Turken in Duitsland: cijfers, geschiedenis, nationaliteit

Op 31‑12‑2025 telde het Ausländerzentralregister, Duitslands centraal register van vreemdelingen, 1.520.400 personen met de Turkse en zonder de Duitse nationaliteit. De microcensus (Mikrozensus), een jaarlijkse steekproef onder circa 1% van de bevolking, telde in 2025 2.648.000 mensen met een immigratiegeschiedenis uit Turkije. De ene telling volgt het paspoort; de andere wie zelf emigreerde of ouders heeft die emigreerden. Beide komen van het Duitse statistiekbureau (Destatis). Hieronder: elke telling met definitie, daarna de data, van het wervingsakkoord uit 1961 tot de nationaliteitswetten uit 2000 en 2024.

Vijf tellingen: wie valt onder welk cijfer

Destatis, het Duitse statistiekbureau in Wiesbaden, publiceert meerdere tellingen die lezers opvatten als “het aantal Turken in Duitsland”. Ze beantwoorden verschillende vragen, dus iemand kan in de ene telling wel meetellen en in de andere niet. Het hulpmiddel hierboven laat zien hoe; dit hoofdstuk geeft de cijfers.

De tellingen overlappen en mogen niet worden opgeteld. Een Turkse staatsburger die uit Turkije is geëmigreerd, valt in de eerste vier. Een in Duitsland geboren Duitser met twee uit Turkije geëmigreerde ouders valt in de telling van immigratiegeschiedenis en de oudere telling. Een Duitser met ook de Turkse nationaliteit valt niet onder de 1.520.400 in het register; de microcensus telde in 2025 389.000 van deze personen.

De microcensus bevraagt jaarlijks circa 1% van de bevolking, steunt op wat mensen over zichzelf zeggen en omvat particuliere huishoudens, geen gemeenschappelijke woonvoorzieningen. De resultaten van 2025 zijn eerste resultaten. De registertelling is een stand van geregistreerde personen op één dag.

1961: waarom twee staten tekenden

De West-Duitse economie groeide snel in de jaren 1950. In 1960 zochten circa 150.000 mensen werk en stonden circa 650.000 banen open. Tot 1961 vulden werknemers die Oost-Duitsland verlieten een deel van het tekort aan; de Berlijnse Muur, gebouwd dat jaar, maakte daaraan een einde. Werving in het buitenland was in 1955 begonnen met Italië (bpb).

Op weg naar 1961

1955

Het eerste wervingsakkoord wordt gesloten, met Italië.

1960

Akkoorden met Spanje en Griekenland. Turkse kranten melden dat West-Duitsland 15.000 Turkse werknemers wil werven voor de Fordfabrieken in Keulen, en de belangstelling is groot.

Turkije

Het land verkeerde sinds het midden van de jaren 1950 in een ernstige economische crisis, met zeer hoge werkloosheid.

1961

Het akkoord met Turkije volgt. Later komen Marokko, Portugal, Tunesië en Joegoslavië.

bpb, pagina’s van 24‑10‑2011 en 27‑10‑2021 · gecontroleerd op 27‑10‑2026 · bpb-pagina

Over wie het eerst om een akkoord vroeg, schrijft bpb (Stefan Luft, 05‑08‑2014) dat het initiatief kwam van Turkije, dat kampte met hoge werkloosheid en een groeiende bevolking. West-Duitse regeringen zagen aanvankelijk geen noodzaak voor een akkoord met Turkije en stemden om buitenlandpolitieke redenen in: Turkije bewaakte de zuidoostflank van de NAVO.

Wat de tekst uit 1961 vastlegde

De vorm

Een notawisseling van 30‑10‑1961, geldend vanaf 01‑09‑1961. Ze gold één jaar en werd jaarlijks verlengd, tenzij een partij drie maanden vooraf opzegde.

Het contract

Opgesteld in het Duits en Turks. De werknemers vertrokken meestal uit Istanbul.

