Sułtan Abdülaziz: panowanie, flota i kres jego rządów
Abdülaziz rządził Imperium Osmańskim w latach 1861–1876: koleje, 20 okrętów pancernych, podróż do Europy i spór o przyczynę jego śmierci.
Spis treści
Abdülaziz (1830–1876) był sułtanem osmańskim od 25.06.1861 do 30.05.1876. Za jego panowania flota rozrosła się do 20 okrętów pancernych, długość linii kolejowych niemal się potroiła, a sam sułtan odwiedził Paryż i Londyn. Został obalony w 1876 roku, a 04.06.1876 znaleziono go martwego w pałacu Feriye. Okoliczności jego śmierci nadal budzą spory.
W skrócie
Sułtan okrętów pancernych i kolei – i śmierć, która do dziś budzi spory.
- Panowanie: od 25.06.1861 do 30.05.1876, od śmierci jego brata Abdülmecida do detronizacji.
- Narodziny: w nocy z 07 na 08.02.1830, syn Mahmuda II.
- Flota: 20 okrętów pancernych (okrętów wojennych pokrytych żelazem) pod koniec jego panowania.
- Koleje: za jego czasów długość linii wzrosła z 452 do 1344 km.
- Europa, 1867: pierwszy sułtan osmański, który udał się do Europy Zachodniej w innym celu niż wojna; przebywał tam od 21.06.1867 do 07.08.1867.
- Jego kres: obalony 30.05.1876, znaleziony martwy 04.06.1876. Przyczyna nadal budzi spory.
Pałace nad Bosforem
Dotknij pałacu na brzegu
Pięć pałaców na obu brzegach Bosforu wyznacza jego panowanie i ostatnie dni. Dotknij jednego, by zobaczyć go wraz z datami, lub prześledź dni od 29.05.1876 do 04.06.1876.
Brzeg europejski
w stronę Morza Czarnego →
Brzeg azjatycki
Pałac Topkapı od strony wody. Fot.: Gryffindor, sierpień 2007, kadr; domena publiczna, strona pliku. Pałac Topkapı
Po detronizacji przewieziono go z Pałacu Dolmabahçe do Topkapı. Przeznaczono dla niego komnaty Selima III.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”.
Pałac Dolmabahçe od strony wody. Fot.: Mike Peel, 04.05.2025, kadr; CC BY-SA 4.0, strona pliku. Pałac Dolmabahçe
Abdülaziz był drugim z sześciu sułtanów, którzy mieszkali w Pałacu Dolmabahçe.
Pałac otoczono od lądu i morza. Nikt nie mógł wejść ani wyjść.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Murad V”.
Pałac Çırağan od strony Bosforu. Fot.: Wolfgang Moroder, 19.04.2014; CC BY-SA 3.0, strona pliku. Pałac Çırağan
Zlecił jego budowę na brzegu między Beşiktaş a Ortaköy. Kosztował od 4 do 5 milionów lir w złocie. Sułtan zamieszkał w nim, lecz po kilku miesiącach uznał, że jest tam wilgotno, i wrócił do Dolmabahçe.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasła „Çırağan Sahilsarayı” i „Abdülaziz”.
Brzeg Ortaköy z budynkami Uniwersytetu Galatasaray, widziany od morza. Fot.: Helge Høifødt, 18.10.2012, kadr; CC BY-SA 3.0, strona pliku. Pałace Feriye (Ortaköy)
Na własną prośbę przeniósł się tu z Topkapı. Pałace Feriye to budynki kompleksu Çırağan.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasła „Abdülaziz” i „Çırağan Sahilsarayı”.
Znaleziono go martwego w jego komnatach.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Murad V”.
Pałac Beylerbeyi na brzegu azjatyckim. Fot.: Eusebius, 26.04.2011, kadr; CC BY 3.0, strona pliku. Pałac Beylerbeyi
Gdy stojący tu drewniany pałac spłonął, zlecił budowę tego gmachu. Kosztował około 500 000 lir osmańskich. Dla malarzy zdobiących sufity rysował wzory z morzem i statkami.
Źródło: Portal Kultury Turcji, Beylerbeyi; Dyrekcja Pałaców Narodowych, Beylerbeyi.
