راهآهن حجاز: تاریخچه، مسیر و احیای دوباره (۱۹۰۰-۲۰۲۵)

راهآهن حجاز بسیار فراتر از یک وسیله نقلیه ساده بود: این پروژه قلب مدرنسازی عثمانی و یکی از مهمترین پروژههای زیربنایی قرن بیستم به شمار میرفت. این اثر دوراندیشانه در عصر سلطان عبدالحمید دوم، استانهای دورافتاده امپراتوری را به هم متصل کرد و با کاهش زمان سفر طاقتفرسا بین دمشق و مدینه از حدود ۴۰ روز به کمتر از ۵ روز، انقلابی در سفر حج ایجاد کرد.

هدف اصلی آن (در عربی: سكة حديد الحجاز) اتصال استانبول پایتخت خلافت به مکانهای مقدس در مدینه و مکه از طریق یک شبکه ریلی پیوسته بود. این مسیر قرار بود راهی امن از میان صحرا برای زائران، سربازان و کالاها فراهم کند و وحدت جهان اسلام را تقویت نماید.

تاریخچه راهآهن حجاز

رویای احداث راهآهن در حجاز نخستین بار در سال ۱۸۶۴ در زمان سلطان عبدالعزیز شکل گرفت، اما در ابتدا به دلیل موانع فنی و مالی عظیم با شکست مواجه شد. امپراتوری عثمانی که از زمان تأسیس خود به یک قدرت جهانی تبدیل شده بود، در اواخر قرن نوزدهم تحت فشار زیادی قرار داشت. در این فضا، پروژه راهآهن نه تنها اهمیت استراتژیک، بلکه معنایی نمادین پیدا کرد.

سultan عبدالحمید دوم این ایده را دوباره احیا کرد تا استانهای عثمانی در خاورمیانه را محکمتر به استانبول پیوند دهد. مشابه اصلاحگریهای سلطان محمود دوم، عبدالحمید نیز بر مدرنسازی تکیه کرد، اما به آن ماهیتی آشکارا پاناسلامی بخشید.

در سال ۱۹۰۰، سلطان دستور آغاز ساخت را صادر کرد و احمد عزت پاشا العابد را به عنوان مدیر پروژه منصوب نمود. نقشه بسیار بلندپروازانه بود: این شبکه باید به راهآهن آناتولی و راهآهن بغداد متصل میشد و سفر مستقیم از استانبول از طریق دمشق به مدینه را ممکن میساخت. ادامه مسیر به مکه و بندر جده نیز پیشبینی شده بود، اما به دلیل آشفتگیهای سیاسی بعدی هرگز محقق نشد. به موازات ریلها، یک خط تلگراف نیز کشیده شد که ارتباطات را در امپراتوری متحول کرد.

اهداف پروژه قرن

راهآهن حجاز رویکردی جامع داشت که منافع مذهبی، اقتصادی و نظامی را با هم ترکیب میکرد.

اهمیت مذهبی

هدف اصلی، حفاظت از زائران بود. این قطار جایگزینی امن برای مسیرهای خطرناک کاروانها فراهم میکرد که اغلب با غارت، کمبود آب و بیماری همراه بود. علاوه بر این، سفر با قطار هزینههای حج را به طور قابل توجهی کاهش داد و باعث شد این سفر مقدس برای تعداد بسیار بیشتری از مؤمنان مقرونبهصرفه شود.

رونق اقتصادی

این مسیر قرار بود تجارت در منطقه شامات و حجاز را احیا کند. حملونقل کالاهای کشاورزی به شهرها به شدت تسهیل شد. اتصال برنامهریزی شده به دریای سرخ نیز قرار بود تجارت دریایی بینالمللی را تقویت کند.

استراتژی نظامی و سیاست

از نظر نظامی، راهآهن امکان جابجایی سریع نیروها به یمن و حجاز را برای سرکوب شورشها و تامین امنیت مرزها فراهم میکرد. از نظر سیاسی، این پروژه نمادی از استقلال بود: نشان میداد که امپراتوری قادر است پروژههای بزرگ را با تکیه بر توان خود به سرانجام برساند. این امر قرار بود با گرایشهای ملیگرایانه مقابله کرده و وفاداری به خلیفه را تقویت کند. این جنبش زیربنایی، همانند روح حماسی که بعدها در سرود ملی ترکیه تجلی یافت، بر عزت و ایستادگی تاکید داشت.

تأمین مالی: ثمره همبستگی اسلامی

با هزینهای تخمینی حدود ۴ میلیون لیره عثمانی (تقریباً ۱۸٪ از کل بودجه دولتی وقت)، این راهآهن تلاشی عظیم بود. این مبلغ معادل حدود ۳۰ هزار کیلوگرم طلا بود.

از آنجا که امپراتوری بدهیهای زیادی داشت، سلطان عبدالحمید دوم وامهای جدید اروپایی را رد کرد. در عوض، او فراخوانی برای کمپین جهانی کمکهای مالی صادر کرد. خود او ۳۵۰ هزار لیره اهدا کرد و خدیو مصر نیز مصالح ساختمانی فرستاد.