De papieren

Een Legitimationskarte, een identiteitskaart in plaats van de werkvergunning, maximaal één jaar geldig.

De keuring

Een gratis medische keuring. Personen met een gevangenisstraf in het strafregister werden niet aan werkgevers voorgesteld.

De grens

Geen verblijfsvergunning voor een totaal verblijf van meer dan twee jaar. Gezinshereniging wordt niet genoemd.

bpb, tekst van de nota’s (pagina van 24‑10‑2011) · gecontroleerd op 27‑10‑2026 · tekst

1. Twee bureausAan Duitse zijde stond het federale arbeidsbureau (Bundesanstalt für Arbeitsvermittlung und Arbeitslosenversicherung), met een verbindingsbureau in Turkije. Aan Turkse zijde stond de Türkische Anstalt für Arbeits- und Arbeitervermittlung, het Turkse arbeidsbemiddelingsbureau.
2. Vóór de reisDe medische keuring, het contract in twee talen en de Legitimationskarte. Sommige werknemers vergeleken de keuring later met de medische keuring voor militaire dienst (bpb, 27‑10‑2021).
3. Na aankomstBinnen drie dagen: melden bij de plaatselijke bevolkingsdienst (Meldebehörde) en de verblijfsvergunning aanvragen.

1964 tot 1983: van twee jaar naar blijven

De akkoorden berustten op een rotatieprincipe: werknemers zouden na hun verblijf naar huis gaan en anderen zouden hun plaats innemen. Veel werkgevers lieten dit al snel los om geschoolde werknemers te behouden (bpb, 27‑10‑2021). De geworven werknemers werden “Gastarbeiter” genoemd, gastarbeiders.

1. 1964Een herzien akkoord wordt gesloten zonder de grens van twee jaar, op aandringen van Duitse werkgeversorganisaties en de Turkse regering (bpb, 05‑08‑2014).
2. 1968 tot 1971Het aantal Turkse werknemers verdrievoudigt, van 152.900 tot 453.100. Begin 1972 volgen Turkse werknemers de Italianen op als grootste groep geworven werknemers (bpb).
3. November 1973Na de oliecrisis kondigt de federale regering de Anwerbestopp af, de wervingsstop voor werknemers uit landen buiten de Europese Gemeenschap. Turkse werknemers: 605.000 in 1973 en 578.000 in 1980 (bpb).
4. 1974 tot 1980Gezinshereniging (Familiennachzug) neemt in belang toe: enkele honderdduizenden gezinsleden, vooral vrouwen en kinderen, verhuizen naar Duitsland (bpb, 27‑10‑2021). Het aantal Turkse kinderen onder de 15 verdubbelt tot circa 420.000 in 1979.
5. 28‑11‑1983De wet voor terugkeersteun (Rückkehrhilfegesetz) biedt buitenlandse werknemers tijdelijk een uitkering om Duitsland definitief te verlaten als ze bijvoorbeeld hun baan verliezen door sluiting of faillissement van een fabriek, of werktijdverkorting hebben. Het doel is de arbeidsmarkt te ontlasten (bpb, Deutschland-Chronik).

Turkse staatsburgers: jaar voor jaar

Destatis telt de personen in het Ausländerzentralregister op 31 december van elk jaar. Elke balk hieronder begint bij nul, zodat de lengte de werkelijke omvang weergeeft.

1. 20141.527.118
2. 20151.506.113 −21.005
3. 20161.492.580 −13.533
4. 20171.483.515 −9.065
5. 20181.476.410 −7.105
6. 20191.472.390 −4.020
7. 20201.461.910 −10.480
8. 20211.458.360 −3.550
9. 20221.487.110 +28.750
10. 20231.548.095 +60.985
11. 20241.544.480 −3.615
12. 20251.520.400 −24.080

Het kleine cijfer is de verandering ten opzichte van het voorgaande jaar. In twaalf jaar bleef de telling tussen 1.458.360 (2021) en 1.548.095 (2023). Ze steeg in 2022 en 2023 en daalde in 2024 en 2025. Wie Duitser wordt, verlaat deze telling, ook met behoud van de Turkse nationaliteit, omdat Duitsers met ook een buitenlandse nationaliteit niet als buitenlanders meetellen.

