Η ιστορία και η πολιτιστική σημασία του τουρκικού καφέ

Ένα μικρό φλιτζάνι καφέ στάθηκε αρκετό για να αλλάξει τις κοινωνικές συνήθειες μιας αυτοκρατορίας και να ταξιδέψει από την Κωνσταντινούπολη ως τις ευρωπαϊκές αυλές. Ο τουρκικός καφές δεν είναι απλώς ρόφημα· είναι τρόπος ζωής εδώ και περισσότερους από πέντε αιώνες.

Η διάδοσή του στον κόσμο συνδέεται άμεσα με τους εμπόρους που ξεκινούσαν από την Κωνσταντινούπολη προς την Ευρώπη. Γι’ αυτό και δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η Πόλη ήταν το σημείο από όπου ο κόσμος γνώρισε τον καφέ.

Πώς ο καφές έγινε κοινός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία;

Ο καφές εμφανίζεται στην Οθωμανική Αυτοκρατορία γύρω στα μέσα του 16ου αιώνα. Σύμφωνα με την καθιερωμένη ιστοριογραφία, εισήχθη από τον Οθωμανό διοικητή της Υεμένης, Οζντεμίρ Πασά, ο οποίος διέκρινε τις ιδιότητες και τη δυναμωτική του δράση.

Ο Οζντεμίρ Πασάς προσέφερε τον καφέ στον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή. Ο Σουλτάνος εντυπωσιάστηκε τόσο από τη γεύση όσο και από τον τρόπο παρασκευής του καφέ που ετοίμαζαν οι μάγειρες του παλατιού Τοπ Καπί και τον καθιέρωσε στην καθημερινότητά του.

Κατά τη βασιλεία του Σουλεϊμάν, ο καφές πέρασε από το παλάτι στην κοινωνία, σηματοδοτώντας μια καμπή στην ιστορία του τουρκικού καφέ.

Στο παλάτι, οι υπηρέτες καβούρδιζαν και έβραζαν τους κόκκους σε ειδικά σκεύη. Το νέο αυτό ρόφημα κέρδισε όχι μόνο τον Σουλτάνο αλλά και τη Χιουρρέμ Σουλτάν, γεγονός που βοήθησε να εδραιωθεί η θέση του.

Λίγα χρόνια αργότερα, δύο Σύροι έμποροι άνοιξαν το πρώτο καφενείο στην Κωνσταντινούπολη. Την ίδια περίοδο, ο σεΐχης Bostanzadeh Mehmed Efendi εξέδωσε φετβά που ξεκαθάριζε ότι ο καφές δεν απαγορεύεται, αλλά θεωρείται ωφέλιμο και ευχάριστο ποτό.

Από το παλάτι, ο καφές πέρασε στους αξιωματούχους και στον λαό. Οι Σούφι τον έπιναν συχνά για να παραμένουν ξύπνιοι στις νυχτερινές προσευχές, συμβάλλοντας στη διάδοσή του.

Η παρασκευή του καφέ ήταν υπόθεση ειδικού υπαλλήλου, του λεγόμενου «Coffee Master». Σε πολλά οθωμανικά ανάκτορα υπήρχε πάντα ένας τέτοιος μάστορας για τους ευγενείς και τους εύπορους πολίτες.

Με τον καιρό, αρκετοί Coffee Masters άνοιξαν τα δικά τους καφενεία. Τα καφενεία έγιναν στέκια συζήτησης και ψυχαγωγίας και αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής ζωής.

Δεν περιορίστηκαν μόνο στην Κωνσταντινούπολη. Εξαπλώθηκαν στο Ικόνιο, το Γκαζιαντέπ, το Μαρντίν και σε ολόκληρη την Ανατολία. Επί Μουράτ Δ΄, ο αριθμός τους υπολογίζεται ότι έφτασε περίπου τα 600.

Γιατί απαγορεύτηκαν τα καφενεία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία;

Ο Σουλτάνος Μουράτ Δ΄, γνωστός και ως «Πορθητής της Βαγδάτης», διέταξε το κλείσιμο των καφενείων. Ο βασικός λόγος ήταν ότι είχαν εξελιχθεί σε χώρους συγκέντρωσης αντικαθεστωτικών ομάδων και έντονων πολιτικών συζητήσεων.

Πώς μεταφέρθηκε ο τουρκικός καφές στην Ευρώπη;

Οι Βενετοί έμποροι που επισκέπτονταν την Κωνσταντινούπολη μετέφεραν τον καφέ στην Ιταλία, φέρνοντας για πρώτη φορά τους Ευρωπαίους σε επαφή με τον τουρκικό καφέ.

Το πρώτο καφενείο στην Ιταλία άνοιξε στη Βενετία στα μέσα του 17ου αιώνα. Από εκεί, ο καφές εξαπλώθηκε στην Ευρώπη, φτάνοντας στο Παρίσι με το περίφημο Café Procope και στο Λονδίνο, όπου τα coffee houses έγιναν γρήγορα σημεία συνάντησης εμπόρων και διανοουμένων.

Η Χρυσή Εποχή του Καφέ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

Κατά τις περιόδους των Σουλτάνων Αμπντουλαζίζ και Αμπντουλχαμίτ Β΄, τα καφενεία και η κουλτούρα του καφέ γνώρισαν μεγάλη άνθηση. Η εποχή του Αμπντουλχαμίτ Β΄ θεωρείται συχνά η χρυσή περίοδος του καφέ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Την ίδια περίοδο, ο όρος «τουρκικός καφές» καθιερώθηκε στην Ευρώπη για να περιγράψει τον δυνατό, αρωματικό καφέ που οι Τούρκοι ήξεραν να φτιάχνουν καλά.

Ο καφές στην Οθωμανική Κοινωνία

Η κατανάλωση καφέ εξελίχθηκε σε βασική κοινωνική συνήθεια. Οι γυναίκες συναντιόνταν στα σπίτια για καφέ και γλυκά, με το λουκούμι να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο.

Οι άντρες μαζεύονταν στα καφενεία για πολιτικές συζητήσεις και τάβλι. Εκεί γεννήθηκαν και μορφές λαϊκής σάτιρας, όπως το Θέατρο Σκιών με τους Καραγκιόζη και Χατζηαβάτη. Τα καφενεία λειτουργούσαν ως χώροι συνάντησης, ανταλλαγής απόψεων και ψυχαγωγίας.

Εμπόριο καφέ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και την Τουρκία

Τον 16ο αιώνα, η Κωνσταντινούπολη εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο εμπορίου καφέ, φιλοξενώντας ποικιλίες από διαφορετικές περιοχές του κόσμου. Πολλοί Ευρωπαίοι έμποροι προμηθεύονταν καφέ από την Πόλη για να τον μεταφέρουν στις χώρες τους.

Το εμπόριο επεκτάθηκε αργότερα και πέρα από την Υεμένη, με εισαγωγές κόκκων από τη Βραζιλία. Στη σύγχρονη Τουρκία έχουν γίνει περιορισμένες προσπάθειες καλλιέργειας καφέ, κυρίως σε περιοχές όπως η Μερσίνα και η Αττάλεια, χωρίς όμως να αλλάξει ο εισαγωγικός χαρακτήρας του προϊόντος.