VI. Mehmed Vahdettin: Son Osmanlı Padişahının Saltanatı ve Sürgünü

Osmanlı İmparatorluğu’nun son padişahı VI. Mehmed Vahdettin (Osmanlıca belgelerde Vahideddin ya da Vahidüddin), 4 Temmuz 1918’de İstanbul’da tahta çıktı; 1 Kasım 1922’de Ankara’daki Türkiye Büyük Millet Meclisi saltanata son verdi. 17 Kasım’da İstanbul’dan bir İngiliz zırhlısıyla ayrıldı. Mayıs 1926’da İtalya’nın Sanremo kentinde sürgünde öldü ve Şam’a gömüldü.

Kısa yanıt

Son padişahtı, ama son halife değildi.

• 4 Temmuz 1918’den 1 Kasım 1922’ye kadar padişahtı. O gün Ankara’daki Meclis, İstanbul hükümetinin tarihe karıştığını ilan etti.
• 18 Kasım 1922’ye kadar halifeydi. Ayrılışının ertesi günü Meclis, kuzeni Abdülmecid Efendi’yi halife seçti.
• 17 Kasım 1922’den itibaren sürgündeydi: HMS Malaya ile Malta’ya, ardından Hicaz’a ve sonra İtalya’daki Sanremo’ya gitti.
• 1926’da 15 Mayıs’ı 16 Mayıs’a bağlayan gece Sanremo’da öldü; Şam’a gömüldü.
• Hain mi, hareket alanı kalmamış bir padişah mı? Türkiye’de hâlâ tartışılıyor. Her iki görüşü de dayandıkları belgelerle veriyoruz ve taraf tutmuyoruz.

Belgeler 17 Ekim 2026’da kontrol edildi.

Kimdi? Bir padişahın oğlu, savaşın sonunda tahtta

Mehmed Vahdettin, Sultan Abdülmecid’in oğlu olarak 1861’de doğdu. İki ağabeyi, II. Abdülhamid ve V. Mehmed, ondan önce padişahlık yaptı. V. Mehmed 3 Temmuz 1918’de ölünce yerine Vahdettin geçti; 4 Temmuz’da İstanbul’da VI. Mehmed olarak padişahlığı ilan edildi.

Tahta çıktığında

İmparatorluk, Birinci Dünya Savaşı’nın dördüncü yılındaydı. Tahta çıkışından dört ay sonra, 30 Ekim 1918’de Osmanlı hükümeti Mondros Mütarekesi’ni imzaladı.

Osmanlı belgeleri adını Vahidüddin ya da Vahideddin diye yazar; 1927 tarihli Nutuk da Vahideddin yazar. Nutuk’un 1929’daki İngilizce çevirisi Wahideddin, 1920 tarihli bir İngiliz kronolojisi Vahid-ed-Din der.

Abdülmecid adlı iki kişi

Babası Sultan Abdülmecid’di. Meclis’in Kasım 1922’de halife seçtiği Abdülmecid Efendi ise başka biriydi: Vahdettin’in kuzeni, son Osmanlı halifesi.

Kaynaklar: Chronology of the War, cilt III (Londra, 1920); The Near East and India, 20 Mayıs 1926; Current History, Temmuz 1926; The Sunday Oregonian, 19 Kasım 1922, s. 5 (Associated Press).

Tahtta dört yıl 1918’den 1922’ye

Saltanatı, savaşın son aylarından İstanbul’un işgaline ve Ankara’da rakip bir hükümetin ortaya çıkışına uzandı. İşte her biri dönemin bir belgesine dayanan, bu yılları şekillendiren tarihler.