• 30,7 jaar wonen Turkse staatsburgers in het register gemiddeld in Duitsland. Voor alle buitenlandse staatsburgers is dat 14,8 jaar. Circa 1,01 miljoen wonen hier al 25 jaar of langer.
• 47,7 jaar is de gemiddelde leeftijd, tegenover 38,2 jaar voor alle buitenlandse staatsburgers. 261.370 zijn 65 of ouder en 89.855 zijn jonger dan 18. 47,6% is vrouw.
• 1.113.815 zijn geboren in Turkije (73,3%) en 345.695 in Duitsland (22,7%); 46.230 staan vermeld onder andere of onbekende geboortelanden.

Oudere, afgeronde cijfers komen van bpb (05‑08‑2014): circa 1,0 miljoen Turkse staatsburgers in 1974, 1,2 miljoen in 1978 en 2,1 miljoen in 1998. Het register werd tussen 2000 en 2003 opgeschoond, waardoor het totale aantal buitenlandse staatsburgers met 617.750 personen daalde, oftewel 8,4% (Destatis).

Waar in Duitsland: deelstaten en steden

Duitsland heeft zestien Länder (enkelvoud Land), de deelstaten. Berlijn, Hamburg en Bremen zijn steden die ook deelstaten zijn. De balken tonen Turkse staatsburgers in het register op 31‑12‑2025, in volgorde van aantal.

1. Noordrijn-Westfalen483.035
2. Baden-Württemberg265.975
3. Beieren193.605
4. Hessen166.045
5. Berlijn112.480
6. Nedersaksen94.475
7. Rijnland-Palts62.250
8. Hamburg46.050
9. Sleeswijk-Holstein30.525
10. Bremen23.730
11. Saarland10.440
12. Saksen9.675
13. Brandenburg6.900
14. Saksen-Anhalt6.120
15. Thüringen5.535
16. Mecklenburg-Voor-Pommeren3.565

Noordrijn-Westfalen (NRW), de deelstaat van Keulen, Duisburg en Dortmund, telde 483.035 van de 1.520.405 in de deelstaatcijfers. Destatis publiceert de deelstaatcijfers afgerond op veelvouden van 5, waardoor de som 1.520.405 is in plaats van 1.520.400.

Steden. Destatis vermeldt de steden waar de Turkse nationaliteit tot de vijf meest voorkomende buitenlandse nationaliteiten behoort. Het kleine cijfer is het aandeel in de buitenlandse staatsburgers van de stad; Berlijn, Hamburg en Bremen staan in de lijst hierboven.

1. Keulen49.100 20,9%
2. München40.710 7,6%
3. Duisburg32.025 24,4%
4. Frankfurt am Main24.740 9,6%
5. Dortmund21.025 14,3%
6. Gelsenkirchen19.730 25,8%
7. Stuttgart17.980 10,3%
8. Essen16.115 11,8%
9. Mannheim16.085 16,5%
10. Neurenberg15.885 10,1%
11. Düsseldorf14.530 7,6%
12. Bielefeld11.625 16,6%
13. Wuppertal11.380 11,9%

Nationaliteit: 2000, 2014, 2024

Drie data veranderden wie Duitser kan worden. De tekst hieronder beschrijft wat elke wet bepaalt en sinds wanneer. De bijzonderheden voor Turkse staatsburgers staan in de Duitstalige gids over dubbele nationaliteit.

