Mehmed VI Vahdeddin: ostatni sułtan osmański, jego panowanie i wygnanie

Mehmed VI Vahdeddin (we współczesnym tureckim Vahdettin) był ostatnim sułtanem Imperium Osmańskiego. Ogłoszono go sułtanem w Stambule 4 lipca 1918 roku. 1 listopada 1922 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji w Ankarze zniosło sułtanat, a 17 listopada sułtan opuścił Stambuł na brytyjskim pancerniku. Zmarł na wygnaniu w Sanremo we Włoszech w maju 1926 roku. Pochowano go w Damaszku.

Krótka odpowiedź

Ostatni sułtan, ale nie ostatni kalif.

• Sułtan od 4 lipca 1918 do 1 listopada 1922. Tego dnia Zgromadzenie w Ankarze uznało rząd w Stambule za należący do przeszłości.
• Kalif do 18 listopada 1922. Dzień po jego wyjeździe Zgromadzenie wybrało kalifem jego kuzyna Abdülmecida Efendiego.
• Na wygnaniu od 17 listopada 1922: na HMS Malaya na Maltę, potem do Hidżazu, a następnie do Sanremo we Włoszech.
• Zmarł w Sanremo w nocy z 15 na 16 maja 1926; pochowany w Damaszku.
• Zdrajca czy sułtan bez pola do działania? W Turcji wciąż toczy się o niego spór. Przedstawiamy oba stanowiska wraz z dokumentami i nie opowiadamy się po żadnej stronie.

Dokumenty sprawdzono 17 października 2026.

Kim był syn sułtana, na tronie u schyłku wojny

Mehmed Vahdeddin urodził się w 1861 roku jako syn sułtana Abdülmecida. Przed nim panowało dwóch jego braci: Abdülhamid II i Mehmed V. Gdy Mehmed V zmarł 3 lipca 1918 roku, Vahdeddin został jego następcą, a 4 lipca ogłoszono go w Stambule sułtanem jako Mehmeda VI.

Gdy obejmował tron

Imperium znajdowało się w czwartym roku I wojny światowej. Cztery miesiące po objęciu przez niego tronu, 30 października 1918 roku, rząd osmański podpisał rozejm w Mudros.

Osmańskie dokumenty zapisują jego imię jako Vahidüddin lub Vahideddin; „Nutuk” („Mowa”) Mustafy Kemala z 1927 roku używa formy Vahideddin, jego angielski przekład z 1929 roku — Wahideddin, a brytyjska chronologia z 1920 roku — Vahid-ed-Din.

Dwóch Abdülmecidów

Jego ojcem był sułtan Abdülmecid. Abdülmecid Efendi, którego Zgromadzenie wybrało kalifem w listopadzie 1922 roku, to inna osoba: kuzyn Vahdeddina i ostatni kalif osmański.

Źródła: Chronology of the War, t. III (Londyn, 1920); The Near East and India, 20 maja 1926; Current History, lipiec 1926; The Sunday Oregonian, 19 listopada 1922, s. 5 (Associated Press).

Cztery lata na tronie od 1918 do 1922

Jego panowanie objęło ostatnie miesiące wojny, okupację Stambułu i powstanie konkurencyjnego rządu w Ankarze. Oto daty, które je ukształtowały, każda zaczerpnięta z dokumentu z epoki.

1. 4 lipca 1918Stambuł

   Jego brat Mehmed V zmarł 3 lipca; Vahdeddin zostaje ogłoszony sułtanem jako Mehmed VI. Chronology of the War, t. III (Londyn, 1920)

2. 30 października 1918Mudros

   Rauf Bej i brytyjski admirał Calthorpe podpisują rozejm kończący udział Imperium Osmańskiego w wojnie. Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; pierwsze wydanie, w języku osmańskotureckim)

3. 19 maja 1919Samsun

   Mustafa Kemal Pasza, wysłany do Anatolii jako inspektor armii, przybywa drogą morską do Samsunu. Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; pierwsze wydanie, w języku osmańskotureckim)

4. 16 marca 1920Stambuł

   Wojska brytyjskie zaczynają okupować Stambuł. Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; pierwsze wydanie, w języku osmańskotureckim)

5. 23 kwietnia 1920Ankara

   Wielkie Zgromadzenie Narodowe odbywa pierwsze posiedzenie w Ankarze. Protokół pierwszego posiedzenia, 23 kwietnia 1920

6. 10 sierpnia 1920Sèvres

   Delegaci rządu w Stambule podpisują traktat z Sèvres. Current History, wrzesień 1920

7. 1 listopada 1922Ankara

   Zgromadzenie uznaje rząd w Stambule i sułtanat za należące do przeszłości. Uchwały Zgromadzenia nr 307 i 308, 1922

