De Geschiedenis van Turkse Koffie: Meer Dan Alleen Cafeïne

“De ziel verlangt niet naar koffie, noch naar het koffiehuis; de ziel verlangt naar gezelschap, de koffie is slechts het excuus.”

Dit oude Turkse spreekwoord vat perfect samen waar het hier eigenlijk om gaat. Wanneer we praten over de geschiedenis van Turkse koffie, hebben we het niet over bonen en heet water. We hebben het over diplomatie, rebellie en het oorspronkelijke ‘sociale netwerk’ van de 16e eeuw. Turkse koffie is al meer dan 500 jaar de lijm die de samenleving bij elkaar houdt en sinds 2013 zelfs officieel UNESCO werelderfgoed.

Maar hoe veranderde een donker brouwsel uit Jemen in een wereldwijd fenomeen waar sultans zelfs de doodstraf voor oplegden? Laten we de feiten van de mythen scheiden.

De oorsprong: Een geschenk voor Süleyman de Prachtlievende

Vergeet de legende van de dansende geitenhoeder in Ethiopië voor een moment. De gedocumenteerde geschiedenis van de Turkse koffie begint in het Ottomaanse Rijk, om precies te zijn in de jaren 1540. De man die we moeten bedanken is Özdemir Pasja, de Ottomaanse gouverneur van Jemen.

Hij zag hoe de lokale bevolking een drank brouwde van koffiebessen om tijdens nachtelijke gebeden wakker te blijven. Onder de indruk van het effect, bracht hij de bonen naar het hof van Sultan Süleyman de Prachtlievende in Istanbul.

In het Topkapı paleis werd de bereiding geperfectioneerd: de bonen werden geroosterd, fijn gemalen en in een speciaal kannetje (cezve) langzaam op houtskoolas gekookt. Het resultaat was dikker, schuimiger en intenser dan alles wat men tot dan toe kende. Het duurde niet lang voordat ook de invloedrijke Hürrem Sultan in de ban raakte van dit nieuwe elixer.

Het eerste ‘sociale netwerk’: Hakam en Sjams

Terwijl de koffie in het paleis een elitair genoegen bleef, gebeurde er in 1554 (andere bronnen zeggen 1555) iets revolutionairs. Twee handelaren, Hakam uit Aleppo en Sjams uit Damascus, openden in de wijk Tahtakale in Istanbul het allereerste koffiehuis in de geschiedenis.

Dit was de ‘game changer’. Voorheen ontmoetten mensen elkaar in moskeeën of thuis. Nu was er een openbare plek waar dichters, geleerden en schakers samenkwamen. Deze plekken stonden bekend als Mekteb i İrfan (‘scholen van wijsheid’). Men dronk koffie, speelde backgammon en wat nog belangrijker was men wisselde nieuws uit.

Als u vandaag de dag door de straten van Istanbul wandelt en zoekt naar de beste Turkse pannemerken voor een handgemaakte koperen cezve, treedt u in de voetsporen van deze eerste koffiepioniers.

Waarom koffie in het Ottomaanse Rijk verboden werd

Waar veel gepraat wordt, wordt ook veel kritiek geuit. Dat beviel niet elke heerser. De koffiehuizen ontwikkelden zich snel tot broedplaatsen voor politiek debat en kritiek op het sultanaat.

De beruchtste tegenstander van koffie was Sultan Moerad IV (regeerperiode 1623-1640). Hij zag in de verzamelde mannen een gevaar voor zijn macht. Zijn reactie was drastisch: hij verbood koffie, tabak en alcohol. Historische verslagen melden dat hij zich ’s nachts vermomde en door de straten van Istanbul patrouilleerde. Wie betrapt werd op het drinken van koffie, riskeerde de doodstraf.

Pas latere religieuze geleerden, zoals de Sjeik ul-Islam Bostanzade Mehmed Efendi, maakten een einde aan de discussie. Hij vaardigde een beroemde fatwa (juridisch advies) uit waarin stond dat koffie niet verboden (haram) was, maar juist nuttig en wenselijk. Hij wijdde zelfs een gedicht aan de drank en de koffiehandel bloeide weer op.

De export naar Europa: Hoe de Turken het Westen wakker schudden

Ironisch genoeg dankt Europa zijn koffiehuiscultuur aan het Ottomaanse Rijk deels door handel, deels door oorlog.

• Venetië (1615): Venetiaanse handelaren brachten de bonen voor het eerst naar Italië. In 1645 opende daar het eerste Europese koffiehuis.
• Engeland (jaren 1650): Een Turkse koopman genaamd Pasqua Rosée opende de eerste koffiekraam in Londen.
• Parijs (1669): De Ottomaanse ambassadeur Süleyman Ağa maakte het koffiedrinken acceptabel binnen de Parijse aristocratie.

Een interessant detail: na de mislukte Tweede Belegering van Wenen in 1683 lieten de Ottomaanse troepen zakken vol koffiebonen achter. De Weners dachten aanvankelijk dat het kamelenvoer was, maar de officier Jerzy Franciszek Kulczycki herkende de waarde, voegde melk en honing toe en vond zo de ‘Wiener Melange’ uit.

Koffieteelt in Turkije: Een moderne verschuiving

Lange tijd was ‘Turkse koffie’ alleen de bereidingswijze, terwijl de bonen uit Jemen of later uit Brazilië werden geïmporteerd. In feite begon Brazilië pas in 1727 met het verbouwen van koffie (gesmokkeld uit Frans Guyana) en werd het in de 19e eeuw de belangrijkste leverancier voor het Ottomaanse Rijk.

Maar tegenwoordig verandert dat beeld. Door klimaatverandering en moderne landbouwtechnieken is Turkije erin geslaagd om eigen koffie te verbouwen. In de zuidelijke regio’s zoals Mersin en Antalya lopen sinds enkele jaren succesvolle projecten om Turkse koffie van 100% eigen bodem te produceren. Het is nog een niche, maar wel een groeiende.

Een ritueel dat verbindt

Koffie is in Turkije diep geworteld in sociale rituelen van waarzeggerij uit het koffiedik (fal) tot aan het huwelijksaanzoek. Wanneer de familie van de bruidegom om de hand van de bruid vraagt, moet de aanstaande bruid koffie serveren. Traditioneel mengt zij zout in plaats van suiker in het kopje van de bruidegom. Als hij het opdrinkt zonder een spier te vertrekken, bewijst hij zijn geduld en liefde.

Of u nu bij de beste restaurants in Bursa geniet van een maaltijd of thuis een kopje zet: vergeet niet dat u 500 jaar geschiedenis in uw handen houdt. Het is een traditie die net zo rijk en complex is als een handgeknoopt Anatolisch tapijt.

Eet smakelijk of beter gezegd: Afiyet olsun!