Sułtan Abdülmecid I: dwa edykty, cztery pożyczki, Dolmabahçe
Kim był Abdülmecid I, co obiecywały dwa edykty, jak wojna krymska doprowadziła do czterech pożyczek i kiedy otwarto Dolmabahçe.
Spis treści
Abdülmecid I był sułtanem osmańskim od 01.07.1839 do śmierci 25.06.1861. Za jego panowania imperium wydało dwa edykty reformatorskie, stoczyło wojnę krymską, po raz pierwszy zaciągnęło pożyczki za granicą i otworzyło pałac Dolmabahçe.
W skrócie
Sułtan od 01.07.1839 do 25.06.1861,
dwa edykty, jedna wojna, cztery pożyczki.
- Kim był: urodzony 25.04.1823, syn Mahmuda II i Bezmiâlem Valide Sultan; sułtan w wieku 16 lat.
- Dwa edykty: edykt z Gülhane, odczytany 03.11.1839, i edykt reformatorski, odczytany 18.02.1856.
- Wojna i traktat: wojnę Rosji wypowiedziano 04.10.1853; traktat paryski podpisano 30.03.1856.
- Cztery pożyczki: 1854, 1855, 1858 i 1860; pożyczono 16 540 942 liry osmańskie, otrzymano 13 864 963.
- Pałac Dolmabahçe: otwarty 07.06.1856.
- To nie ostatni kalif: Abdülmecid, kalif w latach 1922–1924, to inna osoba.
Panowanie rok po roku
Wybór roku: 1839–1861
Każdy rok zawiera datowane wydarzenia z okresu panowania. Kolor i nazwa wskazują rodzaj wydarzenia.
- Edykty i prawa
- Wojna i dyplomacja
- Pieniądze
- Szkoły i budowle
- Dwór i życie publiczne
1839
24 czerwcaWojna i dyplomacja
Armia osmańska ponosi klęskę pod Nizip podczas kryzysu wokół Egiptu, tydzień przed objęciem tronu przez nowego sułtana.
TDV, Abdülmecid
1 lipcaDwór i życie publiczne
Abdülmecid zostaje sułtanem w wieku 16 lat, po śmierci ojca, Mahmuda II.
TDV, Abdülmecid
3 lipcaWojna i dyplomacja
Dowódca floty osmańskiej, Ahmed Fevzi Pasza, prowadzi ją do Egiptu, gdzie przejmuje ją Mehmed Ali Pasza.
TDV, Abdülmecid
27 lipcaWojna i dyplomacja
Wielka Brytania, Francja, Rosja, Austria i Prusy wysyłają wspólną notę: kwestii Egiptu nie należy rozstrzygać bez udziału pięciu mocarstw. Imperium znajduje się teraz w pewnym sensie pod opieką państw europejskich.
TDV, Abdülmecid
3 listopadaEdykty i prawa
Mustafa Reşid Pasza odczytuje edykt z Gülhane przed przywódcami wspólnot i zagranicznymi ambasadorami.
TDV, Abdülmecid; tekst edyktu
1840
Edykty i prawa
Zostaje wydany kodeks karny, jedna z ustaw przejętych od państw zachodnich przez tłumaczenie i dostosowanie.
TDV, Abdülmecid
Dwór i życie publiczne
Zaczyna się ukazywać Cerîde-i Havâdis, pierwsza prywatna gazeta. Wydaje ją W. Churchill, pochodzący z Anglii, przy wsparciu rządu.
TDV, Abdülmecid
15 lipcaWojna i dyplomacja
Wielka Brytania, Rosja, Austria i Prusy podpisują bez Francji traktat londyński w sprawie Egiptu. Mehmed Ali Pasza zachowuje dziedziczne namiestnictwo Egiptu, a zajęte przez niego ziemie i flota zostają odzyskane. Przychylność, jaką zdobył edykt z Gülhane, ułatwiła rozstrzygnięcie kwestii Egiptu.
TDV, Abdülmecid
1841
13 lipcaWojna i dyplomacja
Te same cztery mocarstwa podpisują w Londynie konwencję o cieśninach. Uznają osmańską kontrolę nad cieśninami oraz zasadę, że obce okręty wojenne nie mogą przez nie przepływać, gdy imperium pozostaje w stanie pokoju.
TDV, Abdülmecid
1842
Szkoły i budowle
Rozpoczynają się prace przy pałacu Dolmabahçe, po tym, jak sułtan przenosi się na pewien czas do pawilonów Yıldız (TDV İslâm Ansiklopedisi datuje początek prac na 1842; Milli Saraylar wymienia nadzorcę budowy od 1843).
TDV, Dolmabahçe Sarayı; Milli Saraylar
1843
Edykty i prawa
Ustawa wojskowa wprowadza pobór do wojska przez losowanie (kur‘a).
TDV, Abdülmecid
1844
25 czerwcaDwór i życie publiczne
Sułtan odwiedza İzmit, Mudanya, Bursę, Gelibolu, Çanakkale i Wyspy Książęce. To jedna z kilku podróży, które zerwały z dawnym zwyczajem pozostawania w zamknięciu w pałacu.
TDV, Abdülmecid
1845
Szkoły i budowle
Powstaje Meclis-i Maârif-i Umûmiyye, której zadaniem jest organizowanie, prowadzenie i nadzorowanie edukacji.
TDV, Abdülmecid
Szkoły i budowle
Zostają otwarte szpital Gureba, zbudowany przez matkę sułtana, Bezmiâlem Valide Sultan, oraz nowy most Galata.
TDV, Abdülmecid
1846
Pieniądze
Powstaje rada finansowa Meclis-i Mâliyye, która ma badać sprawy finansowe i przedstawiać propozycje.
