سلطان عبدالعزیز: سلطنت، ناوگان و پایان کار او

عبدالعزیز (۱۸۳۰–۱۸۷۶) از ۲۵.۰۶.۱۸۶۱ تا ۳۰.۰۵.۱۸۷۶ سلطان عثمانی بود. در دوران او نیروی دریایی به ۲۰ ناو زره‌پوش رسید، طول خطوط راه‌آهن نزدیک به سه برابر شد و خود سلطان به پاریس و لندن سفر کرد. او در ۱۸۷۶ خلع شد و در ۰۴.۰۶.۱۸۷۶ در کاخ فریه مرده پیدا شد. چگونگی مرگ او هنوز محل اختلاف است.

شاهزاده‌ای که کشتی می‌گرفت و آهنگ می‌ساخت ۱۸۳۰ تا ۱۸۶۱

عبدالعزیز در شب ۰۷ به ۰۸.۰۲.۱۸۳۰ به دنیا آمد. پدرش سلطان محمود دوم، مادرش پرتونیال والده سلطان (valide sultan، یعنی مادر سلطان) و برادرش عبدالمجید پیش از او سلطان بود. او عربی و علوم دینی آموخت و نزد یوسف پاشا، نی‌نواز و آهنگ‌ساز، موسیقی یاد گرفت.

ورزش

در کوشک خود در کورباغالی‌دره شکار می‌کرد، کشتی می‌گرفت، شنا می‌کرد و نیزه می‌انداخت. گفته می‌شود با کشتی‌گیران برجسته کشتی می‌گرفت و پشتشان را به زمین می‌رساند.

موسیقی

نی و عود می‌نواخت و آهنگ می‌ساخت. یک قطعه موسیقی رقص (سیرتو، sirto) و دو ترانه از او باقی مانده است.

هنر

در اوقات فراغت نقاشی می‌کرد. خوشنویسی‌های او، از جمله یکی در مسجد والده آق‌سرای، نشان می‌دهد در خط ثلث جلی (celî sülüs) دست توانایی داشت.

کشتی‌ها

نقشه کشتی‌های سفارش‌داده‌شده برای نیروی دریایی را خودش می‌کشید.

عادت‌ها

هر صبح قرآن می‌خواند. در کاخ ساده لباس می‌پوشید و دمپایی و ردا به تن داشت.

در ۳۱ سالگی سلطان شد. برادرش درگذشت و عبدالعزیز در ۲۵.۰۶.۱۸۶۱ به تخت نشست.

منابع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz»؛ انجمن تاریخ ترکیه (Türk Tarih Kurumu)، «Osmanlı Padişahları».

آنچه به ارث برد در ۱۸۶۱

خزانه در بحران بود و شورش مونته‌نگرو به جنگ تبدیل می‌شد. چند روز پس از به تخت نشستن او، فرمانی ادامه تنظیمات (برنامه اصلاحات آن زمان) را اعلام کرد و دولت پیشین را بر سر کار نگه داشت. او در آغاز حتی پذیرفت مقرری خودش و هزینه کاخ کاهش یابد.

منبع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz».

قانون‌ها، مدرسه‌ها و یک شورا ۱۸۶۳ تا ۱۸۷۳

از ۱۸۶۳ تا ۱۸۷۳، دولت صاحب یک بانک، قانونی برای استان‌ها، یک شورا و چندین مدرسه تازه شد.

1. ۱۸۶۳پول

   مجوز بانک عثمانی صادر می‌شود. این بانک تا ۱۹۳۰ در ترکیه کار بانک مرکزی را انجام می‌داد.

2. ۱۸۶۴قانون

   نخستین قانون استان‌ها (ولایت، vilayet) صادر می‌شود.

3. ۱۸۶۶مدرسه

   نخستین مدرسه پزشکی غیرنظامی باز می‌شود.

4. ۱۵.۰۳.۱۸۶۷مطبوعات

   فرمانی منتشر می‌شود که نخستین مقررات سانسور به شمار می‌رود. پس از آن، برخی منتقدان دولت که بعدها به عثمانیان جوان معروف شدند، راهی اروپا می‌شوند.

5. ۱۰.۰۵.۱۸۶۸قانون

   شورای دولت در باب عالی با مراسمی آغاز به کار می‌کند که در آن صدراعظم سخنرانی سلطان را می‌خواند.

6. ۱۸۶۸مدرسه

   گالاتاسرای با نام مکتب سلطانی (Mekteb-i Sultani) باز می‌شود و آموزش در آن کاملاً بر پایه نظام فرانسوی است.

7. ۱۸۶۹مدرسه

   مقررات آموزشی تازه، آموزش ابتدایی را اجباری می‌کند.

