ناظم حکمت: ۱۰ شعر شاخص، معنای آن‌ها و راهنمای خواندنشان

Hava kurşun gibi ağır!!Bağırbağırbağırbağırıyorum.Koşunkurşunerit--meğeçağırıyorum…هوا سنگین است مثل سرب!!فریادفریادفریادفریاد می‌زنم.بدویدسرب راآبکنیم،صدایتان می‌زنم…

O diyor ki bana:– Sen kendi sesinle kül olursun ey!Keremgibiyanayana…“Deeeertçok,hemdertyok”Yürek--lerinkulak--larısağır…Hava kurşun gibi ağır…او به من می‌گوید:– با صدای خودت خاکستر می‌شوی، آهای!مثلکرمسوزانسوزان…«دَررردبسیار،هم‌دردنیست»دل--هاگوش--شانکر است…هوا سنگین است مثل سرب…

Ben diyorum ki ona:– Kül olayımKeremgibiyanayana.Ben yanmasamsen yanmasanbiz yanmasak,nasılçıkarkaran--lıklaraydın--lığa…من به او می‌گویم:– بگذار خاکستر شوممثلکرمسوزانسوزان.اگر من نسوزم،اگر تو نسوزی،اگر ما نسوزیم،چگونهدرمی‌آیندتاریکی--هابه روشنا--یی…

Hava toprak gibi gebe.Hava kurşun gibi ağır.Bağırbağırbağırbağırıyorum.Koşunkurşunerit--meğeçağırıyorum…هوا مثل خاک آبستن است.هوا سنگین است مثل سرب.فریادفریادفریادفریاد می‌زنم.بدویدسرب راآبکنیم،صدایتان می‌زنم…

O mavi gözlü bir devdi.Minnacık bir kadın sevdi.Kadının hayali minnacık bir evdi,bahçesinde ebrulihanımeliaçan bir ev.او غولی بود با چشم‌های آبی.عاشق زنی ریزه‌میزه شد.رویای زن خانه‌ای ریزه‌میزه بود،خانه‌ای که در باغچه‌اشپیچ امین‌الدوله‌ی رنگارنگگل می‌کند.

Bir dev gibi seviyordu dev.Ve elleri öyle büyük işler içinhazırlanmıştı ki devin,yapamazdı yapısını,çalamazdı kapısınıbahçesinde ebrulihanımeliaçan evin.غول مثل غول عاشق بود.و دست‌های غول برای کارهایی چنان بزرگساخته شده بود کهنمی‌توانست بنایش را بنا کند،نمی‌توانست در بکوبد،درِ خانه‌ای که در باغچه‌اشپیچ امین‌الدوله‌ی رنگارنگگل می‌کند.

O mavi gözlü bir devdi.Minnacık bir kadın sevdi.Mini minnacıktı kadın.Rahata acıktı kadınyoruldu devin büyük yolunda.Ve elveda! deyip mavi gözlü deve,girdi zengin bir cücenin kolundabahçesinde ebrulihanımeliaçan eve.او غولی بود با چشم‌های آبی.عاشق زنی ریزه‌میزه شد.زن ریزه‌میزه بود، خیلی ریزه‌میزه.زن تشنه‌ی آسودگی شد،در راه بزرگ غول خسته شد.و «بدرود!» گویان به غول چشم‌آبی،رفت، بازو در بازوی کوتوله‌ای پولدار،به خانه‌ای که در باغچه‌اشپیچ امین‌الدوله‌ی رنگارنگگل می‌کند.

Şimdi anlıyor ki mavi gözlü dev,dev gibi sevgilere mezar bile olamaz:bahçesinde ebrulihanımeliaçan ev…حالا غول چشم‌آبی می‌فهمدکه برای عشق‌هایی به بزرگی غول حتی گور هم نمی‌تواند باشدخانه‌ای که در باغچه‌اشپیچ امین‌الدوله‌ی رنگارنگگل می‌کند…

Seni düşünmek güzel şey,ümitli şey,dünyanın en güzel sesindenen güzel şarkıyı dinlemek gibi birşey…Fakat artık ümit yetmiyor bana,ben artık şarkı dinlemek değil,şarkı söylemek istiyorum…به تو فکر کردن چیز زیبایی است،چیزی امیدبخش،مثل این است که از زیباترین صدای دنیازیباترین ترانه را بشنوی…اما دیگر امید برایم کافی نیست،من دیگر نمی‌خواهم ترانه بشنوم،می‌خواهم ترانه بخوانم…

1

Yaşamak şakaya gelmez,büyük bir ciddiyetle yaşayacaksınbir sincap gibi mesela,yani, yaşamanın dışında ve ötesinde hiçbir şey beklemeden,yani bütün işin gücün yaşamak olacak.زیستن شوخی‌بردار نیست،باید با جدیتی بزرگ زندگی کنیمانند یک سنجاب، مثلاً،یعنی بی‌آنکه بیرون و فراتر از زیستن چشم‌به‌راه چیزی باشی،یعنی همه‌ی کار و بارت زیستن باشد.

Yaşamayı ciddiye alacaksın,yani o derecede, öylesine ki,mesela, kolların bağlı arkadan, sırtın duvarda,yahut kocaman gözlüklerin,beyaz gömleğinle bir laboratuvardainsanlar için ölebileceksin,hem de yüzünü bile görmediğin insanlar için,hem de hiç kimse seni buna zorlamamışken,hem de en güzel en gerçek şeyinyaşamak olduğunu bildiğin halde.زیستن را جدی خواهی گرفت،یعنی تا آن حد، چنان که،مثلاً، دست‌هایت از پشت بسته، پشتت به دیوار،یا با عینک درشتت،با روپوش سفیدت در یک آزمایشگاهبتوانی برای انسان‌ها بمیری،آن هم برای انسان‌هایی که حتی چهره‌شان را ندیده‌ای،آن هم وقتی که هیچ‌کس تو را به این کار وادار نکرده،آن هم در حالی که می‌دانی زیباترین و راستین‌ترین چیززیستن است.

