Από τον Τενγκρισμό στο Ισλάμ: Η Ιστορία της Μεγάλης Αλλαγής

Αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί η Κεντρική Ασία είναι σήμερα σχεδόν εξ ολοκλήρου ισλαμική; Δεν ήταν σύμπτωση. Η ιστορία του πώς οι Τούρκοι ασπάστηκαν το Ισλάμ δεν είναι μια απλή παράθεση ημερομηνιών είναι η ιστορία μιας τεράστιας πολιτιστικής και γεωπολιτικής μετατόπισης που επανασχεδίασε τον παγκόσμιο χάρτη.

Από τη σαμανιστική κληρονομιά της στέπας μέχρι τους μιναρέδες της Βαγδάτης: Αναλύουμε την πορεία μιας κουλτούρας πολεμιστών που όχι μόνο υιοθέτησε μία από τις μεγαλύτερες θρησκείες του κόσμου, αλλά την υπερασπίστηκε για αιώνες ως το «σπαθί του Ισλάμ».

Γιατί αυτή η αλλαγή άλλαξε την ιστορία

Το Ισλάμ στην τουρκική κουλτούρα δεν είναι ένα εισαγόμενο προϊόν της σύγχρονης εποχής. Οι ρίζες του φτάνουν βαθιά στον 10ο αιώνα. Το 932 μ. Χ., ο Σατούκ Μπουγκρά Χαν κήρυξε το Ισλάμ ως επίσημη κρατική θρησκεία της Αυτοκρατορίας των Καραχανιδών. Αυτό ήταν το κρίσιμο σημείο καμπής: Για πρώτη φορά, το Ισλάμ δεν ασκούνταν μόνο από άτομα, αλλά αποτελούσε κρατική πολιτική ενός τουρκικού βασιλείου.

Ωστόσο, η ιστορία ξεκινά νωρίτερα. Πολύ πριν οι Οθωμανοί κυβερνήσουν την Ιερουσαλήμ, οι εμπορικοί δρόμοι του Δρόμου του Μεταξιού ήταν αυτοί που έφεραν κοντά Άραβες και Τούρκους. Ήταν μια ανταλλαγή αγαθών, ιδεών και αναπόφευκτα πεποιθήσεων.

Η πρώτη συνάντηση: Περισσότερο από απλοί γείτονες

Μουσουλμάνοι και Τούρκοι γνωρίζονταν πολύ πριν από τη μαζική προσηλυτισμό. Τούρκοι μισθοφόροι ήταν ιδιαίτερα εκτιμημένοι στους στρατούς των Αββασιδών για τις ικανότητές τους στην ιππασία και την πειθαρχία τους. Αυτή η στρατιωτική συμβίωση δημιούργησε την πρώτη βάση εμπιστοσύνης. Δεν ζούσαν απλώς δίπλα δίπλα· πολεμούσαν και εμπορεύονταν μαζί.

Το σημείο καμπής: Η Μάχη του Τάλας (751 μ. Χ.)

Αν έπρεπε να ονομάσουμε μία μόνο ημέρα που σφράγισε τη μοίρα της Κεντρικής Ασίας, αυτή θα ήταν η ημέρα της Μάχης του Τάλας το 751. Εκεί δεν αναμετρήθηκαν μόνο στρατοί, αλλά κοσμοθεωρίες.

Οι τουρκικές φυλές Καρλούκ συμμάχησαν με το Χαλιφάτο των Αββασιδών εναντίον της κινεζικής δυναστείας Τανγκ. Η νίκη της μουσουλμανικής τουρκικής συμμαχίας σταμάτησε οριστικά την κινεζική επέκταση προς τα δυτικά. Αυτό άνοιξε την πύλη για το Ισλάμ στην Κεντρική Ασία και εξασφάλισε τον Δρόμο του Μεταξιού για τους Μουσουλμάνους εμπόρους. Χωρίς το Τάλας, η ιστορία της περιοχής θα ήταν σήμερα τελείως διαφορετική.

Πρωτοπόροι της πίστης: Σατούκ Μπουγκρά Χαν και Νιζάκ Ταρχάν

Ενώ ο Σατούκ Μπουγκρά Χαν (βασιλεία περ. 920-955) θεωρείται ο πρώτος ηγεμόνας που κατέστησε το Ισλάμ κρατική θρησκεία, υπήρχαν και παλαιότεροι επιφανείς προσηλυτισμένοι. Ιστορικές πηγές αναφέρουν τον Νιζάκ Ταρχάν, έναν Τούρκο πρίγκιπα από το Μπαντγκίς, ο οποίος είχε ασπαστεί το Ισλάμ ήδη από τις αρχές του 8ου αιώνα (περ. 704-709). Αυτές οι ατομικές αποφάσεις προλείαναν το έδαφος για τη μαζική μεταστροφή των φυλών Καρλούκ, Τσιγκίλ και Γιαγμά.