TDV, Abdülmecid
29 kwietniaDwór i życie publiczne
Sułtan wyrusza w podróż do Edirne i Warny, a następnie przekazuje rządowi informacje o dostrzeżonych nieprawidłowościach i skargach ludności.
TDV, Abdülmecid; Tanzimat
1847
Szkoły i budowle
Powstaje Mekâtib-i Umûmiyye Nezâreti, która ma zarządzać szkolnictwem podstawowym i średnim, oraz zostaje otwarta szkoła rolnicza Ziraat Mektebi.
TDV, Abdülmecid
1848
Szkoły i budowle
Zostaje otwarta pierwsza szkoła kształcąca nauczycieli, Dârülmuallimîn.
TDV, Abdülmecid
Wojna i dyplomacja
Podczas rewolucji 1848 węgierscy nacjonaliści walczący z Austrią znajdują schronienie w imperium. Austria i Rosja grożą wojną, lecz sułtan ich nie wydaje, co zjednuje imperium szeroką przychylność w Europie.
TDV, Abdülmecid
1849
1 majaWojna i dyplomacja
Traktat z Rosją zawarty w Balta Liman na pewien czas zażegnuje kryzys na Wołoszczyźnie i w Mołdawii.
TDV, Abdülmecid
1850
Edykty i prawa
Zostaje wydany kodeks handlowy, oparty na pierwszej i trzeciej księdze francuskiego kodeksu handlowego z 1807.
TDV, Tanzimat
Szkoły i budowle
Powstaje dârülmaârif, szkoła zajmująca miejsce między szkołami rüşdiye a planowanym uniwersytetem.
TDV, Abdülmecid
1851
Szkoły i budowle
Powstaje Encümen-i Dâniş, uznawana za pierwszą akademię. Jej największym dziełem jest dwunastotomowa Târih Cevdeta Paszy.
TDV, Abdülmecid
1852
Dwór i życie publiczne
Stanowisko wielkiego wezyra zmienia obsadę czterokrotnie w ciągu jednego roku, co jest oznaką kryzysu finansowego i politycznego.
TDV, Tanzimat
Edykty i prawa
Nowe przepisy rozszerzają uprawnienia namiestników prowincji.
TDV, Tanzimat
1853
4 październikaWojna i dyplomacja
Państwo osmańskie wypowiada wojnę Rosji. Rosja zażądała wcześniej prawa do ochrony prawosławnych poddanych osmańskich, a po odmowie zajęła Wołoszczyznę i Mołdawię.
TDV, Abdülmecid
1854
marzecWojna i dyplomacja
Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Rosji.
Digithèque MJP
24 sierpniaPieniądze
Zostaje zawarta umowa pierwszej pożyczki zagranicznej: 3,3 mln lir kapitału, 2,64 mln otrzymanych środków, oprocentowanie 6%.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
26 wrześniaEdykty i prawa
Powstaje Meclis-i Âlî-i Tanzîmat i przejmuje stanowienie prawa od Meclis-i Vâlâ.
TDV, Tanzimat
1855
10 majaEdykty i prawa
Rząd ogłasza zniesienie dżizji oraz przyjmowanie niemuzułmanów do wojska i na stanowiska państwowe. Niemuzułmanie protestują i plan objęcia ich poborem zostaje porzucony.
TDV, Islahat Fermanı
Pieniądze
Druga pożyczka: 5,5 mln lir kapitału, 5,64 mln otrzymanych środków, oprocentowanie 4%. Obligacje sprzedano powyżej wartości nominalnej, po kursie 102,6%.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye
8 wrześniaWojna i dyplomacja
Po długim oblężeniu pada Sewastopol.
TDV, Paris Antlaşması
26 listopadaWojna i dyplomacja
Twierdza Kars wpada w ręce Rosji.
TDV, Paris Antlaşması
1856
4 lutegoDwór i życie publiczne
Sułtan uczestniczy w balu wydanym przez ambasadora Francji. To zerwanie z dawnym obyczajem dworskim, podobnie jak przyjęcie Legii Honorowej od Napoleona III.
TDV, Abdülmecid
18 lutegoEdykty i prawa
Edykt reformatorski zostaje odczytany w Wysokiej Porcie w obecności mężów stanu, szejka ul-islamu, patriarchów i zagranicznych przedstawicieli. Kopie trafiają do państw uczestniczących w kongresie paryskim.
TDV, Islahat Fermanı; tekst edyktu
25 lutegoWojna i dyplomacja
Rozpoczyna się kongres paryski.
TDV, Islahat Fermanı
30 marcaWojna i dyplomacja
Traktat paryski kończy wojnę. Kars zostaje zwrócony (artykuł 3), Wysoka Porta zostaje dopuszczona do „korzyści prawa publicznego i koncertu europejskiego” (artykuł 7), a artykuł 9 wspomina o edykcie.
Tekst traktatu; TDV, Paris Antlaşması
7 czerwcaSzkoły i budowle
Zostaje otwarty pałac Dolmabahçe.
TDV, Dolmabahçe Sarayı
1857
Edykty i prawa
Ustawa pozwala niemuzułmanom płacić podatek bedel-i askerî zamiast odbywać służbę wojskową.
TDV, Islahat Fermanı
Szkoły i budowle
Powstaje ministerstwo oświaty Maarif Nezâreti i przejmuje zadania rady oświatowej.
TDV, Abdülmecid
1858
6 czerwcaEdykty i prawa
Zostaje wydany kodeks ziemski, jedna z głównych ustaw tego panowania.
TDV, Abdülmecid
22 wrześniaEdykty i prawa
Zostaje wydana pierwsza ustawa o obowiązkach i uprawnieniach urzędników.
