Sultan V. Mehmed Reşad: Hayatı, Saltanatı ve Türbesi

V. Mehmed Reşad, 27.04.1909’dan 03.07.1918’deki ölümüne kadar Osmanlı İmparatorluğu’nun padişahıydı. Dokuz yıllık saltanatı, 1908’de başlayan İkinci Meşrutiyet dönemine rastladı. Bu dönemde hükûmetin başı olan sadrazam meclise karşı sorumluydu.

Tablo, tarihler ve kartlar TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Mehmed V” maddesine dayanır. Gün sayısı, her kartta yazılı iki tarih arasındaki süre hesaplanarak bulunur.

Kimdi? 1844’ten 1909’a

V. Mehmed Reşad, 02.11.1844’te Çırağan Sarayı’nda doğdu. Sultan I. Abdülmecid’in oğluydu. Kardeşi II. Abdülhamid’in tahta çıktığı 1876’da veliaht, 27.04.1909’da padişah oldu.

1. 02.11.1844 Çırağan Sarayı’nda doğdu. Babası Sultan I. Abdülmecid, annesi Gülcemal Kadınefendi’ydi.
2. Gençlik Saray gelenekleriyle büyüdü; Arapça, Farsça ve bazı dinî konuları öğrendi. TDV İA, babasının ve amcası Abdülaziz’in saltanatlarında serbest ve rahat yaşadığını yazıyor.
3. 1876 Kardeşi II. Abdülhamid tahta çıktı, kendisi veliaht oldu. TDV İA, kendinden önceki iki padişahın tahttan indirilmesinden kaygı duyan II. Abdülhamid’in, kardeşinin sarayda kendi adamları dışında kimseyle görüşmesine izin vermediğini yazıyor. TDV İA, bu kapalı ve korku içindeki hayatın onu derinden etkilediğini de ekliyor.
4. Veliahtlık yılları Genç yaşta Mevlevî tarikatına katıldı. Veliahtlığında zamanını Mevlânâ’nın uzun şiiri Mesnevî’yi okuyarak geçirdi. Osmanlı tarihini ve atalarının hikâyelerini okumayı da severdi.
5. 27.04.1909 Padişah oldu.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”.

27.04.1909 Nasıl padişah oldu?

27.04.1909’da meclis, II. Abdülhamid’i tahttan indirmeye ve veliaht Reşad Efendi’yi tahta çıkarmaya karar verdi. TDV İA, kendinden önce kardeşleri V. Murad ve II. Abdülhamid gibi onun da bir darbe ile tahta çıktığını belirtiyor.

1. Arka plan Önce Otuzbir Mart Vak‘ası (31 Mart Vakası, II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesiyle biten askerî isyan) yaşandı. Hareket Ordusu isyanı bastırdı ve İstanbul’a girdi.
2. Karar İttihat ve Terakkî’nin çoğunlukta olduğu Meclis-i Umûmî-yi Millî, yani parlamentonun ortak toplantısı, II. Abdülhamid’i tahttan indirip Reşad Efendi’yi tahta çıkarmaya oy verdi. Hareket Ordusu’nun İstanbul’a girişini şehrin “ikinci fethi” saydı ve yeni padişaha Beşinci Mehmed unvanını seçti.
3. Yemin Aynı gün Harbiye Nezareti’nde yapılan biat töreninde şeriatı (İslam hukuku), Kânûn-ı Esâsî’yi (Osmanlı anayasası), meşrutiyeti, milletin haklarını ve ülkenin çıkarlarını koruyacağına yemin etti. Bütün meclis üyeleri orada bulunmadığından yemin, 20.05.1909’da Meclis-i Millî’de (milli meclis) tekrarlandı.
4. Sadrazam Ahmed Tevfik Paşa usul gereği istifasını sundu. Yeni padişah kabul etmedi.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”.

Gücü kim elinde tutuyordu? 1909’dan 1918’e

Anayasaya göre yürütmenin başı sadrazamdı. Sadrazam ve kabinesi meclise karşı sorumluydu; ancak halkın seçtiği vekiller meclisi Meclis-i Mebusan’ın güvenini korudukları sürece görevde kalabilirlerdi. Padişah sadrazamı atayabiliyor, ancak siyasetin uygulanmasından sorumlu tutulmuyordu. TDV İA, sarayın siyasi hayatın merkezi olmaktan çıktığı sonucuna varıyor.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”.