Książę, który walczył w zapasach i komponował od 1830 do 1861
Abdülaziz urodził się w nocy z 07 na 08.02.1830. Jego ojcem był sułtan Mahmud II, matką Pertevniyal walide sułtanka (valide sultan to tytuł matki sułtana), a brat Abdülmecid panował przed nim. Uczył się arabskiego i nauk religijnych. Lekcji muzyki udzielał mu Yusuf Pasza, flecista grający na ney i kompozytor.
- Sport
- W swoim pawilonie w Kurbağalıdere polował, walczył w zapasach, pływał i rzucał oszczepem. Mówi się, że walczył z czołowymi zapaśnikami i kładł ich na łopatki.
- Muzyka
- Grał na ney (trzcinowym flecie) i lutni oraz komponował. Zachowały się utwór taneczny (sirto) i dwie pieśni.
- Sztuka
- W wolnym czasie malował. Jego inskrypcje, w tym jedna w meczecie Aksaray Valide, świadczą o wprawnej ręce w dużym piśmie zwanym celî sülüs.
- Okręty
- Sam rysował plany okrętów zamawianych dla marynarki wojennej.
- Zwyczaje
- Co rano czytał Koran. W pałacu ubierał się skromnie, nosił pantofle i szatę.
Został sułtanem w wieku 31 lat. Jego brat zmarł, a Abdülaziz objął tron 25.06.1861.
Źródła: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”; Tureckie Towarzystwo Historyczne, „Osmanlı Padişahları”.
Co odziedziczył w 1861 roku
Skarb państwa był w kryzysie, a bunt w Czarnogórze przeradzał się w wojnę. Kilka dni po objęciu tronu dekret zapowiadał kontynuację Tanzimatu (ówczesnego programu reform) i pozostawiał dotychczasowy rząd u władzy. Początkowo sułtan zgodził się nawet zmniejszyć własne uposażenie i koszty utrzymania pałacu.
Âli Pasza i Fuad Pasza
Do śmierci Âlego Paszy w 1871 roku rząd pozostawał w rękach Âlego Paszy i Fuada Paszy.
Mahmud Nedim i Midhat
W drugiej połowie panowania największy wpływ mieli Mahmud Nedim Pasza i Midhat Pasza.
Armia przeciw Rosji
Przyszłość imperium widział w silnej armii zdolnej przeciwstawić się Rosji. Wydawał na nią miliony z własnego uposażenia i pożyczek.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”.
Prawa, szkoły i rada od 1863 do 1873
Między 1863 a 1873 rokiem państwo zyskało bank, ustawę o prowincjach, radę i szereg nowych szkół.
Finanse
Bank Osmański otrzymuje zezwolenie na działalność. Do 1930 roku pełnił w Turcji funkcję banku centralnego.
Prawo
Zostaje wydana pierwsza ustawa o prowincjach (vilayet).
Szkoła
Otwiera się pierwsza cywilna szkoła medyczna.
Prasa
Zostaje ogłoszony dekret uznawany za pierwszy przepis o cenzurze. Część krytyków rządu, znanych później jako Młodoosmanowie, wyjeżdża wówczas do Europy.
Prawo
Przy Wysokiej Porcie rozpoczyna działalność Rada Państwa. Podczas ceremonii wielki wezyr odczytuje przemówienie sułtana.
Szkoła
Galatasaray otwiera się jako Mekteb-i Sultani, prowadząc nauczanie w całości według systemu francuskiego.
Szkoła
Nowy przepis oświatowy wprowadza obowiązkowe nauczanie podstawowe.
Szkoła
Otwiera się Darülfünun, stambulska uczelnia wyższa. Abdülaziz zamyka ją pod koniec 1871 roku; w 1874 zostaje ponownie otwarta.
Szkoła
Otwiera się Dârülmuallimât, pierwsza szkoła kształcąca nauczycielki.
Szkoła
Dârüşşafaka, szkoła dla sierot zbudowana za 35 000 lir w złocie, ofiarowanych przede wszystkim przez Abdülaziza, rozpoczyna nauczanie na poziomie szkoły średniej.
Budynek z jego czasów
Zlecił też budowę gmachu Ministerstwa Wojny. Dziś korzysta z niego Uniwersytet Stambulski.
Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”.
Szyny, przewody i promy od 1864 do 1874
Koleje, linie telegraficzne, tunel i spółka promowa zmieniły sposób przemieszczania się ludzi i przekazywania wiadomości.