TDV, Abdülmecid
Szkoły i budowle
W Stambule zostaje otwarta pierwsza rüşdiye dla dziewcząt, szkoła średnia niższego stopnia.
TDV, Abdülmecid
Pieniądze
Trzecia pożyczka: 5,5 mln lir kapitału, 4,18 mln otrzymanych środków, oprocentowanie 6%. Cel: wycofanie pieniądza papierowego.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
1859
Szkoły i budowle
Zostaje otwarta szkoła leśna Orman Mektebi.
TDV, Abdülmecid
14 wrześniaDwór i życie publiczne
Spisek mający obalić sułtana Abdülmecida i osadzić na tronie Abdülaziza, znany jako incydent Kuleli, zostaje stłumiony, zanim dochodzi do jego realizacji.
TDV, Abdülmecid
5 październikaWojna i dyplomacja
Wielka Brytania, Francja, Austria, Prusy i Rosja wysyłają Wysokiej Porcie wspólną notę: reform obiecanych w 1856 nie wprowadzono w życie, a każde z mocarstw będzie osobno zabiegać o ich wdrożenie.
TDV, Abdülmecid; TDV, Islahat Fermanı
18 październikaDwór i życie publiczne
Sułtan odwołuje wielkiego wezyra Âlî Paszę, który ostro krytykował ciężar zadłużenia zagranicznego.
TDV, Abdülmecid
1860
Pieniądze
Czwarta pożyczka: 2 240 942 liry kapitału, 1 400 588 otrzymanych środków, oprocentowanie 6%. Cel: spłata nagromadzonego zadłużenia zagranicznego i krajowego.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
Wojna i dyplomacja
Po walkach między Druzami a maronitami w Libanie wybuchają zamieszki w Damaszku, gdzie giną konsulowie holenderski i amerykański. Francja wysadza wojska w Bejrucie, a minister spraw zagranicznych Fuad Pasza udaje się do Libanu jako komisarz.
TDV, Abdülmecid
Szkoły i budowle
Zostaje otwarta szkoła telegraficzna Telgraf Mektebi.
TDV, Abdülmecid
1861
9 czerwcaWojna i dyplomacja
Po rozmowach z państwami europejskimi Liban staje się uprzywilejowanym okręgiem pod władzą niemuzułmańskiego namiestnika.
TDV, Abdülmecid
25 czerwcaDwór i życie publiczne
Abdülmecid umiera na gruźlicę w pawilonie Ihlamur i zostaje pochowany obok grobowca Yavuz Sultan Selim. Tron obejmuje jego brat Abdülaziz.
TDV, Abdülmecid
Szesnastolatek dziedziczy kryzys
Abdülmecid został sułtanem 01.07.1839, po śmierci ojca, Mahmuda II. Tydzień wcześniej armia poniosła klęskę pod Nizip podczas kryzysu w stosunkach z namiestnikiem Egiptu, Mehmedem Alim Paszą.
- Urodzony: Stambuł, 25.04.1823, syn Mahmuda II i Bezmiâlem Valide Sultan.
- Sułtan w wieku 16 lat: od 01.07.1839, po śmierci ojca.
- Wychowany jak europejski książę: nauczył się francuskiego na tyle, by w nim mówić i czytać, śledził europejskie publikacje oraz podziwiał zachodnią muzykę i styl życia.
Mustafa Reşid Pasza, minister spraw zagranicznych, pospiesznie wrócił z Londynu i Paryża po nocie z 27 lipca. Przekonał młodego sułtana do ogłoszenia programu reform, który zyskałby przychylność państw europejskich, i sam odczytał go 03.11.1839.
To edykt z Gülhane, zwany także edyktem Tanzimatu.
1839–1841
Od przegranej bitwy do traktatu o cieśninach
- 24.06.1839Armia ponosi klęskę pod Nizip.
- 01.07.1839Abdülmecid zostaje sułtanem w wieku 16 lat.
- 03.07.1839Dowódca floty, Ahmed Fevzi Pasza, prowadzi ją do Egiptu, gdzie przejmuje ją Mehmed Ali Pasza.
- 27.07.1839Wielka Brytania, Francja, Rosja, Austria i Prusy wysyłają wspólną notę: żadnego porozumienia w sprawie Egiptu bez udziału pięciu mocarstw.
- 03.11.1839Mustafa Reşid Pasza odczytuje edykt z Gülhane.
- 15.07.1840Traktat londyński w sprawie Egiptu, podpisany bez Francji: Mehmed Ali Pasza zachowuje dziedziczne namiestnictwo, a zajęte przez niego ziemie i flota zostają odzyskane.
- 13.07.1841Konwencja o cieśninach: zostaje uznana osmańska kontrola nad cieśninami, a obce okręty wojenne nie mogą przez nie przepływać, gdy imperium pozostaje w stanie pokoju.
Dwa edykty w ich własnych słowach
Oba edykty obiecywały reformy i oba teksty przetrwały. Poniżej można wybrać jeden z nich, a następnie rozwinąć obietnicę, by przeczytać jej prostą parafrazę obok słów samego edyktu i opisu późniejszych wydarzeń.
Który edykt?
Edykt z Gülhane, odczytany 03.11.1839
- Odczyt
- 03.11.1839, na głos, przez Mustafę Reşida Paszę. Tekst nosi datę 26 Şaban 1255.
- Na wstępie
- od 150 lat („yüz elli sene”) nie przestrzega się prawa, a państwo osłabło.
- Cztery kwestie
- bezpieczeństwo życia; ochrona honoru i majątku; ustalanie podatków; sposób powoływania żołnierzy i długość ich służby.