Meclis-i Mebusan, Boğaz kıyısındaki Çırağan Sarayı’nda toplanıyordu. Burası padişahın doğduğu saraydı. Üst kattaki üç salonda taht, Meclis-i Mebusan ve üst meclis bulunuyordu.

1. 1909 İkinci Meşrutiyet’in ilanından yaklaşık dört ay sonra saray Meclis-i Mebusan’a verildi ve toplantılar için düzenlendi.
2. 14.11.1909 Meclis-i Mebusan’ın ikinci toplantı dönemi burada açıldı.
3. 19.01.1910 Öğle saatlerinde, bir ısıtma bacasından ya da elektrik kontağından çıktığı söylenen bir yangın başladı. Beş saat sürdü ve söndürülemedi. Yalnızca dış duvarlar kaldı.
4. Bugün Duvarlar, saray bahçesinde yapılan büyük ve modern bir otelin parçası olarak restore edildi.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Çırağan Sahilsarayı”.

TDV İA, on hükûmetin her birinin bir kriz sırasında göreve geldiğini ve bir başka krizin ardından ayrıldığını yazıyor.

Üç savaş Tarihleriyle

Saltanatında üç savaş yaşandı: İtalya ile Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı.

İtalya ve Trablusgarp, 1911 – 1912

1. 28.09.1911Talep

   İtalya, Osmanlı Devleti’nden Libya kıyısındaki Osmanlı vilayeti Trablusgarp’ı boşaltıp teslim etmesini ister.

2. 29.09.1911Savaş

   İtalya, Osmanlı Devleti’ne savaş ilan eder. İbrâhim Hakkı Paşa aynı gün istifa eder.

3. 05.10.1911İlhak

   İtalya, TDV İA’nın Afrika’daki son Osmanlı toprağı olarak adlandırdığı Trablusgarp-Bingazi’yi ilhak ettiğini duyurur.

4. 24.04.1912 – 20.05.1912Ege

   İtalya, Ege adalarını işgal eder ve ardından İstanbul’u tehdit etmeye başlar.

5. 18.10.1912Barış

   Hükûmet, İtalya ile Uşi Antlaşması’nı imzalar ve Trablusgarp-Bingazi’nin kaybını kabul eder.

Balkan Savaşı, 1912 – 1913

1. 08.10.1912Savaş

   Balkan Savaşı başlar. İki evresi 08.10.1912’den 29.09.1913’e kadar sürer.

2. 29.10.1912Hükûmet

   TDV İA, ağır yenilgileri, Ege adaları ile Edirne’ye kadar bütün Rumeli’nin kaybını anlatıyor. Padişah, Muhtar Paşa’nın istifasını ister ve Kıbrıslı Kâmil Paşa’yı atar.

3. 23.01.1913Darbe

   Enver Bey’in önderliğindeki Bâbıâli Baskını, Kâmil Paşa hükûmetine son verir. İttihat ve Terakkî, padişaha Mahmud Şevket Paşa’yı ataması için baskı yapar.

4. 30.05.1913Londra

   Londra Antlaşması imzalanır. Bu antlaşma, Edirne dâhil bütün Rumeli’yi Balkan devletlerine bırakır.

5. 11.06.1913Suikast

   Mahmud Şevket Paşa bir suikastta öldürülür. 12.06.1913’te Said Halim Paşa atanır.

6. 21.07.1913Edirne

   Edirne, İkinci Balkan Savaşı sırasında geri alınır.

Birinci Dünya Savaşı, 1914 – 1918

1. 02.08.1914İttifak

   İstanbul’da Almanya ile gizli ittifak imzalanır ve aynı gün genel seferberlik ilan edilir. Meclis o gün beş aylık tatile girer.

2. 10.08.1914Gemiler

   İngiliz donanmasının takip ettiği Alman kruvazörleri Goeben ve Breslau, Çanakkale Boğazı’na girerek sığınır. Osmanlı hükûmeti bu gemileri satın alır.

3. 27.10.1914Karadeniz

   Adları Yavuz ve Midilli olarak değiştirilen kruvazörlerin de bulunduğu Osmanlı donanması, Alman amiral Souchon komutasında Karadeniz’e açılır, Rus gemilerini batırır, Sivastopol ve Novorossiysk’i topa tutar.