1. 01‑01‑2000De wet tot hervorming van het nationaliteitsrecht (Gesetz zur Reform des Staatsangehörigkeitsrechts) van 15‑07‑1999 treedt in werking. Naast afstamming (ius sanguinis) komt het geboorteplaatsbeginsel (ius soli): onder bepaalde voorwaarden kan een in Duitsland geboren kind van buitenlandse ouders de Duitse nationaliteit krijgen. De duur van rechtmatig verblijf die recht geeft op naturalisatie (Einbürgerung) daalt van 15 naar 8 jaar (bpb, gegevens van Destatis).
2. 20‑12‑2014Kinderen die door geboorte in Duitsland de Duitse nationaliteit hebben en hier zijn opgegroeid, hoeven niet langer te kiezen tussen deze nationaliteit en die van hun ouders, de oude keuzeplicht (Optionspflicht). Die blijft gelden voor wie niet in Duitsland is opgegroeid (bpb).
3. 27‑06‑2024De wet tot modernisering van het nationaliteitsrecht (Gesetz zur Modernisierung des Staatsangehörigkeitsrechts, StARModG) treedt in werking. Naturalisatie kan na 5 jaar in plaats van 8 (§ 10 StAG), en de eerdere nationaliteit kan doorgaans behouden blijven. Een route bij bijzondere integratieprestaties kon de wachttijd tot 3 jaar verkorten; die is eind oktober 2025 uit de wet geschrapt (Destatis).

Naturalisaties van personen met de Turkse nationaliteit, in geselecteerde jaren. Het kleine cijfer is het aandeel in alle naturalisaties dat jaar, waar de bron dit vermeldt. De jaren 2000 en 2009 komen van bpb, op basis van gegevens van Destatis; 2021 tot 2025 komen van Destatis.

1. 200082.900 44,4% van het totaal
2. 200924.600 25,6% van het totaal
3. 202112.245
4. 202214.265
5. 202310.735
6. 202422.525 8% van het totaal
7. 202534.185 10,3% van het totaal

• 24,1 jaar woonden de in 2025 genaturaliseerde personen gemiddeld in Duitsland (2024: 23,1 jaar; alle nationaliteiten in 2025: 12,4 jaar).
• 53.300 aanvragen kwamen in 2025 van personen met de Turkse nationaliteit, 11% van alle 467.400 aanvragen. Destatis telt aanvragen voor het eerst voor 2025; de cijfers zijn voorlopig.
• 1.410 van de 10.735 (13,1%) in 2023 genaturaliseerde personen behielden de Turkse nationaliteit. Sinds de wet van 2024 registreert de statistiek niet meer of de eerdere nationaliteit behouden blijft.
• Per deelstaat in 2025: Noordrijn-Westfalen 11.179, Beieren 6.495, Baden-Württemberg 5.102, Berlijn 4.099 en Nedersaksen 2.076 (Destatis).

De Turkse kant: wat de staat in het buitenland biedt

Turkse overheidspagina’s beschrijven vier zaken die van belang zijn voor Turkse staatsburgers in Duitsland en mensen die afstand hebben gedaan van de Turkse nationaliteit.

Verwante gidsen op deze site:

Dubbele nationaliteit

Doppelte Staatsbürgerschaft Deutschland–Türkei (Duits)

Paspoort

Het Turkse paspoort

Huwelijk

Trouwen in Turkije

Erfenis

Erfrecht in Turkije

Documenten

Notariële bekrachtiging in Turkije · Legalisatie van buitenlandse documenten (Engels)

Met de auto

Mit dem Auto in die Türkei (Duits)

Elders in Europa

Turken in Frankrijk

Snelle antwoorden

Bronnen en beperkingen

De foto’s en de kaart komen van Wikimedia Commons, elk met de maker, datum, licentie en bestandspagina in het bijschrift. De afbeelding van de koffer is een tekening.

Deze pagina vermeldt tellingen en regels zoals de pagina’s hierboven die op de vermelde data weergeven. Het is algemene informatie, geen juridisch oordeel over een afzonderlijke nationaliteitszaak.