8. ۰۸.۰۲.۱۸۷۰مدرسه

   دارالفنون (Darülfünun)، مرکز آموزش عالی استانبول، باز می‌شود. عبدالعزیز در اواخر ۱۸۷۱ آن را می‌بندد؛ در ۱۸۷۴ دوباره باز می‌شود.

9. ۱۸۷۰مدرسه

   دارالمعلمات (Dârülmuallimât)، نخستین مدرسه تربیت معلم دختران، باز می‌شود.

10. ۱۸۷۳مدرسه

    دارالشفقه (Dârüşşafaka)، مدرسه‌ای برای یتیمان که با ۳۵٬۰۰۰ لیره طلا، عمدتاً اهدایی عبدالعزیز، ساخته شد، آموزش در سطح دبیرستان را آغاز می‌کند.

بنایی از دوران سلطنت او

او همچنین دستور ساخت ساختمان وزارت جنگ را داد. امروز دانشگاه استانبول از آن استفاده می‌کند.

منبع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz».

ریل، سیم و کشتی مسافربری ۱۸۶۴ تا ۱۸۷۴

راه‌آهن، خطوط تلگراف، یک تونل و یک شرکت کشتیرانی، شیوه جابه‌جایی مردم و خبرها را تغییر دادند.

«بگذارید راه‌آهن بگذرد، حتی اگر از روی پشت من بگذرد.»

عبدالعزیز، هنگامی که عبور خط راه‌آهن از باغ کاخ اعتراض‌هایی برانگیخت. منبع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz».

ناوگان ناوهای زره‌پوش خریداری‌شده از خارج

او نیروی دریایی‌ای می‌خواست که هم‌پای بریتانیا و فرانسه باشد و بیش از بودجه برای آن هزینه کرد. ناوهای زره‌پوشی که کشتی‌سازی‌های داخلی توان ساختشان را نداشتند، از خارج خریداری شدند. افسر بریتانیایی هوبارت پاشا به مدرسه دریایی گمارده شد و وزارت نیروی دریایی تأسیس شد.

ناوهای زره‌پوش

۲۰

کشتی‌های خط بادبانی (kalyon)

۴

ناوچه‌ها

۵

کوروت‌ها

۷

کشتی‌های حمل‌ونقل

۴۳

رتبه‌بندی‌ها این ناوگان را سومین ناوگان جهان می‌دانند؛ یک تاریخ‌نگار آن را دومین می‌خواند. کشتی‌های بسیاری داشت، اما افسران و تکنیسین‌های آموزش‌دیده‌اش بسیار کم بودند.

منابع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz»؛ بشیرلی (Beşirli)، مقاله‌ای پژوهشی درباره نیروی دریایی عثمانی (۲۰۰۴).

دو سفر مصر در ۱۸۶۳، اروپا در ۱۸۶۷

در آوریل ۱۸۶۳ از مصر دیدن کرد که آن زمان یکی از استان‌های عثمانی بود. در ۱۸۶۷ به سفری بسیار دورتر رفت.

1. ۲۱.۰۶.۱۸۶۷استانبول را به مقصد اروپا ترک می‌کند.
2. پاریسناپلئون سوم او را به افتتاح نمایشگاه جهانی دعوت کرده بود.
3. لندنملکه ویکتوریا او را دعوت کرده بود. پذیرایی لرد شهردار لندن از او در گیلدهال در ۱۸.۰۷.۱۸۶۷ برگزار شد.
4. ۰۷.۰۸.۱۸۶۷پس از بلژیک، پروس و اتریش، به استانبول بازمی‌گردد.

«تنها سلطان عثمانی که در مقام مسافر به خارج رفت و نخستین خلیفه‌ای که در مقام دوست به جهان مسیحیت رفت.»

عبارت دانشنامه درباره سفر ۱۸۶۷. منبع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz».

کاخ‌ها و هزینه‌ها بیلربیی، چراغان و یک بدهی

او در دولماباغچه زندگی می‌کرد و دستور ساخت دو کاخ در بسفر را داد: بیلربیی در ساحل آسیایی و چراغان در ساحل اروپایی که هزینه‌اش حدود ۴ تا ۵ میلیون لیره طلا بود.

محل زندگی او

کاخ دولماباغچه از ۱۸۵۶ تا ۱۹۲۲ خانه شش سلطان بود؛ عبدالعزیز دومین آن‌ها بود.

منابع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Abdülaziz»؛ اداره کاخ‌های ملی، دولماباغچه.

۱۸۷۶ طلاب، کابینه‌ای تازه و شبی در مه

در سه هفته از ماه مه ۱۸۷۶، تحریم درس‌ها از سوی طلاب به تغییر دولت و سپس خلع سلطان انجامید.

