczenie, a część porzucono. Siedem z nich to deski tego mostu.

Mapa świata tureckiego

Kâşgarlı Mahmud, uczony z ziem Karachanidów, napisał pierwszy słownik języka tureckiego, Dîvânü lugāti’t-Türk, w latach 1072–74 i wręczył go kalifowi w Bagdadzie w 1077 roku. Zawiera on pierwszą znaną mapę świata tureckiego, z Balasagunem w centrum.

Znana jest tylko jedna kopia księgi. Przepisano ją 01.07.1266 i znajduje się dziś w bibliotece w Stambule; odnaleziono ją w latach po 1908 roku.

Ostatni, i nauczyciel Turkiestanu

Step kipczacki

Kipczacy żyli na trawiastych równinach na północ od Jeziora Aralskiego i Morza Kaspijskiego. Islam szerzył się wśród nich powoli, do XIV wieku.

Turkiestan Wschodni

Ujgurzy byli ostatni. Czagatajski władca Tarmaşirin został muzułmaninem w 1326 roku i przyjął imię Alâeddin, a islam zaczął szerzyć się na ziemiach ujgurskich. Ujgurzy z Koço porzucili buddyzm dopiero pod koniec XIV wieku, a pod koniec XV wieku wszyscy Ujgurzy byli muzułmanami.

Derwisz

Sufi, muzułmański mistyk, który żyje prosto i poświęca czas modlitwie.

Szejk

Mistrz przewodzący grupie derwiszów.

TDV İslâm Ansiklopedisi: TÜRK, «Türklerin İslâmiyeti kabulü»; UYGURLAR

Ahmed Yesevî

Ahmed Yesevî, zmarły w 1166 roku, był jednym z najważniejszych szejków dla Turków. Urodził się w Sajramie lub Yesi (dzisiejszy Turkiestan w Kazachstanie) i jest nazywany pîr-i Türkistan, starcem Turkiestanu. Pisał hikmet, „mądrość”, krótkie wiersze po turecku o życiu religijnym i moralnym, a z grona jego uczniów wyrósł zakon Yeseviyye.

Z rozkazu Timura od 1396 roku dawny zespół budowli w Yesi przebudowywano z wielkim rozmachem. Yesi i jego prowincja przyjęły nazwę Turkiestan. Więcej na tej stronie: miejsca do odwiedzenia w Kazachstanie.

Szybkie odpowiedzi, i źródła