4. 02.11.1914Rusya

   Rusya, Osmanlı Devleti’ne savaş ilan eder.

5. 03.11.1914Çanakkale

   Çanakkale muharebeleri başlar ve 09.01.1916’ya kadar sürer.

6. 11.11.1914İlan

   Padişah, İngiltere, Rusya ve Fransa’ya savaş ilan eder. TDV İA, Enver, Cemal ve Talat üçlüsünün bazı parti ve kabine üyelerinin bilgisi dışında ülkeyi savaşa soktuğunu, savaşı istemeyen padişahın da aynı gün ilan ettiğini yazıyor.

7. 15.11.1914Cihat

   TDV İA’nın savaş maddesi, halifenin cihâd-ı mukaddes çağrısını 15.11.1914 olarak tarihlendiriyor. Padişah hakkındaki maddesi ise bütün Müslümanları ordunun yanında savaşa katılmaya çağıran “büyük cihat” ilanını 11.11.1914 olarak veriyor.

8. 14.01.1915Meclis

   Padişah, meclisin açılışında tarafsızlık ilan edilmiş olmasına rağmen Rus donanmasının Osmanlı donanmasına saldırısının kendisini savaş emri vermeye zorladığını söyler.

9. 03.02.1917Hükûmet

   Said Halim Paşa istifa eder. Talat Paşa sadrazam olur.

10. 30.10.1918Ateşkes

    Padişahın ölümünden sonra Mondros Mütarekesi yapılır.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Birinci Dünya Savaşı”.

Geziler Bursa, İzmit ve Rumeli

TDV İA, padişahın halkla konuşmak ve ülkesini tanımak istediğini, sık sık İstanbul içinde gezilere çıktığını yazıyor. Sadrazam ve bazı bakanlarla Bursa ve İzmit’i de ziyaret etti.

Gezilerde

• Her dinden ve kökenden insanla görüştü.
• Okullara ve hayır kurumlarına para verdi.
• Geziler için özel basılan paraları hediye olarak dağıttı.
• 18.11.1909’da Meclis-i Mebusan’ın ikinci yasama yılını açarken gördüklerini anlattı. Osmanlı kardeşliği düşüncesinin gelişmesinden memnun olduğunu söyledi.

Rumeli, 05.06.1911 – 26.06.1911

1. Neden TDV İA, İttihatçıların yeniden karışıklıkların başladığı Rumeli halkını yatıştırmak ve devlete yeniden kazandırmak umuduyla padişahı bölgeye gönderdiğini yazıyor.
2. Güzergâh Sadrazam ve bazı hükûmet üyeleri de katıldı. Gezi Çanakkale, Selânik, Üsküp, Priştine, Kosova ve Manastır’ı kapsıyordu.
3. Yolda TDV İA, yol boyunca kalabalıkların onu coşkuyla karşıladığını belirtiyor. Her dinden ve milletten insanla görüştü, hayır kurumlarına bağışta bulundu ve gezi anısına basılan paraları dağıttı.
4. Cuma namazı Murad Hudâvendigâr’ın (I. Murad) türbesinin bulunduğu Kosova ovasında kalabalık bir cemaatle cuma namazı kıldı.
5. Sonrası TDV İA, gezinin başta Arnavutlar olmak üzere çeşitli halklar üzerinde iyi bir etki bıraktığını, ancak Rumeli’de huzursuzluğun yeniden başladığını yazıyor.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”.

Son yıl ve ölümü

TDV İA, Talat Paşa hükûmetinin 03.02.1917’de göreve gelmesinin ardından padişahın sarayına kapandığını yazıyor. Savaş nedeniyle ziyarete gelen müttefik devlet temsilcilerini kabul etti ve 03.07.1918’de öldü.