1. 4 Temmuz 1918İstanbul

   Ağabeyi V. Mehmed 3 Temmuz’da ölür; Vahdettin’in VI. Mehmed olarak padişahlığı ilan edilir. Chronology of the War, cilt III (Londra, 1920)

2. 30 Ekim 1918Mondros

   Rauf Bey ve İngiliz Amiral Calthorpe, Osmanlı İmparatorluğu’nun savaştan çıkmasını sağlayan mütarekeyi imzalar. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; Osmanlı harfleriyle ilk baskı)

3. 19 Mayıs 1919Samsun

   Anadolu’ya ordu müfettişi olarak gönderilen Mustafa Kemal Paşa, Samsun’a çıkar. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; Osmanlı harfleriyle ilk baskı)

4. 16 Mart 1920İstanbul

   İngiliz birlikleri İstanbul’u işgal etmeye başlar. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; Osmanlı harfleriyle ilk baskı)

5. 23 Nisan 1920Ankara

   Türkiye Büyük Millet Meclisi ilk oturumunu Ankara’da yapar. İlk oturumun zabıtları, 23 Nisan 1920

6. 10 Ağustos 1920Sevr

   İstanbul hükümetinin delegeleri Sevr Antlaşması’nı imzalar. Current History, Eylül 1920

7. 1 Kasım 1922Ankara

   Meclis, İstanbul hükümetinin ve saltanatın tarihe karıştığını ilan eder. TBMM kararları no. 307 ve 308 (1922)

8. 17 Kasım 1922İstanbul

   VI. Mehmed bir İngiliz zırhlısıyla ayrılır. 18 Kasım 1922 gizli oturumunun zabıtları

9. 18 Kasım 1922Ankara

   Meclis, kuzeni Abdülmecid Efendi’yi halife seçer. 18 Kasım 1922 gizli oturumunun zabıtları

10. 24 Temmuz 1923Lozan

    İsmet Paşa, Ankara’daki Meclis’in verdiği yetkiyle Türkiye adına Lozan Antlaşması’nı imzalar. Current History, Eylül 1923

11. 29 Ekim 1923Ankara

    Türkiye’nin yönetim biçimi cumhuriyet olur. 29 Ekim 1923 tarihli ve 364 sayılı Kanun

12. 3 Mart 1924Ankara

    Hilafet kaldırılır ve hanedan yurt dışına çıkarılır. 3 Mart 1924 tarihli ve 431 sayılı Kanun

İki hükümet

Nisan 1920’den itibaren iki iktidar merkezi vardı: işgal altındaki İstanbul’da padişah ve hükümeti, Ankara’da ise Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığındaki Türkiye Büyük Millet Meclisi. İstanbul hükümeti Ağustos 1920’de Sevr Antlaşması’nı imzaladı. Kalıcı olan barış ise Ankara’daki Meclis’in verdiği yetkiyle İsmet Paşa tarafından Temmuz 1923’te Lozan’da imzalandı.

1 Kasım 1922 Meclis saltanata son veriyor

1 Kasım 1922 Çarşamba günü Türkiye Büyük Millet Meclisi, üç komisyonunun hazırladığı iki maddelik bildiriyi el kaldırarak oyladı. Başkan, oy birliğiyle kabul edildiğini açıkladı; Lazistan mebusu Ziya Hurşid Bey itiraz etti: “Ben muhalifim. Binaenaleyh ittifakla değil, ekseriyetle kabul edilmiştir.” (bugünkü Türkçeyle: Ben karşıyım. Bu yüzden oy birliğiyle değil, oy çokluğuyla kabul edildi.)

Diğer karar olan 307 sayılı karar, Osmanlı İmparatorluğu’nun sona erdiğini ve yerini yeni Türkiye hükümetinin aldığını ilan etti. Kaynaklar: TBMM kararları no. 307 ve 308 (1922); 1 Kasım 1922 oturumunun zabıtları.

17 Kasım 1922 İngiliz zırhlısı

On altı gün sonra ayrıldı. O gece, Ankara hükümeti adına İstanbul’un kontrolünü elinde tutan Refet Paşa şu telgrafı çekti: “Vahidüddin Efendi bu gece saraydan gaybubet eylemiştir” (bugünkü Türkçeyle: Vahidüddin Efendi bu gece saraydan kayboldu.)