1. ۱۰.۰۵.۱۸۷۶طلاب مدرسه‌های دینی فاتح، بایزید و سلیمانیه درس‌های خود را تحریم می‌کنند و تظاهرات را آغاز می‌کنند.
2. ۱۲.۰۵.۱۸۷۶او مترجم رشدی پاشا را صدراعظم می‌کند و شیخ‌الاسلام (رئیس عالمان دینی) و وزیر جنگ تازه‌ای می‌گمارد. تظاهرات پایان می‌یابد.
3. ۲۶.۰۵.۱۸۷۶فرماندهان در خانه ساحلی حسین عونی پاشا در پاشالیمانی گرد می‌آیند و درباره نقشه خلع او گفت‌وگو می‌کنند. ۳۱.۰۵.۱۸۷۶ را انتخاب می‌کنند، سپس آن را به ۳۰.۰۵.۱۸۷۶ جلو می‌اندازند.
4. ۲۹–۳۰.۰۵.۱۸۷۶کاخ دولماباغچه از خشکی و دریا محاصره می‌شود. حسین عونی پاشا مراد، ولیعهد و برادرزاده عبدالعزیز، را به دروازه سرعسکر در بایزید (Beyazıt) می‌آورد؛ آنجا او با نام مراد پنجم سوگند می‌خورد.

منابع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل‌های «Abdülaziz» و «Murad V».

روزهای آخر او و دو سند درباره مرگش

روزهای میان خلع و ۰۴.۰۶.۱۸۷۶ را در دو کاخ گذراند.

1. ۳۰.۰۵.۱۸۷۶توپقاپی

   او را به کاخ توپقاپی می‌برند؛ جایی که اتاق‌های سلیم سوم را برایش در نظر گرفته‌اند. می‌گوید: «می‌خواهند اینجا هم مثل عمویم سلطان سلیم کارم را تمام کنند.»

2. ۰۱.۰۶.۱۸۷۶فریه

   به درخواست خودش او را به کاخ‌های فریه منتقل می‌کنند.

3. ۰۴.۰۶.۱۸۷۶فریه

   او را در اتاقش با رگ‌های بریده مچ دست‌هایش می‌یابند.

4. ۰۶.۰۶.۱۸۷۶مطبوعات

   روزنامه‌ای مرگ او را خودکشی اعلام می‌کند. روزنامه‌های دیگر نیز همین را می‌نویسند.

تاریخ‌نگاران هنوز بر سر اینکه مرگ او خودکشی بود یا قتل، اختلاف نظر دارند.

آرامگاه او

جسدش را به توپقاپی بردند، غسل دادند و در آرامگاه محمود دوم به خاک سپردند.

منابع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل‌های «Abdülaziz»، «Midhat Paşa»، «Murad V» و «Hüseyin Avni Paşa».

پس از او آنچه باقی ماند

برادرزاده‌اش مراد پنجم ۹۳ روز سلطنت کرد؛ در ۳۱.۰۸.۱۸۷۶، عبدالحمید دوم، برادر مراد، به تخت نشست.

پسرش

هنگامی که محمد پنجم رشاد در ۱۹۰۹ سلطان شد، یوسف عزالدین ولیعهد بود.

بیلربیی

این کاخ اقامتگاه تابستانی و مهمان‌خانه مهمانان دولتی بود. اوژنی، امپراتریس فرانسه، نخستین مهمان مهم آن بود و در بازدیدی متقابل پس از سفر سلطان به فرانسه آمد؛ امپراتور فرانتس یوزف در ۱۸۶۹ و نیکولا، شاهزاده مونته‌نگرو، در ۱۸۷۴ آمدند.

چراغان

پس از برکناری، به مراد پنجم اجازه داده شد در چراغان زندگی کند. او بیست‌وهشت سال در آنجا زیر نظر نگهبانان بود و در ۲۹.۰۸.۱۹۰۴ درگذشت.

منابع: دانشنامه بنیاد دیانت ترکیه، مدخل «Murad V»؛ انجمن تاریخ ترکیه، «Osmanlı Padişahları»؛ درگاه فرهنگی ترکیه (Kültür Portalı)، بیلربیی؛ اداره کاخ‌های ملی، بیلربیی.

پرسش‌های رایج

منابع

همه منابع در ۲۲.۱۰.۲۰۲۶ و ۲۳.۱۰.۲۰۲۶ بررسی شدند.

تصاویر: عکس‌هایی از Wikimedia Commons که نام پدیدآور، مجوز و صفحه پرونده هرکدام زیر همان تصویر آمده است.