Bez kary śmierci przed jawnym rozpatrzeniem sprawy
Nikogo nie można stracić, potajemnie ani publicznie, dopóki jego sprawa nie zostanie jawnie rozpatrzona zgodnie z szariatem i nie zapadnie wyrok.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
alenen ber-vech-i tedkik görülüp hükm olunmadıkça kimse hakkında hafi vü celî idâm ü temsîm mu’âmelesi icrâsı câiz olmamak
Co nastąpiło później: Nowe sądy nizâmiye z okresu tego panowania działały obok sądów szariackich, wspólnotowych i konsularnych, a w ich skład wchodzili muzułmanie i niemuzułmanie.
Bez konfiskaty rodzinnego spadku
Jeśli ktoś zostaje oskarżony, jego spadkobiercy są niewinni zarzucanego mu czynu, więc nie wolno konfiskować jego majątku w sposób pozbawiający ich spadku.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
onun malını müsâdere ile veresesi hukûk-ı irsiyyelerinden mahrum kılınmamak
Swobodne dysponowanie majątkiem
Każdy ma posiadać swój majątek i korzystać z niego całkowicie swobodnie, bez niczyjej ingerencji.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
herkes emvâl ü emlâkine kemâl-i serbestîyle mâlik ve mutasarrıf olarak
Podatki wg majątku
Podatek każdego ma być ustalany sprawiedliwie, stosownie do jego majątku i możliwości, a ponad tę kwotę nie należy niczego pobierać. Edykt nazywa dzierżawę podatków (iltizam) szkodliwą metodą, która nigdy nie przyniosła pożytecznych skutków.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
her ferdin emlâk ve kudretine göre vergi-i münâsib tâyin olunarak kimseden ziyâde şey alınmaması
Co nastąpiło później: Zniesiono dzierżawę podatków, a ich pobór powierzono poborcom zwanym muhassıl. Brak przygotowania spowodował chaos i spadek dochodów. Po raz pierwszy wydrukowano pieniądz papierowy (kâime), a państwo wróciło do dzierżawy podatków.
Służba rotacyjna przez cztery lub pięć lat
Dawny sposób powoływania mężczyzn, bez uwzględnienia liczby ludności regionu i ze służbą do końca życia, ma powodować chaos i szkodzić rolnictwu oraz handlowi. Edykt postuluje system rotacyjny i służbę przez cztery lub pięć lat.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
dört yahud beş sene müddet istihdâm zımnında dahi bir tarîk-i münâvebe vaz u te’sîs olunması
Co nastąpiło później: Ustawa wojskowa z 1843 wprowadziła pobór przez losowanie.
Dla muzułmanów i pozostałych wspólnot
Te gwarancje obejmują muzułmanów i pozostałe wspólnoty bez wyjątku. Edykt dodaje, że uczeni i ministrowie składają przysięgę w komnacie Świętego Płaszcza, kodeks karny ma obejmować urzędników każdego szczebla, ich pensje mają być wystarczające, a surowe prawo ma powstrzymać łapownictwo.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
ehl-i İslâm ve milel-i sâire bu müsâ’adât-ı şâhânemize bilâ-istisnâ mazhar olmak
Co nastąpiło później: W 1840 wydano kodeks karny, a 22.09.1858 pierwszą ustawę o obowiązkach i uprawnieniach urzędników.
Edykt nie zawierał zasady suwerenności narodu. Obiecywał prawa określające stosunki między państwem a jednostką i miał położyć kres arbitralnym rządom.
Tekst: tekst edyktu z Gülhane w Vikikaynak, z Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 11–13. Fragmenty pokazano w brzmieniu z tego wydania. Uwagi o późniejszych wydarzeniach pochodzą z haseł Abdülmecid, Tanzimat i Islahat Fermanı w TDV İslâm Ansiklopedisi.
Edykt reformatorski, odczytany 18.02.1856
- Odczyt
- 18.02.1856 w Wysokiej Porcie, tydzień przed rozpoczęciem kongresu paryskiego.
- Przewodniczył
- zastępca wielkiego wezyra, Kıbrıslı Mehmed Emin Pasza: wielki wezyr Âlî Pasza wyjechał do Paryża.
- Przygotowano z
- ambasadorami Wielkiej Brytanii, Francji i Austrii. To jedno długie zdanie zawierające obietnice.
Gwarancje z 1839 pozostają w mocy
Ponownie potwierdzono gwarancje ochrony życia, majątku i honoru, obiecane każdej religii i każdemu wyznaniu w edykcie z Gülhane. Mają zostać podjęte skuteczne kroki, by w pełni je wprowadzić w życie.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
emniyet-i can ve mal mahfûziyet-i nâmus için taraf-ı eşref-i pâdişâhanemden va’d ve ihsan olunmuş olan teminat bu kerre dahi tekit ve teyit kılındığından
Przywileje religijne wspólnot pozostają, z nowymi zasadami
Przywileje religijne wspólnot chrześcijańskich i innych niemuzułmańskich zostają zachowane. Każda wspólnota ma je w wyznaczonym terminie poddać przeglądowi za pośrednictwem rad utworzonych w patriarchatach pod nadzorem Wysokiej Porty. Patriarchów mianuje się dożywotnio, dary dla duchownych zastępuje się stałymi dochodami i pensjami, a sprawy wspólnoty powierza radzie wybieranej spośród duchownych i świeckich.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
bil-cümle imtiyazât ve muafiyet-ı rûhaniye bu kerre dahi takrîr ve ibkâ kılınıp
Co nastąpiło później: Każda wspólnota otrzymała w 1862 własny regulamin, który miał powstrzymać arbitralne sprawowanie władzy przez duchowieństwo nad wspólnotą.