17 Kasım Cuma günü sabah erkenden on yaşındaki oğlu ve maiyetinden küçük bir grupla ayrılmış, İngiliz amiralinin filikasıyla HMS Malaya’ya gitmişti. Türkiye’deki İngiliz kuvvetlerinin komutanı General Sir Charles Harington, aynı gün padişahın İngiliz korumasına sığındığını yazdı. Açıklamasına göre padişah, hayatını ve özgürlüğünü tehlikede gördüğü için bütün Müslümanların halifesi olarak koruma istemiş ve İstanbul’dan götürülmeyi talep etmişti.

Refet Paşa, Associated Press’e Hristiyan korumasına girerek hilafeti kaybettiğini söyledi. Current History’ye göre padişah, gemide tahttan çekilmediğini söyledi.

18 Kasım’da Meclis gizli oturumda toplandı. Telgraflar ve İngiliz mektubu okundu; Şer’iye Vekili Vehbi Efendi, yabancı bir düşmanın korumasına sığınan bir halifenin makamından fiilen vazgeçmiş olduğunu söyledi. Ardından Meclis, Abdülmecid Efendi’yi “ekseriyeti azime ile” (bugünkü Türkçeyle: büyük çoğunlukla) halife seçti.

Kaynaklar: 18 Kasım 1922 gizli oturumunun zabıtları; The Sunday Oregonian, 19 Kasım 1922, s. 5 (Associated Press); Current History, Ocak 1923; Gazi Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; Osmanlı harfleriyle ilk baskı).

Son padişah, son halife değildi: bu makam 3 Mart 1924’e kadar devam etti.

Malta, Hicaz, Sanremo yurt dışında üç buçuk yıl

Malaya, 20 Kasım’da Malta’ya ulaştı. Burada altı hafta kaldıktan sonra Kral Hüseyin’in konuğu olarak Arabistan’ın batısındaki Hicaz’a doğru yola çıktı. Oradayken, Nisan 1923’te İslam dünyasına gönderdiği bildiride Meclis’in 1 Kasım 1922 tarihli kararının dikkate alınmamasını istedi.

Mayıs 1923’te Hicaz’dan bir daha dönmemek üzere ayrıldı. Mısır Kralı Fuad’ın konuğu olarak İskenderiye’de üç gün kaldıktan sonra Cenova’ya doğru denize açıldı ve İtalyan Rivierası’ndaki Sanremo’da Villa Nobel’e yerleşti. Ömrünün kalanını Sanremo’da geçirdi.

Bu sırada Türkiye, onun geride bıraktığı tahtın çevresinde değişiyordu: 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi, 3 Mart 1924’te hilafet kaldırıldı ve bütün hanedan yurt dışına çıkarıldı. Mayıs 1926’da hâlâ hilafetten asla vazgeçmeyeceğini yazıyordu.

Kaynaklar: Hong Kong Telegraph, 21 Kasım 1922 (Reuters); The Illustrated London News, 2 Aralık 1922; Hong Kong Telegraph, 6 Ocak 1923 (Reuters); Los Angeles Times, 5 Mart 1923; The Near East, 1923 (10, 24 ve 31 Mayıs); The Irish Times, 7 Mayıs 1923; China Mail, 20 Temmuz 1923; Current History, Haziran 1923; Xenia Evening Gazette, 17 Mayıs 1926.

Sanremo’da ölüm ve Şam’da bir mezar

1926’da 15 Mayıs’ı 16 Mayıs’a bağlayan gece Sanremo’da öldü. Associated Press ve Reuters, 15 Mayıs Cumartesi gecesi geç saatte öldüğünü bildirdi; mezar taşı ise Amerikan aylık dergisi Current History gibi 16 Mayıs 1926 tarihini verir.