Od 452 do 1344 km
Za jego czasów sieć kolejowa rozrosła się z 452 do 1344 km. W 1873 roku otwarto linię z Haydarpaşa do İzmit o długości 99 km.
Aż do Sofii
Koncesję na linię o długości 2000 km, która miała połączyć Stambuł z Paryżem, otrzymał austriacki baron Hirsch. Odcinek do Sofii otwarto w 1874 roku.
76 placówek w 1864
Pod koniec panowania sieć telegraficzna łączyła już całe imperium.
Tunel, promy, straż pożarna
Tunel Galata otwarto w 1874 roku. W tym samym roku węgierski ekspert otrzymał zadanie zorganizowania miejskiej straży pożarnej. Spółka Şirket-i Hayriye uzyskała koncesję na promy przez Bosfor.
„Niech kolej przechodzi, nawet jeśli ma przejść po moich plecach”.
Abdülaziz, gdy linia przez pałacowy ogród wywołała sprzeciw. Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”.
Flota okręty pancerne kupowane za granicą
Chciał floty dorównującej brytyjskiej i francuskiej. Wydawał na nią więcej, niż przewidywał budżet. Okręty pancerne, których nie potrafiły budować krajowe stocznie, kupowano za granicą. Brytyjskiego oficera Hobarta Paszę skierowano do szkoły marynarki wojennej. Powstało też Ministerstwo Marynarki Wojennej.
- Okręty pancerne
- 20
- Żaglowe okręty liniowe (kalyon)
- 4
- Fregaty
- 5
- Korwety
- 7
- Transportowce
- 43
Zestawienia umieszczają tę flotę na trzecim miejscu na świecie; jeden z historyków wskazuje drugie miejsce. Miała wiele okrętów, ale zbyt mało wyszkolonych oficerów i techników.
Źródła: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”; Beşirli, artykuł naukowy o osmańskiej marynarce wojennej (2004).
Dwie podróże Egipt w 1863, Europa w 1867
W kwietniu 1863 roku odwiedził Egipt, wówczas prowincję osmańską. W 1867 roku udał się znacznie dalej.
- 21.06.1867Wyrusza ze Stambułu do Europy.
- ParyżNapoleon III zaprosił go na otwarcie Wystawy Światowej.
- LondynZaprosiła go królowa Wiktoria. Przyjęcie wydane dla niego przez lorda burmistrza Londynu w Guildhall odbyło się 18.07.1867.
- 07.08.1867Po pobycie w Belgii, Prusach i Austrii wraca do Stambułu.
„Jedyny sułtan osmański, który wyjechał za granicę jako podróżnik, i pierwszy kalif, który udał się do świata chrześcijańskiego jako przyjaciel”.
Słowa encyklopedii o podróży z 1867 roku. Źródło: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”.
Pałace i rachunek Beylerbeyi, Çırağan i dług
Mieszkał w Dolmabahçe i zlecił budowę dwóch pałaców nad Bosforem: Beylerbeyi na brzegu azjatyckim oraz Çırağan na europejskim. Ten drugi kosztował około 4–5 milionów lir w złocie.
Dług państwa
Dług wynosił 200 milionów lir w złocie, a roczna spłata – 14 milionów.
Budżet na 1875 rok zamknął się deficytem 5 milionów lir w złocie, a dalsze pożyczki były niemożliwe. Dekret z 06.10.1875 zmniejszał roczną spłatę o połowę na pięć lat i w zamian oferował obligacje oprocentowane na 5%. W Europie posiadacze osmańskich obligacji demonstrowali przed osmańskimi ambasadami.
Gdzie mieszkał
Pałac Dolmabahçe był domem sześciu sułtanów w latach 1856–1922; Abdülaziz był drugim z nich.
Źródła: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Abdülaziz”; Dyrekcja Pałaców Narodowych, Dolmabahçe.
1876 studenci, nowy rząd i majowa noc
W ciągu trzech tygodni maja 1876 roku bojkot studencki doprowadził do zmiany rządu, a następnie do detronizacji.
- 10.05.1876Uczniowie medres (szkół religijnych) Fatih, Bayezid i Süleymaniye bojkotują lekcje i rozpoczynają demonstracje.
- 12.05.1876Mianuje nowego wielkiego wezyra, Mütercima Rüşdü Paszę, nowego szejka ul-islam (przywódcę uczonych religijnych) i nowego ministra wojny. Demonstracje ustają.