Swoboda kultu, bez przymusowej zmiany religii
Każda wiara jest swobodnie praktykowana, nikomu nie utrudnia się obrzędów ani nie wyrządza z ich powodu krzywdy. Nikogo nie wolno zmuszać do zmiany religii lub wyznania. Z dokumentów państwowych mają zniknąć określenia stawiające jedną grupę niżej od innej ze względu na wyznanie, język lub rasę, a obraźliwe określenia mają zostać prawnie zakazane.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
tebdîl-i din ve mezhep etmek üzere kimse icbâr olunmaması
Co nastąpiło później: To zdanie sformułowano tak, by obejmowało również muzułmanów. Ponieważ edykt odczytywano jako dotyczący niemuzułmanów, przeszło niemal niezauważone.
Stanowiska państwowe i szkoły
Wszyscy poddani, niezależnie od wspólnoty, mają być dopuszczani do stanowisk państwowych według zdolności, a do państwowych szkół wojskowych i cywilnych — jeśli spełniają warunki przyjęcia. Każda wspólnota może otwierać własne szkoły ogólne, rzemieślnicze i zawodowe, pod nadzorem mieszanej rady oświatowej, której członków mianuje sułtan.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
tebea-i Devlet-i Âliyye’min cümlesi herhangi milletten olursa olsun devletin hizmet ve memuriyetlerine kabûl olunacaklarından
Sądy i więzienia
Sprawy handlowe i karne między muzułmanami a niemuzułmanami trafiają do rad mieszanych, które rozpatrują je publicznie, a świadkowie składają przysięgę zgodnie ze swoją religią. Więzienia mają zostać zreformowane, a kary cielesne, znęcanie się i tortury zniesione. Osoby, które je nakazują lub stosują, mają podlegać karze na mocy kodeksu karnego.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
hiçbir gûna mücazaât-ı cismaniye ve eziyet ve işkenceye müşabih kâffe-i muamele dahi kâmilen lağv ve iptal kılınması
Co nastąpiło później: Sądy nizâmiye, z muzułmańskimi i niemuzułmańskimi członkami, należą do zmian za tego panowania.
Służba wojskowa
Chrześcijan i innych niemuzułmanów, podobnie jak muzułmanów, obowiązują przepisy o służbie wojskowej. Mogą służyć osobiście lub uzyskać zwolnienie po wpłaceniu określonej sumy.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
ehal-i İslâm misillû hısse-i askeriye itâsı hakkında muahharan verilen karara inkiyat mecbûriyetinde bulunması ve bu hususta bedel vermek veya nakden akçe itâsiyle hizmet-i fi’liyeden muaf olmak usûlünün icrâ olunması
Co nastąpiło później: Decyzji o przyjmowaniu niemuzułmanów do wojska nie wprowadzono w życie. Ustawa z 1857 nakazała im zamiast tego płacić podatek bedel-i askerî.
Podatki, ich dzierżawa i własność cudzoziemców
Podatki i opłaty obciążają wszystkich poddanych niezależnie od grupy społecznej czy wyznania. Nadużycia przy ich poborze, zwłaszcza dziesięciny, mają zostać usunięte. Dzierżawa podatków ma stopniowo ustępować bezpośredniemu poborowi, a urzędnikom i członkom rad zakazuje się udziału w przetargach pod groźbą surowej kary. Cudzoziemcy mogą uzyskać prawo własności nieruchomości po zawarciu porozumienia między sułtanem a obcymi państwami.
Słowa edyktu zapisane alfabetem łacińskim
doğrudan doğruya ahz-i vergi etmek usûlünün pey-der-pey icrâsı kabil oldukça
Edykt z 1856 jest bardziej szczegółowy niż ten z 1839. Dotyczył wyłącznie niemuzułmańskich poddanych i cudzoziemców, podczas gdy tekst z 1839 określał ogólne zasady dla wszystkich poddanych.
Tekst: tekst edyktu reformatorskiego w Vikikaynak, z Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 14–18. Fragmenty pokazano w brzmieniu z tego wydania. Uwagi o późniejszych wydarzeniach pochodzą z haseł Islahat Fermanı i Abdülmecid w TDV İslâm Ansiklopedisi.
Oba teksty przedstawiają się jako działające w ramach szariatu. Abdülmecid, podobnie jak wcześniejsi sułtani, uznawał nad sobą tylko jedną władzę, szariat, i chciał, by każde nowe rozwiązanie było z nim zgodne.
Wojna i traktat, który wspomniał o edykcie
Wojna rozpoczęła się od sporu o miejsca święte w Jerozolimie. Francja domagała się objęcia ochroną tamtejszych katolików, a Rosja wystąpiła w obronie praw prawosławnych i zażądała od Wysokiej Porty prawa do ochrony prawosławnych poddanych osmańskich. Rząd odmówił, Rosja zajęła Wołoszczyznę i Mołdawię, a państwo osmańskie wypowiedziało wojnę 04.10.1853.
Wielka Brytania, Francja i Piemont-Sardynia
Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Rosji w marcu 1854.
Rosja
Zażądała prawa do ochrony prawosławnych poddanych osmańskich, a po odmowie zajęła Wołoszczyznę i Mołdawię.
Austria i Prusy
Oba państwa pozostały poza wojną.
Gdzie toczyła się wojna
Cztery miejsca na mapie
- 11853 Rosja zajmuje Wołoszczyznę i Mołdawię.
- 208.09.1855 Po długim oblężeniu pada Sewastopol.
- 326.11.1855 Twierdza Kars wpada w ręce Rosji. Traktat z 1856 przewiduje jej zwrot.
- 4Stambuł Stolica. Kongres pokojowy obradował w Paryżu, poza mapą, na zachód.
Linie brzegowe: Natural Earth, domena publiczna; współczesne wybrzeża i granice, bez zachowania skali.
