از تنریباوری تا اسلام: ترکها چگونه مسلمان شدند؟

آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که چرا آسیای مرکزی امروزه تقریباً بهطور کامل دارای هویت اسلامی است؟ این موضوع یک اتفاق تصادفی نبود. داستان چگونگی پذیرش اسلام توسط ترکها صرفاً مجموعهای از تاریخها نیست؛ بلکه روایتگر یک جابجایی عظیم فرهنگی و ژئوپلیتیک است که نقشه جهان را از نو ترسیم کرد.

از میراث شمنباوری استپها تا منارههای بغداد: ما مسیر فرهنگ جنگاوری را تحلیل میکنیم که نه تنها یکی از بزرگترین ادیان جهان را پذیرفت، بلکه برای قرنها به عنوان «شمشیر اسلام» از آن دفاع کرد.

چرا این تحول تاریخ را تغییر داد

اسلام در فرهنگ ترکی یک محصول وارداتی مدرن نیست. ریشههای آن به اعماق قرن دهم میلادی بازمیگردد. در سال ۹۳۲ میلادی، ساتوق بغرا خان اسلام را به عنوان دین رسمی امپراتوری قراخانیان اعلام کرد. این یک نقطه عطف تعیینکننده بود: برای نخستین بار، اسلام نه تنها توسط افراد، بلکه به عنوان سیاست رسمی یک دولت ترک مقتدر پذیرفته شد.

اما داستان از خیلی قبلتر شروع میشود. مدتها پیش از آنکه عثمانیها بر قدس حکومت کنند، این مسیرهای تجاری جاده ابریشم بود که اعراب و ترکها را به هم نزدیک کرد. این یک تبادل کالا، ایدهها و بهطور اجتنابناپذیری، باورها بود.

اولین ملاقات: فراتر از همسایگی

مسلمانان و ترکها مدتها پیش از گرویدن دستهجمعی به اسلام، یکدیگر را میشناختند. سربازان مزدور ترک در ارتشهای عباسی به دلیل مهارت در سوارکاری و انضباط، بسیار مورد احترام بودند. این همزیستی نظامی اولین پایههای اعتماد را بنا نهاد. آنها فقط در کنار هم زندگی نمیکردند؛ بلکه با هم میجنگیدند و تجارت میکردند.

نقطه عطف: نبرد تالاس (۷۵۱ میلادی)

اگر قرار باشد تنها یک روز را نام ببریم که سرنوشت آسیای مرکزی را رقم زد، آن روز نبرد تالاس در سال ۷۵۱ میلادی بود. در اینجا نه تنها ارتشها، بلکه جهانبینیها در برابر هم صفآرایی کردند.

قبایل ترکی قارلوق با خلافت عباسی علیه سلسله تانگ چین متحد شدند. پیروزی اتحاد مسلمان ترک، گسترش چین به سمت غرب را برای همیشه متوقف کرد. این اتفاق دروازههای اسلام را به سوی آسیای مرکزی گشود و امنیت جاده ابریشم را برای بازرگانان مسلمان تضمین کرد. بدون تالاس، تاریخ ترکیه امروزی کاملاً متفاوت میبود.

پیشگامان ایمان: ساتوق بغرا خان و نیزک طرخان

در حالی که ساتوق بغرا خان (دوران حکومت حدود ۹۲۰-۹۵۵) به عنوان اولین حکمرانی شناخته میشود که اسلام را دین رسمی کرد، پیش از او نیز تازه مسلمانان برجستهای وجود داشتند. منابع تاریخی به نیزک طرخان، شاهزاده ترکی از منطقه بادغیس اشاره میکنند که در اوایل قرن هشتم (حدود ۷۰۴-۷۰۹) اسلام آورد. این تصمیمات فردی راه را برای گرویدن دستهجمعی قبایل قارلوق، چیگیل و یغما هموار کرد.