- 26.05.1876Dowódcy spotykają się w nadbrzeżnym domu Hüseyina Avniego Paszy w Paşalimanı i omawiają plan obalenia sułtana. Wybierają 31.05.1876, po czym przesuwają termin na 30.05.1876.
- 29–30.05.1876Pałac Dolmabahçe zostaje otoczony od lądu i morza. Hüseyin Avni Pasza sprowadza następcę tronu Murada, bratanka Abdülaziza, do Bramy Serasker w Beyazıt, gdzie ten składa przysięgę jako Murad V.
Źródła: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasła „Abdülaziz” i „Murad V”.
Jego ostatnie dni i dwa zapisy o jego śmierci
Dni między detronizacją a 04.06.1876 spędził w dwóch pałacach.
Topkapı
Zostaje przewieziony do Pałacu Topkapı, gdzie przygotowano dla niego komnaty Selima III. „Tu też chcą mnie zgładzić, jak mojego stryja, sułtana Selima” — mówi.
Feriye
Na własną prośbę zostaje przeniesiony do pałaców Feriye.
Feriye
Zostaje znaleziony w swoim pokoju z przeciętymi żyłami nadgarstków.
Prasa
Gazeta informuje, że jego śmierć była samobójstwem. Inne gazety piszą to samo.
Komisja 19 lekarzy
Powołano komisję 19 lekarzy, wśród nich lekarzy zagranicznych ambasad, do zbadania zwłok. Marko Pasza i kilku innych nie wzięli udziału, a minister wojny Hüseyin Avni Pasza nie pozwolił na dokładne badanie. Raport był nieprecyzyjny: stwierdzał, że nożyczki pokazane lekarzom mogły spowodować rany.
Namiot w Yıldız
Trzech mężczyzn, wśród nich pałacowy szambelan i sędzia, wręczyło Abdülhamidowi II petycję stwierdzającą, że Abdülaziz został zabity. Dochodzenie doprowadziło do tego samego wniosku. Od 27.06.1881 specjalny sąd obradował w namiocie na terenie Pałacu Yıldız: sześć posiedzeń w ciągu trzech dni. Skazał Midhata Paszę i innych na śmierć za współudział; Abdülhamid II zamienił wyroki na dożywocie, które odbywali w Taifie. Hasło o Midhacie Paszy podaje, że sędziów wybrano spośród jego przeciwników.
Historycy nadal nie są zgodni, czy było to samobójstwo, czy zabójstwo.
Gdzie spoczywa
Jego ciało przewieziono do Topkapı, obmyto i pochowano w mauzoleum Mahmuda II.
Źródła: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasła „Abdülaziz”, „Midhat Paşa”, „Murad V” i „Hüseyin Avni Paşa”.
Po nim co pozostało
Jego bratanek Murad V panował przez 93 dni; 31.08.1876 tron objął brat Murada, Abdülhamid II.
- Jego syn
- Yusuf İzzeddin był następcą tronu, gdy Mehmed V Reşad został sułtanem w 1909 roku.
- Beylerbeyi
- Pałac służył jako letnia rezydencja i miejsce zakwaterowania gości państwowych. Jego pierwszym ważnym gościem była francuska cesarzowa Eugenia, która złożyła rewizytę po podróży sułtana do Francji. Cesarz Franciszek Józef przybył w 1869 roku, a książę Czarnogóry Mikołaj w 1874.
- Çırağan
- Po detronizacji Murad V otrzymał zgodę na zamieszkanie w Çırağan. Spędził tam pod strażą dwadzieścia osiem lat i zmarł 29.08.1904.
Źródła: encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej, hasło „Murad V”; Tureckie Towarzystwo Historyczne, „Osmanlı Padişahları”; Portal Kultury Turcji, Beylerbeyi; Dyrekcja Pałaców Narodowych, Beylerbeyi.
Częste pytania
Kim był sułtan Abdülaziz?
Sułtanem osmańskim od 25.06.1861 do 30.05.1876. Urodził się w 1830 roku jako syn Mahmuda II i brat Abdülmecida. Został obalony w 1876 roku. Po nim tron objął jego bratanek Murad V.
Jak długo panował?
Od 25.06.1861 do 30.05.1876: niecałe piętnaście lat.
Dlaczego został obalony?