1. 1917 ve 1918 Savaş nedeniyle ziyarete gelen müttefik devlet temsilcilerini kabul etti. TDV İA, Alman imparatorunu (Eylül 1917) ve Avusturya-Macaristan imparatorunu (Mayıs 1918) anıyor.
2. Savaş yılları İstanbul işgal tehlikesiyle karşı karşıya kalınca hükûmet Eskişehir’e taşınmaya karar verdi, padişah da hazırlanmaya başladı. O sırada Beylerbeyi Sarayı’nda yaşayan kardeşi II. Abdülhamid’den de gelmesini istedi. II. Abdülhamid kabul etmedi. İstanbul’dan ayrılırlarsa bir daha dönülemeyeceğini söyleyerek gitmemesini öğütledi. Padişah kaldı.
3. Hastalık Uzun süredir şeker hastalığı şikâyeti vardı ve daha önce prostat ameliyatı geçirmişti. Avusturya-Macaristan imparatoru için düzenlenen yoğun program onu yordu, hastalığı ağırlaştı.
4. 24.06.1918 Ramazanın 15. günündeki geleneksel hırka-i saâdet ziyaretini güçlükle yapabildi. Bundan sonra ölümüne kadar sarayında kaldı ve başkâtibinin getirdiği evrakı yatağında imzaladı.
5. 03.07.1918 Mondros Mütarekesi imzalanmadan önce öldü ve Eyüp’te sağlığında yaptırdığı türbeye defnedildi. Yerine kardeşi VI. Mehmed Vahdeddin geçti.

Birbirinden ayrı üç tarih

11.11.1914

TDV İA’nın padişah maddesinde verilen tarihle savaş ilanı.

15.11.1914

TDV İA’nın Birinci Dünya Savaşı maddesinde verilen tarihle halifenin cihat çağrısı.

II. Wilhelm

TDV İA’da Eylül 1917; fotoğrafın dosya sayfasında 15.10.1917.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Birinci Dünya Savaşı”.

Bugünkü izleri Türbe, saraylar ve tuğra

İstanbul’da dört yerde izleri var: Eyüp’teki türbesinde, yaşadığı Dolmabahçe Sarayı’nda, doğduğu Çırağan Sarayı’nda ve paralarının üzerindeki tuğrasında.

Eyüp’teki türbe

Yeri

Eyüp’te, Haliç kıyısında. Kendi isteğiyle Mimar Kemâleddin tarafından yapıldı.

İnşası

TDV İA, bazı kaynakların 1912 tarihini verdiğini belirtiyor. Türbenin içindeki bir kitabede hicrî takvime göre 1332 (1914) tarihi bulunuyor.

Konumu

TDV İA, bunu İstanbul’da yapılan son hanedan türbesi ve surların dışındaki tek padişah türbesi olarak adlandırıyor.

Yanında yatanlar

Başkadını Kâmures Kadın (ölümü 1921) ve oğlu Necmeddin Efendi (ölümü 1913).

Yanında

Kendi isteğiyle yaptırılan bir ilkokul; kuzey tarafında bir mescit var.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed Reşad Türbesi”.

Dolmabahçe Sarayı

Yılları

Devletin saray idaresi Millî Saraylar, 1856’dan itibaren burada yaşayan altı padişah arasında onu “Sultan V. Mehmed Reşad (1909-1918)” adıyla listeliyor.

Ziyaret

Gişe 09:00–17:00; pazartesileri ve genel tatil dönemlerindeki bazı günlerde kapalı (Millî Saraylar, 30.10.2026 tarihinde kontrol edildi).

Yeri

Dolmabahçe Caddesi, Beşiktaş.

Kaynak: Millî Saraylar, “Dolmabahçe Sarayı”.

Çırağan Sarayı

Doğduğu yer

02.11.1844’te Çırağan Sarayı’nda doğdu.

Saray

1839’da yeni ahşap bölümlerle açılan önceki saray, 1859–60’ta yıkıldı. Taş sarayın yapımına 1863’te başlandı ve 1871’de tamamlandı.

Bugün

19.01.1910 yangınından sonra büyük ve modern bir otelin parçası olarak restore edildi.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Çırağan Sahilsarayı”; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”.

Adı ve imzası

• Tuğra, padişahın hat sanatıyla yazılmış imzasıdır.
• 1911 tarihli altın parasında tuğranın sağında Reşad yazıyor.
• Konya ilindeki Karapınar’da bir cami onun adını taşıyor.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mehmed V”.

Kaynaklar Bilgilerin dayanakları

Bilgiler ve tarihler, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin bu maddeleri ile Millî Saraylar’ın sayfasından alınmıştır. 30.10.2026 tarihinde kontrol edildi.