Cenazesi hemen yola çıkmadı. Reuters, 11 Haziran’da Sanremo’dan geçtiği haberde, 200.000 liret borçla öldüğü için 16 Haziran’da Şam’a yapılması planlanan sevkin ertelendiğini ve evinin mühürlendiğini bildirdi. 25 Haziran’da cenaze, damadı Ömer Faruk’la Beyrut’a ulaştı; Büyük Cami’deki cenaze namazının ardından özel trenle Şam’a götürülmesi planlanıyordu.

Mezar taşı ne diyor?

Mezar taşı, Şam’daki Süleymaniye Tekkesi’nin mezarlığındadır. Osmanlıca satırlarda “es-Sultan ibn es-Sultan es-Sultan Mehmed Vahideddin Han es-Sadis” (bugünkü Türkçeyle: sultan oğlu sultan, Altıncı Sultan Mehmed Vahideddin Han) yazılıdır; doğumu 1861 (Hicri takvimle 1277), ölümü 16 Mayıs 1926 olarak verilmiştir.

Kaynaklar: Victoria Daily Times, 17 Mayıs 1926; The Bombay Chronicle, 18 Mayıs 1926 (Reuters); The Near East and India, 20 Mayıs 1926; North China Herald, 19 Haziran 1926 (Reuters, San Remo, 11 Haziran); The New York Times, 26 Haziran 1926 (Jewish Telegraphic Agency).

Ailenin kanunlarla sürgünü 1924, 1952, 1974

3 Mart 1924 tarihli kanun, Osmanlı hanedanının bütün üyelerini yurt dışına çıkardı. 1952’de padişahların soyundan gelen erkekler dışındakiler için yasak hafifletildi; 1974’te, VI. Mehmed’in ölümünden yaklaşık elli yıl sonra, onlar için de kaldırıldı.

Hain mi, hareket alanı kalmamış bir padişah mı? İki yorum

Türkiye’de onun yaptıkları hâlâ tartışılıyor. Meclis’in 1922’de, Mustafa Kemal’in 1927’de ortaya koyduğu bir yoruma göre işgalcilerin yanında yer aldı ve görevini terk etti. Kendisinin savunduğu diğer yoruma göre ise tahttan hiç çekilmedi ve yalnızca hayatını kurtarmak için ayrıldı. Her iki görüşü de dayandıkları belgelerin sözleriyle veriyoruz. İkisi arasında hüküm vermiyoruz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar ve sınırlar

Bu sayfa yalnızca dönemin belgelerine dayanıyor: Meclis zabıtları ve kanunları, Mustafa Kemal’in 1927 tarihli Nutuk’u ve 1918–1926 yıllarının gazete ve dergileri. VI. Mehmed hakkında hüküm vermiyor. Belgeler çeliştiğinde bunu belirtiyoruz: 15 ya da 16 Mayıs 1926’da öldü; Malta’da Ajax’a 1 ya da 5 Ocak 1923’te bindi (tarihli Reuters telgrafını esas alıyoruz). Okuyabildiğimiz hiçbir haber belirtmediği için gömüldüğü günü vermiyoruz; haritadaki çizgileri de biz çizdik. Meclis kararlarından ve zabıtlardan alıntılar TBMM’nin yayımladığı metinlerdeki yazımla, Nutuk’tan alıntılar 1927 Ankara baskısının Osmanlı harfli metninden bizim Latin harflerine aktarımımızla verilmiştir; yanlarına bugünkü Türkçeyle birer satır ekledik. Yabancı gazete ve dergilerden alıntılar bizim çevirimizdir. Bütün kaynaklar 17 Ekim 2026’da kontrol edildi.

Görseller: Mezar fotoğrafı (CC BY-SA 4.0) dışında fotoğraflar döneme aittir ve kamu malıdır; her açıklamada fotoğrafçı ya da ajans adı ve dosya sayfasına bağlantı bulunur. Haritanın kara verisi Natural Earth’ten alınmıştır (kamu malı). Bu sayfadaki hiçbir görsel çizim ya da üretilmiş görsel değildir.