Enderun Mektebi: Osmanlı’nın “Liyakat Fabrikası” Nasıl Çalışıyordu?

Topkapı Sarayı’nın derinliklerinde, dış dünyadan tamamen yalıtılmış Üçüncü Avlu’da, dünya tarihinin gördüğü en verimli “kadro fabrikası” işliyordu: Enderûn Mektebi. Dönemin Avrupa krallıklarında yönetim “asil kan” taşıyanların tekelindeyken, Osmanlılar burada kusursuz bir liyakat makinesi (meritokrasi) inşa etmişti.

Burası sıradan bir okul değildi. Anadolu’nun ücra bir köyünden gelen bir çoban çocuğunun, bir dünya imparatorluğunun ikinci en güçlü adamı (Sadrazam) olabildiği bir dönüşüm merkeziydi. Ancak bu yükselişin bedeli ağırdı: Mutlak disiplin, tartışmasız sadakat ve tamamen Padişah’a adanmış bir ömür. Bu yazıda, Topkapı Sarayı’nın kalbine iniyor ve bu “Doğu’nun Harvard’ı” diyebileceğimiz sistemin, 600 yıllık bir çınarı nasıl ayakta tuttuğunu analiz ediyoruz.

Kökenler: Bir Okuldan Çok Daha Fazlası

Enderûn (Farsça: “İçeri”, “Dahil”), tesadüfen kurulmuş bir yapı değildi. Tarihçiler, temellerinin Sultan II. Murad döneminde Edirne’de atıldığını, ancak sistemi asıl kurumsallaştıranın ve Topkapı Sarayı’nda bir güç merkezi haline getirenin Fatih Sultan Mehmet olduğu konusunda hemfikirdir.

Amaç radikal derecede pragmatikti: Rakip Türk soylu ailelerine (Çandarlılar gibi) bağlı olmayan, sadakati sadece Sultan’a ait bir bürokratik sınıf yaratmak. Çözüm ise Devşirme sistemiydi. Balkanlar’dan Anadolu’ya kadar imparatorluğun dört bir yanından toplanan yetenekli Hıristiyan çocuklar, İslamiyeti kabul edip sarayda eğitiliyordu. Hukuken Padişah’ın “kulu” olsalar da, fiilen devletin anahtarlarını ellerinde tutuyorlardı.

Kırılma Noktası: Başlangıçta sistem sadece devşirmelere açıktı. Ancak Kanuni Sultan Süleyman döneminden itibaren Türk ve Müslüman ailelerin çocuklarının da bu sisteme dahil edilmesiyle kurumun karakteri zamanla değişmeye başladı. Günümüzde Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından uygulanan modern eğitim modellerinin aksine, burası kitlesel eğitim değil, nokta atışı “lider” yetiştirme merkeziydi.

Müfredat: İktidarın Kitabını Yazmak

Enderun talebesi sınav geçmek için değil, devletin zirvesinde hayatta kalmak için çalışırdı. Müfredat; dini doktrin, entelektüel keskinlik ve fiziksel dayanıklılığın acımasız bir karışımıydı.

1. Beşeri İlimler ve Diplomasi

Bir devlet adamı için dil, silahtan daha önemliydi. Mezunların Arapça (din ve hukuk için), Farsça (edebiyat ve saray kültürü) ve Osmanlı Türkçesi‘ni (bürokrasi için) ana dilleri gibi konuşmaları şarttı. Dersler şunları içeriyordu:

• İlahiyat: Tefsir, Hadis ve İslam Hukuku (Şeriat).
• Edebiyat: Yunus Emre gibi halk ozanlarından ziyade, Fuzuli ve Baki gibi divan edebiyatı devleri ve Fars klasikleri.
• Devlet Adabı: Bürokrasi, protokol kuralları ve diplomatik nezaket.

2. Pozitif Bilimler

Bir vali vergi toplayabilmek için matematiğe, kale inşa ettirebilmek için geometriye hakim olmalıydı. Matematik, coğrafya, mantık ve astronomi dersleri teorik değil, pratik odaklıydı. Bu bilgi, Efes Antik Kenti gibi kadim topraklardan Kudüs’e kadar uzanan devasa bir coğrafyayı yönetmek için elzemdi.