8. 17 listopada 1922Stambuł

   Mehmed VI odpływa na brytyjskim pancerniku. Protokół posiedzenia zamkniętego z 18 listopada 1922

9. 18 listopada 1922Ankara

   Zgromadzenie wybiera jego kuzyna Abdülmecida Efendiego na kalifa. Protokół posiedzenia zamkniętego z 18 listopada 1922

10. 24 lipca 1923Lozanna

    İsmet Pasza podpisuje traktat z Lozanny w imieniu Turcji, z upoważnienia Zgromadzenia w Ankarze. Current History, wrzesień 1923

11. 29 października 1923Ankara

    Turcja staje się republiką. Ustawa nr 364 z 29 października 1923

12. 3 marca 1924Ankara

    Kalifat zostaje zniesiony, a dynastia wysłana za granicę. Ustawa nr 431 z 3 marca 1924

Dwa rządy

Od kwietnia 1920 roku istniały dwa ośrodki władzy: sułtan i jego rząd w okupowanym Stambule oraz Wielkie Zgromadzenie Narodowe w Ankarze pod przywództwem Mustafy Kemala Paszy. Rząd w Stambule podpisał traktat z Sèvres w sierpniu 1920 roku. Pokój, który się utrzymał, podpisał w Lozannie w lipcu 1923 roku İsmet Pasza z upoważnienia Zgromadzenia w Ankarze.

1 listopada 1922 Zgromadzenie znosi sułtanat

W środę 1 listopada 1922 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe głosowało przez podniesienie rąk nad deklaracją złożoną z dwóch artykułów, przygotowaną przez trzy komisje. Przewodniczący ogłosił, że przyjęto ją jednomyślnie. Poseł z Lazistanu Ziya Hurşid Bej zaprotestował: „Jestem przeciwny. A zatem przyjęto ją nie jednomyślnie, lecz większością głosów”.

Druga uchwała, nr 307, stwierdzała, że Imperium Osmańskie dobiegło końca, a jego miejsce zajął nowy rząd turecki. Źródła: Uchwały Zgromadzenia nr 307 i 308, 1922; Protokół posiedzenia z 1 listopada 1922.

17 listopada 1922 brytyjski pancernik

Szesnaście dni później wyjechał. Tej nocy Refet Pasza, który sprawował kontrolę nad Stambułem w imieniu rządu w Ankarze, nadał telegram: “Vahidüddin Efendi bu gece saraydan gaybubet eylemiştir”, „Vahdeddin zniknął dziś w nocy z pałacu”.

Wyjechał wczesnym rankiem w piątek 17 listopada z dziesięcioletnim synem i niewielką grupą domowników. Łodzią brytyjskiego admirała dotarł na HMS Malaya. Generał sir Charles Harington, dowódca sił brytyjskich w Turcji, napisał tego samego dnia, że sułtan oddał się pod brytyjską ochronę. W jego oświadczeniu czytamy, że sułtan, widząc zagrożenie dla swojego życia i wolności, poprosił jako kalif wszystkich muzułmanów o ochronę i zabranie go ze Stambułu.

Refet Pasza powiedział Associated Press, że oddając się pod ochronę chrześcijan, sułtan utracił kalifat. Według Current History na pokładzie sułtan oznajmił, że nie abdykuje.

18 listopada Zgromadzenie zebrało się przy drzwiach zamkniętych. Wysłuchało telegramów i brytyjskiego listu, a komisarz do spraw prawa religijnego Vehbi Efendi stwierdził, że kalif, który szuka schronienia pod ochroną obcego wroga, w istocie zrzekł się urzędu. Zgromadzenie wybrało następnie Abdülmecida Efendiego na kalifa „ogromną większością głosów”.

Źródła: Protokół posiedzenia zamkniętego z 18 listopada 1922; The Sunday Oregonian, 19 listopada 1922, s. 5 (Associated Press); Current History, styczeń 1923; Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; pierwsze wydanie, w języku osmańskotureckim).

Ostatni sułtan nie był ostatnim kalifem: urząd ten istniał do 3 marca 1924 roku.

Malta, Hidżaz, Sanremo trzy i pół roku za granicą

Malaya dotarła na Maltę 20 listopada. Spędził tam sześć tygodni, po czym popłynął do Hidżazu w zachodniej Arabii jako gość króla Husajna. Podczas pobytu, w kwietniu 1923 roku, skierował do świata muzułmańskiego proklamację, w której prosił go, by zignorował uchwałę Zgromadzenia z 1 listopada 1922 roku.

W maju 1923 roku opuścił Hidżaz na zawsze. Po trzech dniach w Aleksandrii jako gość króla Egiptu Fuada popłynął do Genui i osiadł w Sanremo na Riwierze Włoskiej, w Villa Nobel. W Sanremo mieszkał do końca życia.