Państwo było głęboko zadłużone, a w maju 1876 roku studenci demonstrowali. Dowódcy skupieni wokół ministra wojny Hüseyina Avniego Paszy zaplanowali usunięcie sułtana i przeprowadzili je w nocy 29–30.05.1876.
Jak zmarł?
Znaleziono go martwego w jego pokoju w Feriye 04.06.1876, pięć dni po detronizacji. Gazeta nazwała to samobójstwem 06.06.1876; sąd z 1881 roku uznał to za zabójstwo. Historycy nadal nie są zgodni, czy było to samobójstwo, czy zabójstwo.
Gdzie jest pochowany?
W mauzoleum Mahmuda II w Stambule.
Czy jako pierwszy sułtan odwiedził Europę?
Był pierwszym sułtanem osmańskim, który udał się do Europy Zachodniej w innym celu niż wojna. Podróż trwała od 21.06.1867 do 07.08.1867 i objęła Francję, Wielką Brytanię, Belgię, Prusy i Austrię.
Jak duża była jego flota?
Pod koniec jego panowania miała 20 okrętów pancernych, 4 żaglowe okręty liniowe, 5 fregat, 7 korwet i 43 transportowce. Zestawienia umieszczają ją na trzecim miejscu na świecie.
Które pałace zbudował?
Beylerbeyi (od 1863 do 1865) i Çırağan (od 1863 do 1871). Zlecił też budowę gmachu Ministerstwa Wojny, z którego dziś korzysta Uniwersytet Stambulski.
Czy Murad V był jego bratankiem?
Tak. Murad V był synem Abdülmecida, brata Abdülaziza. Objął tron 30.05.1876.
Co zmieniło jego panowanie?
Sieć kolejowa rozrosła się z 452 do 1344 km, telegraf połączył całe imperium, w 1868 roku rozpoczęła działalność Rada Państwa, a w 1869 wprowadzono obowiązkowe nauczanie podstawowe.
Czy był muzykiem?
Tak. Grał na ney i lutni oraz komponował. Zachowały się utwór taneczny i dwie pieśni.
Jak duży był dług państwa?
Za jego czasów dług sięgnął 200 milionów lir w złocie, z czego co roku spłacano 14 milionów. W 1875 roku dekret zmniejszył spłaty o połowę na pięć lat.
Źródła
Wszystkie źródła sprawdzono 22.10.2026 i 23.10.2026.
Zobacz źródła
- ABDÜLAZİZ, autor: Cevdet Küçük (tom 1, strony 179–185) — encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej (İslâm Ansiklopedisi), sprawdzono 22.10.2026
- ÇIRAĞAN SAHİLSARAYI, autorka: Selda Kalfazade (tom 8, strony 304–306) — encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej (İslâm Ansiklopedisi), sprawdzono 22.10.2026
- MİDHAT PAŞA, autorzy: Gökhan Çetinsaya i Ş. Tufan Buzpınar (tom 30, strony 7–11) — encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej (İslâm Ansiklopedisi), sprawdzono 22.10.2026
- HÜSEYİN AVNİ PAŞA, autor: Ali İhsan Gencer (tom 18, strony 526–527) — encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej (İslâm Ansiklopedisi), sprawdzono 22.10.2026
- MURAD V, autor: Cevdet Küçük (tom 31, strony 183–185) — encyklopedia Tureckiej Fundacji Religijnej (İslâm Ansiklopedisi), sprawdzono 22.10.2026
- Osmanlı Padişahları (sułtani osmańscy) — Tureckie Towarzystwo Historyczne (Türk Tarih Kurumu), sprawdzono 22.10.2026
- Dolmabahçe Sarayı — Dyrekcja Pałaców Narodowych (Milli Saraylar), sprawdzono 22.10.2026
- Beylerbeyi Sarayı — Dyrekcja Pałaców Narodowych (Milli Saraylar), sprawdzono 23.10.2026
- Beylerbeyi Sarayı — Portal Kultury Turcji (Kültür Portalı) Ministerstwa Kultury i Turystyki, sprawdzono 23.10.2026
- Mehmet Beşirli, „Sultan Abdülaziz’den Birinci Dünya Savaşı’na Osmanlı Donanması”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (Uniwersytet w Ankarze) 25 (2004) — DergiPark, krajowy portal czasopism naukowych, sprawdzono 23.10.2026
Zdjęcia: fotografie z Wikimedia Commons, pod każdym zdjęciem podano autora, licencję i stronę pliku.