3. Sanat ve Zanaat

Her Enderunlu mutlaka bir el sanatı icra etmek zorundaydı. Bu sadece boş zaman aktivitesi değil, ruh terbiyesiydi. Hüsn i hat (kalligrafi), musiki veya sedefkarlık. Yaratıcılığı köreltmemek, devlet yönetimindeki katılığı dengelemek için şart koşulmuştu.

4. Fiziksel Dayanıklılık

Osmanlı devlet adamı aynı zamanda bir savaşçıydı. Okçuluk, binicilik, cirit (Jerid) ve güreş günlük rutinin parçasıydı. Bedenine hükmedemeyen, orduya hükmedemezdi.

Bilanço: Devlet Adamı Fabrikasının Çıktıları

Peki, bu acımasız sistem işe yaradı mı? Rakamlar tartışmaya yer bırakmıyor. Enderun, sadece bir okul değil, devletin motoruydu. Tarihsel analizler şaşırtıcı bir başarı tablosu sunuyor:

• 79 Sadrazam: İmparatorluğun “Başbakanları”nın büyük çoğunluğu bu sıradan geçerek tepeye tırmandı.
• 36 Kaptan ı Derya: Osmanlı donanmasını yöneten bu büyük amiraller, aldıkları eğitimle Akdeniz’i bir Türk gölüne çevirdiler. Bugün Sefine Tersanesi gibi modern tesislerde devam eden denizcilik vizyonunun temelleri o dönemde atılmıştı.
• 3 Şeyhülislam: En yüksek dini otoriteler.

Buna sayısız Defterdar (Maliye Bakanı), Beylerbeyi ve Yeniçeri Ağası’nı da ekleyin. Mimar Sinan gibi (Yeniçeri ocağından yetişse de sistemle iç içeydi) dehalar, şairler ve tarihçiler de bu ekosistemin birer ürünüydü.

Altın Kafeste Yaşam: Enderun’da Bir Gün

Enderun’da hayat askeri bir nizamla işlerdi. Gün, genellikle güneş doğmadan iki saat önce başlardı. Abdest ve devletin bekası için edilen duanın ardından, dakikası dakikasına planlanmış bir program uygulanırdı.

Sessizlik Prensibi: Sarayın en ilginç kurallarından biri “sükûnet”ti. Üçüncü Avlu’da yüksek sesle konuşmak ayıptı; iletişim çoğu zaman işaret diliyle sağlanırdı. Bu, mekana duyulan saygının bir ifadesiydi. Yere tükürmek veya nezaketsizce hapşırmak, zeka geriliği kadar büyük bir kusur sayılırdı ve cezası ağırdı.

Eleme süreci acımasızdı. “İdare etmek” diye bir kavram yoktu. On iki kademeli eğitim sürecinin herhangi bir aşamasında yetersiz görülenler, “Çıkma” adı verilen bir sistemle onurlu bir şekilde okuldan ayrılır ve genellikle Kapıkulu Süvarisi (Sipahi) olarak orduya katılırdı. Sadece en iyilerin en iyisi sona kalırdı.

Bir Devrin Sonu

Hiçbir sistem sonsuza dek sürmez. Osmanlı’nın duraklamasıyla birlikte Enderun da irtifa kaybetti. Liyakatin yerini iltimas (torpil) almaya başladı, katı seçim kriterleri gevşetildi. Dört buçuk asrı aşkın hizmetin ardından, II. Meşrutiyet dönemindeki siyasi çalkantılar ve Sultan II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesini takip eden süreçte, 1909 yılında kapılarını tamamen kapattı.

Ancak bıraktığı miras, Türkiye Cumhuriyeti’nin bürokratik genlerine işledi. Halide Edip Adıvar gibi aydınlar, imparatorluğun son döneminde yetişen nesiller olarak modern Türkiye’nin inşasında rol aldılar. Enderun Mektebi, tarihin tozlu sayfalarında kalsa da, verdiği ders hala güncel: Eğitim, bir imparatorluğun kaderini tek başına şekillendirebilir.