گسترش امپراتوری سلجوقی

با ظهور سلجوقیان، اسلام پویایی تازهای یافت. تحت رهبری طغرل بیک، ترکان اغوز ایران را فتح کردند و در سال ۱۰۵۵ وارد بغداد شدند و خلافت عباسی را تحت حمایت خود گرفتند. این میراث حکمرانی بعدها در دوران اصلاحات بزرگانی چون سلطان محمود دوم به شکلی نوین ادامه یافت.

این گسترش در زمان سلطان ملکشاه به اوج خود رسید. در آن زمان، امپراتوری از یمن در جنوب تا کوههای هندوکش در افغانستان در شرق امتداد داشت. این قلمرو وسیع امکان یک سنتز فرهنگی را فراهم کرد که بعدها پایه و اساس معماری و هنر فرشبافی آناتولی را تشکیل داد.

ترکها پیش از اسلام به چه چیزی باور داشتند؟

برای درک اینکه چرا ترکها اسلام را پذیرفتند، باید بدانیم چه چیزی را رها کردند یا به عبارت بهتر، چه چیزی را متحول کردند.

تنریباوری: اعتقاد به خدای آسمان آبی

تنریباوری (Tengrism) هسته اصلی هویت ترکی بود. گوک تنری (Tengri) آفریدگار جهان بود. او به حکمرانان «کوت» (اذن الهی برای حکومت) میبخشید. جالب اینجاست که در آن زمان هم شباهتهای قوی با اسلام وجود داشت: اعتقاد به یک خالق یگانه و قادر متعال.

مفاهیم اصلی تنریباوری:

• اعتقاد به جهان پس از مرگ: نیکوکاران به «اوچماق» (بهشت) و بدکاران به «تامو» (جهنم) میرفتند.
• کورگانها و بالبالها: مردگان در تپهقبرهایی به نام کورگان دفن میشدند و در اطراف آنها ستونهای سنگی (بالبال) قرار میگرفت که نماد دشمنان شکستخورده بود.
• ارواح طبیعت (Yer Su): کوهها، رودها و جنگلها دارای روح پنداشته میشدند. بهویژه مکانهای مقدسی مانند جنگل اوتوکن (Ötüken).

پلی میان دو جهان: مقایسه اسلام و تنریباوری

بسیاری از مورخان استدلال میکنند که ترکها به این دلیل با رغبت اسلام را پذیرفتند که با باورهای موجود آنها در تضاد نبود، بلکه آنها را تکمیل میکرد. شباهتها خیرهکننده بود.

آنیمیسم و توتمیسم: میراث طبیعت

در کنار تنریباوری، لایههای قدیمیتری از باورها وجود داشت که حتی پس از اسلامی شدن، در باورهای عامیانه ترکها باقی ماند:

• کیش نیاکان: ارواح گذشتگان از خانواده محافظت میکردند. این امر شبیه به سنت بعدی زیارت آرامگاهها (تربت) در فرهنگ اسلامی است.
• توتمیسم: گرگ (بوزکورت) حیوانی مقدس و نیای ترکها شمرده میشد. عقاب نیز نقش مرکزی داشت. این نمادها حتی زیر پرچمهای اسلامی به عنوان نشانهای نظامی باقی ماندند.

نتیجهگیری: یک هویت تازه

روی آوردن ترکها به اسلام گسست از گذشته نبود، بلکه یک تکامل بود. آنها با پذیرش اسلام، نه تنها جایگاه خود را در دنیای متمدن قرون وسطی تثبیت کردند، بلکه به رهبران آن تبدیل شدند. از سلجوقیان تا عثمانیها، این ترکیب از روحیه جنگاوری ترکی و تمدن اسلامی به نیروی محرکه تاریخ تبدیل شد. آثاری از این پیوند عمیق عرفانی را میتوان در اشعار یونس امره که زبان ترکی را به زبان عشق تبدیل کرد، به وضوح مشاهده کرد.