Wojna i pokój
Od wypowiedzenia wojny do traktatu
- 04.10.1853Państwo osmańskie wypowiada wojnę Rosji.
- marzec 1854Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Rosji.
- 08.09.1855Po długim oblężeniu pada Sewastopol.
- 26.11.1855Twierdza Kars wpada w ręce Rosji.
- 18.02.1856Edykt reformatorski zostaje odczytany w Wysokiej Porcie, przed rozpoczęciem kongresu.Sojusznicy, którzy udzielili pomocy wojskowej, wyjednali go u sułtana (TDV, Abdülmecid).
- 25.02.1856Rozpoczyna się kongres paryski.
- 25.03.1856Âlî Pasza porusza kwestię kapitulacji. Nie zostają zniesione.
- 30.03.1856Traktat paryski kończy wojnę. Kars zostaje zwrócony (artykuł 3). W artykule 7 Wysoka Porta zostaje dopuszczona do „korzyści prawa publicznego i koncertu europejskiego”, a mocarstwa obiecują szanować niepodległość i integralność terytorialną imperium.Na papierze imperium zostaje uznane za równoprawnego członka systemu europejskiego (TDV, Paris Antlaşması).
Traktat paryski, 30.03.1856 · artykuł 9
- Sułtan wydał ferman poprawiający los poddanych „bez względu na religię lub rasę” i postanowił powiadomić o nim mocarstwa.
- Ferman opisano jako „spontanément émané de sa volonté souveraine”: wynikający z jego własnej suwerennej woli.
- Mocarstwa uznają wartość tego powiadomienia.
Ostatnie zdanie po francusku
… ne saurait, en aucun cas, donner le droit auxdites Puissances, de s’immiscer soit collectivement, soit séparément, dans les rapports de Sa Majesté le Sultan avec ses sujets, ni dans l’administration intérieure de son Empire
Ostatnie zdanie prostym językiem
Powiadomienie nie daje mocarstwom prawa, wspólnie ani pojedynczo, do ingerowania w stosunki sułtana z poddanymi ani w wewnętrzną administrację jego imperium.
Nie włączać edyktu do traktatu
Âlî Pasza, główny delegat osmański, stanowczo sprzeciwiał się wzmiance o edykcie i sformułowaniom, które pozwalały mocarstwom uznać go za zobowiązanie. Artykuł 9 był kompromisem, a jego ostatnie zdanie miało zapobiec ingerencji.
Mocarstwa uznały, że mają prawo nadzoru
Gdy niepokoje w prowincjach z liczną ludnością niemuzułmańską, takich jak Rumelia, Liban i Kreta, przyciągnęły państwa zachodnie, Wysoka Porta przypomniała im, że artykuł 9 nie daje im prawa do ingerencji. Odpowiedziały, że daje im prawo nadzorowania wdrażania edyktu. 05.10.1859 Wielka Brytania, Francja, Austria, Prusy i Rosja przekazały Wysokiej Porcie wspólną notę: reform obiecanych w 1856 nie wprowadzono w życie, a każde z mocarstw będzie osobno zabiegać o ich wdrożenie. Następnie każde państwo, samodzielnie lub wspólnie z innymi, zaczęło ingerować w sprawy wewnętrzne imperium.
- Jedna wykładnia
- Ufuk Gülsoy (TDV, Islahat Fermanı): wymienienie edyktu w osobnym artykule traktatu nakładało na państwo zobowiązanie.
- Inna wykładnia
- Cevdet Küçük (TDV, Abdülmecid): wzmianka dawała państwom zachodnim prawo do interwencji w sprawie reform, a jednocześnie gwarantowano integralność terytorialną imperium i uznawano jego równość z państwami europejskimi.
Cztery pożyczki i ich przeznaczenie
Osmańscy mężowie stanu długo unikali zaciągania pożyczek za granicą. Pierwszą pożyczkę zagraniczną zaciągnięto podczas wojny, 24.08.1854. Kolejne trzy zaciągnięto w 1855, 1858 i 1860, a pod każdą zastawiono ważne źródła dochodów.
Cztery pożyczki
Pożyczono i otrzymano
Liry osmańskie. „Pożyczono” to kapitał; „otrzymano” to środki, które dotarły do skarbu. Długość słupka pokazuje kwotę.
1854Odsetki 6%Wojna krymska
1855Odsetki 4%Wojna krymska
Obligacje sprzedano powyżej wartości nominalnej, po kursie 102,6%.
1858Odsetki 6%Wycofany pieniądz papierowy
1860Odsetki 6%Spłata dawnych długów
Łącznie pożyczono16 540 942
Łącznie otrzymano13 864 963
Źródło: TDV İslâm Ansiklopedisi, Düyûn-ı Umûmiyye; Gürbüz Arslan, tabela 1.
- Wcześniejszy plan
- Plan zaciągnięcia we Francji pożyczki w wysokości 55 mln franków został wstrzymany po sprzeciwie sułtana, a skarb wypłacił 2,2 mln franków odszkodowania.
- Pożyczka I: rozkaz
- Rozkaz sułtana z 04.08.1854 zezwalał na zaciągnięcie pożyczki do 5 mln £.
- Pożyczka I: umowa
- Umowę z 24 sierpnia zawarto z firmami z Londynu i Paryża, Palmer & Co. i Goldschmid & Co. Pożyczono 3 mln £, co przy kursie 22 liry osmańskie za 20 £ daje 3,3 mln lir osmańskich.
- Pożyczka I: cena
- Cena emisyjna wynosząca 80% przyniosła skarbowi 2,64 mln lir.