Η επέκταση της Αυτοκρατορίας των Σελτζούκων

Με τους Σελτζούκους, το Ισλάμ έγινε κινητικό. Υπό την ηγεσία του Τουγρούλ Μπέη (πέθανε το 1063), οι Ογούζοι Τούρκοι κατέκτησαν την Περσία και εισέβαλαν στη Βαγδάτη το 1055, θέτοντας το Χαλιφάτο των Αββασιδών υπό την προστασία τους.

Αυτή η επέκταση κορυφώθηκε υπό τον Σουλτάνο Μελικσάχ (πέθανε το 1092). Εκείνη την εποχή, η αυτοκρατορία εκτεινόταν από την Υεμένη στο νότο μέχρι τα όρη Χίντου Κους του Αφγανιστάν στην ανατολή. Αυτή η τεράστια εδαφική έκταση επέτρεψε μια πολιτιστική σύνθεση, η οποία αργότερα αποτέλεσε τη βάση για τα Τουρκικά Χαλιά και την αρχιτεκτονική που γνωρίζουμε σήμερα.

Τι πίστευαν οι Τούρκοι πριν από το Ισλάμ;

Για να καταλάβουμε γιατί οι Τούρκοι αποδέχτηκαν το Ισλάμ, πρέπει να κατανοήσουμε τι άφησαν πίσω τους ή μάλλον, τι μετασχημάτισαν.

Τενγκρισμός: Η πίστη στον Γαλάζιο Ουρανό

Ο Τενγκρισμός ήταν ο πυρήνας της τουρκικής αυτοσυνειδησίας. Ο Gök Tanrı (Τένγκρι) ήταν ο δημιουργός του σύμπαντος. Έδινε στους ηγεμόνες το «Kut» (τη θεϊκή άδεια να κυβερνούν). Είναι ενδιαφέρον ότι υπήρχαν ήδη ισχυρές ομοιότητες με το Ισλάμ: Ήταν μια πίστη σε έναν μοναδικό, παντοδύναμο δημιουργό.

Οι σημαντικότερες έννοιες του Τενγκρισμού:

• Πίστη στη μεταθανάτια ζωή: Οι καλοί πήγαιναν στο «Uçmağ» (Παράδεισος), οι κακοί στο «Tamu» (Κόλαση).
• Κουργκάν και Μπαλμπάλ: Οι νεκροί θάβονταν σε τύμβους (Κουργκάν). Γύρω από αυτούς τοποθετούνταν πέτρινα ειδώλια (Μπαλμπάλ), που συμβόλιζαν τους ηττημένους εχθρούς που θα υπηρετούσαν τον νεκρό στην άλλη ζωή.
• Πνεύματα της φύσης (Yer Su): Βουνά, ποτάμια και δάση θεωρούνταν έμψυχα. Ιδιαίτερα ο όρος «Iduk» αναφερόταν σε ιερούς τόπους όπως το δάσος Οτουκέν.

Η γέφυρα ανάμεσα σε δύο κόσμους: Σύγκριση Ισλάμ και Τενγκρισμού

Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Τούρκοι ασπάστηκαν το Ισλάμ τόσο πρόθυμα επειδή δεν ερχόταν σε αντίθεση με την υπάρχουσα πίστη τους, αλλά τη συμπλήρωνε. Οι ομοιότητες ήταν εκπληκτικές.

Ανιμισμός και Τοτεμισμός: Η κληρονομιά της φύσης

Παράλληλα με τον Τενγκρισμό, υπήρχαν παλαιότερα στρώματα πίστης που επιβίωσαν στις λαϊκές παραδόσεις των Τούρκων και μετά τον εξισλαμισμό:

• Λατρεία προγόνων: Τα πνεύματα των προγόνων προστάτευαν την οικογένεια. Αυτό μοιάζει με τη μεταγενέστερη ισλαμική πρακτική της επίσκεψης σε τάφους αγίων (Türbe).
• Τοτεμισμός: Ο λύκος (Bozkurt) θεωρούνταν ιερό ζώο και πρόγονος των Τούρκων. Επίσης, ο αετός έπαιζε κεντρικό ρόλο. Αυτά τα σύμβολα παρέμειναν ως στρατιωτικά εμβλήματα, ακόμη και υπό μουσουλμανικές σημαίες.

Συμπέρασμα: Μια νέα ταυτότητα

Η μεταστροφή των Τούρκων στο Ισλάμ δεν ήταν ρήξη με το παρελθόν, αλλά μια εξέλιξη. Αποδεχόμενοι το Ισλάμ, δεν εξασφάλισαν μόνο τη θέση τους στον πολιτισμένο κόσμο του Μεσαίωνα, αλλά αναδείχθηκαν και σε ηγέτες του. Από τους Σελτζούκους μέχρι τους Οθωμανούς, αυτή η σύνθεση του τουρκικού πολεμικού πνεύματος και του ισλαμικού πολιτισμού έγινε η κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Αυτή η πνευματική αναζήτηση αντηχεί ακόμα και σήμερα μέσα από τα Ποιήματα του Γιουνούς Εμρέ, αποδεικνύοντας το ζωντανό αποτέλεσμα αυτής της χιλιετούς διαδικασίας.