Tymczasem Turcja zmieniała się wokół opuszczonego przez niego tronu: 29 października 1923 roku ogłoszono republikę, a 3 marca 1924 roku zniesiono kalifat i wysłano całą dynastię za granicę. W maju 1926 roku wciąż pisał, że nigdy nie zrzeknie się kalifatu.

Źródła: Hong Kong Telegraph, 21 listopada 1922 (Reuters); The Illustrated London News, 2 grudnia 1922; Hong Kong Telegraph, 6 stycznia 1923 (Reuters); Los Angeles Times, 5 marca 1923; The Near East, 1923 (10, 24 i 31 maja); The Irish Times, 7 maja 1923; China Mail, 20 lipca 1923; Current History, czerwiec 1923; Xenia Evening Gazette, 17 maja 1926.

Śmierć w Sanremo i grób w Damaszku

Zmarł w Sanremo w nocy z 15 na 16 maja 1926 roku. Associated Press i Reuters donosiły, że zmarł późnym wieczorem w sobotę 15 maja; jego nagrobek, podobnie jak amerykański miesięcznik Current History, podaje 16 maja 1926 roku.

Jego ciało nie wyruszyło w drogę od razu. 11 czerwca Reuters doniósł z Sanremo, że wyjazd do Damaszku, wyznaczony na 16 czerwca, odłożono, ponieważ zmarły pozostawił dług 200 000 lirów, a jego dom opieczętowano. 25 czerwca ciało dotarło do Bejrutu w towarzystwie zięcia Ömera Faruka; po modlitwach w Wielkim Meczecie specjalny pociąg miał przewieźć je do Damaszku.

Co mówi nagrobek

Nagrobek stoi na cmentarzu Tekkiye Süleymaniye w Damaszku. Napis w języku osmańskotureckim brzmi: „sułtan, syn sułtana, sułtan Mehmed Vahideddin Han Szósty”. Podaje narodziny w 1861 roku (1277 według kalendarza hidżry) i śmierć 16 maja 1926 roku.

Źródła: Victoria Daily Times, 17 maja 1926; The Bombay Chronicle, 18 maja 1926 (Reuters); The Near East and India, 20 maja 1926; North China Herald, 19 czerwca 1926 (Reuters, San Remo, 11 czerwca); The New York Times, 26 czerwca 1926 (Jewish Telegraphic Agency).

Wygnanie rodziny w prawie 1924, 1952, 1974

Ustawa z 3 marca 1924 roku wysłała za granicę wszystkich członków dynastii osmańskiej. W 1952 roku złagodzono ją dla wszystkich poza mężczyznami z linii sułtanów, a w 1974 roku zniesiono zakaz także dla nich, niemal pięćdziesiąt lat po śmierci Mehmeda VI.

Zdrajca czy sułtan bez pola do działania? dwie interpretacje

W Turcji jego działalność wciąż budzi spory. Jedna interpretacja, zapisana przez Zgromadzenie w 1922 roku i Mustafę Kemala w 1927 roku, głosi, że stanął po stronie okupantów i porzucił swój urząd. Druga, którą sam przedstawiał, głosi, że nigdy nie abdykował i wyjechał wyłącznie po to, by ocalić życie. Oto oba stanowiska w słowach dokumentów, na których się opierają. Nie rozstrzygamy między nimi.

Częste pytania

Źródła i ograniczenia

Ta strona opiera się wyłącznie na dokumentach z epoki: protokołach i ustawach Zgromadzenia, „Nutuku” Mustafy Kemala z 1927 roku oraz gazetach i czasopismach z lat 1918–1926. Nie ocenia Mehmeda VI. Wskazujemy rozbieżności między dokumentami: zmarł 15 lub 16 maja 1926 roku, a na pokład okrętu Ajax na Malcie wszedł 1 lub 5 stycznia 1923 roku (przyjmujemy datę z datowanej depeszy Reutersa). Nie podajemy dnia pogrzebu, bo nie wskazuje go żadna relacja, do której mogliśmy dotrzeć, a linie na mapie narysowaliśmy sami. Cytaty podajemy we własnym przekładzie: z tureckich tekstów protokołów i uchwał Zgromadzenia oraz pierwszego wydania „Nutuku” (Ankara, 1927), a z angielskiego z gazet i czasopism. Wszystkie źródła sprawdzono 17 października 2026.

Zdjęcia: fotografie pochodzą z epoki i należą do domeny publicznej, z wyjątkiem zdjęcia grobu (CC BY-SA 4.0); każdy podpis podaje nazwisko fotografa lub nazwę agencji i zawiera link do strony pliku. Lądy na mapie pochodzą z Natural Earth (domena publiczna). Żaden obraz na tej stronie nie jest rysunkiem ani obrazem wygenerowanym.