Wojna, pieniądz papierowy, dawne długi
Koszty wojny w przypadku pożyczek z 1854 i 1855, wycofanie pieniądza papierowego z obiegu w przypadku pożyczki z 1858 i spłata nagromadzonych długów w przypadku pożyczki z 1860.
Część przeznaczono na budowę
Część pożyczonych pieniędzy przeznaczono na budowę pałaców i pawilonów.
Tylko 7,8% na kolej
Z pożyczek zagranicznych zaciągniętych w latach 1854–1874 na kolej rumelijską przeznaczono 7,8%. Większość poszła na wydatki bieżące: pokrywanie deficytów budżetowych, spłatę rat wcześniejszych długów oraz wycofywanie z obiegu zużytych pieniędzy papierowych i miedzianych. Pożyczki zaciągnięte przed utworzeniem administracji długu wydawano w większym stopniu na pałace, rezydencje i pawilony.
Pałace, szkoły i szpital
- Miejsce
- Nad Bosforem w Beşiktaş, w miejscu zniszczonego nadbrzeżnego pałacu Beşiktaş, który rozebrano.
- Początek
- 1842 (TDV İslâm Ansiklopedisi), po tym, jak sułtan przeniósł się na pewien czas do pawilonów Yıldız; Milli Saraylar wymienia nadzorcę budowy od 1843.
- Otwarcie
- 07.06.1856.
- Architekci
- Garabet (także zapisywany Karabet) i Nikoğos Balyan, ojciec i syn, wraz z Ohannesem Serveryanem i Jamesem Williamem Smithem.
- Skala
- 285 pokoi, 44 sale, 68 toalet i 6 łaźni tureckich.
- Mieszkańcy
- Sześciu sułtanów od 1856, począwszy od Abdülmecida, oraz ostatni kalif, Abdülmecid, w latach 1922–1924.
- 1845
- Zostają otwarte szpital Gureba, zbudowany przez matkę sułtana, Bezmiâlem Valide Sultan, oraz nowy most Galata.
- 1849
- Meczet Küçük Mecidiye.
- 1854
- Meczet Teşvikiye.
- 1855
- Pawilon Beykoz.
- 1857
- Pawilon Küçüksu.
Szkoły i prawo
Dawny porządek pozostał. Obok niego rozwijał się nowy.
Pod władzą szejka ul-islamu
- SzkołyMedresy pozostały.
- SądyDawne sądy szariackie pozostały.
Pod władzą ministerstw
- 1845Rada oświatowaMeclis-i Maârif-i Umûmiyye organizuje i nadzoruje szkolnictwo.
- 1847 · 1848 · 1850 · 1851Nowe szkoły i instytucjeMekâtib-i Umûmiyye Nezâreti; pierwsza szkoła kształcąca nauczycieli, Dârülmuallimîn; dârülmaârif; Encümen-i Dâniş.
- 1857 · 1858Ministerstwo i szkoła dla dziewczątMaarif Nezâreti; pierwsza rüşdiye dla dziewcząt w Stambule. Próbowano utworzyć uniwersytet, lecz bez powodzenia.
- 1840 · 1850 · 06.06.1858Nowe prawaKodeks karny, kodeks handlowy i kodeks ziemski.
- Sądy nizâmiyeSądy obok dawnychUtworzone obok sądów szariackich, wspólnotowych i konsularnych, z muzułmańskimi i niemuzułmańskimi członkami.
Ostatnie lata i czterej synowie
- Poza pałacem: zerwał z dawnym zwyczajem pozostawania w nim w zamknięciu i od czasu do czasu spotykał się z ludnością.
- W Wysokiej Porcie: uczestniczył tam w posiedzeniach ministrów, co roku otwierał Meclis-i Vâlâ przemówieniem i często przeprowadzał inspekcje koszar i stoczni.
- Obyczaj dworski: 04.02.1856 udał się na bal wydany przez ambasadora Francji i przyjął Legię Honorową od Napoleona III.
- Dwudziestu dwóch wielkich wezyrów sprawowało urząd za jego panowania. Był uczuciowy i łatwo się obrażał; ambasadorowie Wielkiej Brytanii i Francji rywalizowali o wpływ na niego, a osmańscy mężowie stanu podzielili się na zwolenników Wielkiej Brytanii i Francji.
1859–1861
Ostatnie dwa lata
- 14.09.1859Donos kładzie kres spiskowi Kuleli, zanim dochodzi do jego realizacji. Jego zwolennicy chcieli obalić sułtana Abdülmecida i osadzić na tronie Abdülaziza, by powstrzymać państwa europejskie przed sprawowaniem opieki.
- 05.10.1859Nota pięciu mocarstw w sprawie reform obiecanych w 1856.
- 18.10.1859Sułtan odwołuje Âlî Paszę, który ostro krytykował ciężar zadłużenia zagranicznego.
- 1860Po walkach między Druzami a maronitami w Libanie wybuchają zamieszki w Damaszku, gdzie giną konsulowie holenderski i amerykański. Francja wysadza wojska w Bejrucie.
- 09.06.1861Po rozmowach z państwami europejskimi Liban staje się uprzywilejowanym okręgiem pod władzą niemuzułmańskiego namiestnika.
- 25.06.1861Abdülmecid umiera, podobnie jak jego ojciec, na gruźlicę w pawilonie Ihlamur i zostaje pochowany obok grobowca Selima I Groźnego. Tron obejmuje jego brat Abdülaziz.