موج کمکها فوقالعاده بود: مسلمانان از سراسر جهان در آن مشارکت کردند. علاوه بر این، دولت راههای خلاقانهای برای تأمین مالی ابداع کرد:

• فروش پوست حیوانات قربانی در طول عید قربان.
• انتشار تمبرهای ویژه و وضع عوارض بر اسناد رسمی.
• کسر ۱۰٪ از حقوق کارمندان دولت.

به این ترتیب حدود دو سوم هزینهها از طریق کمکهای مردمی تأمین شد که یک موفقیت بیسابقه در بسیج عمومی جهان اسلام بود.

ساخت در شرایط سخت

در اول سپتامبر ۱۹۰۰ کار آغاز شد. تحت مدیریت مهندس آلمانی، هاینریش آگوست مایسنر (مایسنر پاشا)، بیش از ۷۰۰۰ سرباز عثمانی و متخصصان متعدد در شرایطی طاقتفرسا کار کردند. به عنوان پاداش، یک سال از دوره خدمت سربازی این سربازان کسر شد.

با وجود گرما، طوفانهای شن و سیل، ساخت و ساز به سرعت پیش رفت. در سال ۱۹۰۸ ریلها به مدینه رسیدند. بخش آخر منتهی به شهر مقدس، به دلیل احترام مذهبی، منحصراً توسط مهندسان و کارگران مسلمان تکمیل شد.

مسیر و ایستگاهها

ایستگاهها معمولاً تنها ۲۰ کیلومتر از هم فاصله داشتند تا تأمین آب و امنیت تضمین شود. این ایستگاهها اغلب به سکونتگاههای کوچکی با آبانبارها و انبارها تبدیل میشدند.

• دمشق: نقطه شروع و جواهری معماری به سبک اندلسی.
• امان: یک گره مهم تعمیراتی در ۲۲۲ کیلومتری جنوب دمشق.
• تبوک: ایستگاهی بزرگ با ۱۳ ساختمان که امروزه به موزه تبدیل شده است.
• مدائن صالح: از نظر استراتژیک با کارگاههای بزرگ بسیار مهم بود.
• مدینه: ایستگاه پایانی، تنها در یک کیلومتری مسجدالنبی. امروزه موزه راهآهن حجاز در آنجا قرار دارد.

بهرهبرداری و ویرانی

در ۲۳ اوت ۱۹۰۸ اولین قطار به مدینه رسید. در افتتاحیه رسمی در اول سپتامبر، مدینه برای اولین بار با نور لامپهای الکتریکی که توسط ژنراتورهای قطار تغذیه میشد درخشید.

راهآهن یک موفقیت کامل بود: تا سال ۱۹۱۴ سالانه حدود ۳۰۰ هزار زائر از این مسیر استفاده میکردند. واگنهای مخصوص نماز و برنامههای حرکت منطبق با اوقات شرعی، سفر را دلپذیر میکرد. اما جنگ جهانی اول به این دوران پایان داد.

شورشیان عرب با حمایت افسر بریتانیایی، تی. ای. لورنس (معروف به لورنس عربستان)، حملات سیستماتیکی را با مواد منفجره به خطوط انجام دادند تا نیروهای عثمانی را در مدینه محاصره کنند. با تسلیم شدن فخرالدین پاشا در سال ۱۹۱۹، فعالیت عثمانی در راهآهن حجاز برای همیشه به پایان رسید.

راهآهن حجاز در سال ۲۰۲۵: احیای یک میراث

امروز در دسامبر ۲۰۲۵، میراث راهآهن حجاز شاهد رنسانسی چشمگیر است. عربستان سعودی، اردن و سوریه سرمایهگذاریهای کلانی در بخش یادمانها و مسیرهای ریلی جدید انجام میدهند.

عربستان سعودی: تلاقی تکنولوژی و تاریخ

در مدینه و تبوک، ایستگاههای تاریخی به عنوان موزه حفظ شدهاند. موزه راهآهن حجاز در مدینه یک کانون فرهنگی است که روزانه پذیرای بازدیدکنندگان است.

همزمان، قطار سریعالسیر حرمین این سنت را ادامه میدهد: با سرعت ۳۰۰ کیلومتر در ساعت، مکه و مدینه را به هم متصل میکند. در سه ماهه سوم ۲۰۲۵، بیش از ۲ میلیون مسافر از این مسیر استفاده کردند که تفسیری مدرن از همان راهآهن قدیمی حج است.

سوریه: بازگشت قطار به ریل

یک نقطه عطف نمادین در اوت ۲۰۲۵ رقم خورد: پس از ۱۳ سال وقفه، تردد قطار بین حلب و دمشق از سر گرفته شد. ایستگاه تاریخی القدم در دمشق بار دیگر به عنوان یک گره ارتباطی مهم عمل میکند. این بازگشایی بخشی از طرح ۵.۵ میلیارد دلاری برای نوسازی زیرساختهای سوریه و اتصال مجدد به ترکیه و اردن در بلندمدت است.

نتیجهگیری

راهآهن حجاز فصلی جذاب از تاریخ باقی مانده است. آنچه در سال ۱۹۰۰ به عنوان یک آرزوی مذهبی آغاز شد، هنوز منطقه را شکل میدهد؛ خواه از طریق خرابههای با شکوه در صحرا، موزههای مدرن یا قطارهای سریعالسیر. این مسیر نمادی ابدی از پیوند ایمان، تکنولوژی و دوراندیشی است.