Rodzina
Czterej jego synowie zostali sułtanami
Abdülmecid I1839–1861
Murad V1876
Abdülhamid II1876–1909
Mehmed V Reşad1909–1918
Mehmed VI Vahdeddin1918–1922
Portrety wykadrowane do głowy: Abdülmecid I, Konstantin Cretius (przypisywany), 1846 (strona pliku); Murad V, W. & D. Downey, 13.07.1867 (strona pliku); Abdülhamid II, Abdullah Frères, 1868, pałac Topkapı (strona pliku); Mehmed V Reşad, Carl Pietzner, 1914, pałac Topkapı (strona pliku); Mehmed VI Vahdeddin, Agence Rol, wrzesień 1922, Bibliothèque nationale de France (strona pliku). Wszystkie w domenie publicznej.
Krótkie odpowiedzi
Kim był Abdülmecid I?
Sułtan osmański, urodzony 25.04.1823, na tronie od 01.07.1839 do śmierci 25.06.1861. Jego imię zapisywane jest też jako Abdulmejid, Abdul Majid i Abdülmecit.
Czy to ostatni kalif Abdülmecid?
Nie. Ostatni kalif, Abdülmecid, nosił ten tytuł w latach 1922–1924 i również mieszkał w Dolmabahçe.
Czy traktat paryski zawierał edykt z 1856?
Nie. Artykuł 9 tylko o nim wspomina: powiadomienie mocarstw o edykcie nie daje im prawa do ingerencji. Później mocarstwa uznały, że mają prawo nadzorować jego wdrażanie.
Ile pożyczek zagranicznych zaciągnął?
Cztery, w 1854, 1855, 1858 i 1860: 16 540 942 liry kapitału i 13 864 963 liry otrzymanych środków.
Kiedy otwarto pałac Dolmabahçe?
07.06.1856. Prace rozpoczęły się na początku lat 40. XIX wieku: w 1842 według TDV İslâm Ansiklopedisi, a Milli Saraylar wymienia nadzorcę od 1843.
Źródła
Otwórz listę źródeł
- Abdülmecid, Cevdet Küçük — TDV İslâm Ansiklopedisi, wyd. 1988, sprawdzono 24.10.2026
- Tanzimat, Ali Akyıldız — TDV İslâm Ansiklopedisi, wyd. 2011, sprawdzono 20.10.2026
- Islahat Fermanı, Ufuk Gülsoy — TDV İslâm Ansiklopedisi, wyd. 1999, sprawdzono 24.10.2026
- Paris Antlaşması, Kemal Beydilli — TDV İslâm Ansiklopedisi, wyd. 2007, sprawdzono 24.10.2026
- Arazi Kanunnâmesi — TDV İslâm Ansiklopedisi, sprawdzono 24.10.2026: kodeks ziemski z 06.06.1858
- Dolmabahçe Sarayı, Metin Sözen — TDV İslâm Ansiklopedisi, wyd. 1994, sprawdzono 20.10.2026
- Düyûn-ı Umûmiyye, Cevdet Küçük i Tevfik Ertüzün — TDV İslâm Ansiklopedisi, wyd. 1994, sprawdzono 20.10.2026
- Tanzimat Fermanı (edykt z Gülhane), tekst — Vikikaynak, z Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri: Senedi İttifak’tan Günümüze (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 11–13, sprawdzono 20.10.2026
- Islahat Fermanı (edykt reformatorski), tekst — Vikikaynak, z tego samego wydania, s. 14–18, sprawdzono 20.10.2026
- Traité de paix de Paris, 30.03.1856, tekst francuski — Digithèque MJP, Université de Perpignan, sprawdzono 20.10.2026
- Gürbüz Arslan, „Osmanlı Devleti’nin Dış Borçları ve Yeniden Yapılandırma Süreci (1930–1933)”, tabela 1 — History Studies 7/4 (2015), s. 1–23, sprawdzono 20.10.2026
- Dolmabahçe Sarayı — Milli Saraylar, sprawdzono 20.10.2026
- Natural Earth, państwa admin-0, skala 1:50m — domena publiczna; linie brzegowe mapy wojny
- Portret van Abdul Medjid (RP-P-1905-5029) — Rijksmuseum, litografia, autor: Carel Christiaan Antony Last, datowana w katalogu na lata 1818–1876, Public Domain Mark
- Dolmabahçe moskee, Istanboel (RP-F-F13202) — Rijksmuseum, karta stereoskopowa, autor: Charles Gaudin, datowana w katalogu na lata 1861–1870, Public Domain Mark
- Abdulmejid portrait.jpg — Wikimedia Commons: obraz, Konstantin Cretius (przypisywany), 1846, domena publiczna
- Rechid Pacha (BM 1871,0812.4266).jpg — Wikimedia Commons: litografia, Zéphirin Belliard, wzór: Maxime David, wydawca: Auguste Bry, 1845, British Museum, domena publiczna
- Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg — Wikimedia Commons: obraz, Édouard Louis Dubufe, 1856, pałac wersalski, domena publiczna
- Sultan Murad V Khan 1.2R V02-1.1.jpg — Wikimedia Commons: W. & D. Downey, 13.07.1867, reprodukcja w książce Bahattin Öztuncay z 2011, s. 147, domena publiczna
- Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg — Wikimedia Commons: Abdullah Frères, 1868, pałac Topkapı, domena publiczna
- Portrait of Sultan Mehmed V.jpg — Wikimedia Commons: Carl Pietzner, 1914, pałac Topkapı, domena publiczna
- Le Sultan de Turquie (Mehmed VI) – btv1b53094289g.jpg — Wikimedia Commons: Agence Rol, wrzesień 1922, Bibliothèque nationale de France, domena publiczna
- Estambul, orillas del Bósforo 1998 08.jpg — Wikimedia Commons: zdjęcie, LBM1948, kwiecień 1998, CC BY-SA 4.0
- Küçüksu Pavilion 03.jpg — Wikimedia Commons: zdjęcie, Wiki leylek, 08.08.2023, CC BY-SA 4.0