Yani, öylesine ciddiye alacaksın ki yaşamayı,yetmişinde bile, mesela, zeytin dikeceksin,hem de öyle çocuklara falan kalır diye değil,ölmekten korktuğun halde ölüme inanmadığın için,yaşamak yanı ağır bastığından.یعنی چنان جدی خواهی گرفت زیستن راکه حتی در هفتادسالگی، مثلاً، زیتون خواهی کاشت،آن هم نه برای اینکه به بچه‌ها و این‌ها برسد،بلکه چون با آنکه از مردن می‌ترسی، مرگ را باور نداری،چون کفه‌ی زیستن سنگین‌تر است.

2

Diyelim ki, ağır ameliyatlık hastayız,yani, beyaz masadan,bir daha kalkmamak ihtimali de var.Duymamak mümkün değilse de biraz erken gitmenin kederinibiz yine de güleceğiz anlatılan Bektaşi fıkrasına,hava yağmurlu mu, diye bakacağız pencereden,yahut da sabırsızlıkla bekleyeceğizen son ajans haberlerini.فرض کنیم بیمارانی هستیم که باید جراحی سنگینی بشویم،یعنی، از روی میز سفیداحتمال دارد دیگر برنخیزیم.هرچند نمی‌شود اندوه کمی زودتر رفتن را حس نکنیمباز هم به لطیفه‌ی بکتاشی که تعریف می‌کنند خواهیم خندید،از پنجره نگاه خواهیم کرد که آیا باران می‌بارد،یا بی‌صبرانه چشم به راه خواهیم ماندآخرین خبرهای خبرگزاری را.

Diyelim ki, dövüşülmeye değer bir şeyler için,diyelim ki, cephedeyiz.Daha orda ilk hücumda, daha o günyüzükoyun kapaklanıp ölmek de mümkün.Tuhaf bir hınçla bileceğiz bunu,fakat yine de çıldırasıya merak edeceğizbelki yıllarca sürecek olan savaşın sonunu.فرض کنیم، برای چیزی که ارزش جنگیدن دارد،فرض کنیم، در جبهه‌ایم.همان‌جا در نخستین یورش، همان روزممکن است به رو درغلتیم و بمیریم.این را با خشمی غریب خواهیم دانست،اما باز هم دیوانه‌وار کنجکاو خواهیم بودپایان جنگی را بدانیم که شاید سال‌ها طول بکشد.

Diyelim ki hapisteyiz,yaşımız da elliye yakın,daha da on sekiz sene olsun açılmasına demir kapının.Yine de dışarıyla birlikte yaşayacağız,insanları, hayvanları, kavgası ve rüzgarıylayani, duvarın ardındaki dışarıyla.فرض کنیم در زندانیم،و سنمان نزدیک به پنجاه است،و هجده سال دیگر مانده تا در آهنی باز شود.باز هم با بیرون زندگی خواهیم کرد،با انسان‌ها و جانوران و پیکار و بادش،یعنی، با بیرونِ پشت دیوار.

Yani, nasıl ve nerede olursak olalımhiç ölünmeyecekmiş gibi yaşanacak…یعنی، هر طور و هر کجا که باشیمچنان باید زیست که انگار هرگز مردنی در کار نیست…

3

Bu dünya soğuyacak,yıldızların arasında bir yıldız,hem de en ufacıklarından,mavi kadifede bir yaldız zerresi yani,yani bu koskocaman dünyamız.این دنیا سرد خواهد شد،ستاره‌ای در میان ستاره‌ها،آن هم از کوچک‌ترینشان،ذره‌ای زر بر مخمل آبی، یعنی،یعنی همین دنیای بزرگ بزرگ ما.

Bu dünya soğuyacak günün birinde,hatta bir buz yığınıyahut ölü bir bulut gibi de değil,boş bir ceviz gibi yuvarlanacakzifiri karanlıkta uçsuz bucaksız.این دنیا روزی سرد خواهد شد،حتی نه مانند توده‌ای یخیا ابری مرده،مثل گردویی پوک خواهد غلتیددر تاریکی قیرگون، بی‌کران.

Şimdiden çekilecek acısı bunun,duyulacak mahzunluğu şimdiden.Böylesine sevilecek bu dünya“Yaşadım” diyebilmen için…از همین حالا باید دردش را کشید،از همین حالا باید اندوهش را حس کرد.این دنیا را چنان باید دوست داشتتا بتوانی بگویی «زیستم»…

Kapıları çalan benimkapıları birer birer.Gözünüze görünememgöze görünmez ölüler.منم که درها را می‌کوبمدرها را یکی‌یکی.به چشم شما دیده نمی‌شوممرده‌ها به چشم نمی‌آیند.

Hiroşima’da ölelioluyor bir on yıl kadar.Yedi yaşında bir kızım,büyümez ölü çocuklar.از وقتی در هیروشیما مردمده سالی می‌گذرد.دختری هفت‌ساله‌ام،بچه‌های مرده بزرگ نمی‌شوند.

Saçlarım tutuştu önce,gözlerim yandı kavruldu.Bir avuç kül oluverdim,külüm havaya savruldu.اول موهایم آتش گرفت،چشم‌هایم سوخت و برشته شد.یک‌باره مشتی خاکستر شدم،خاکسترم بر باد رفت.

Benim sizden kendim içinhiçbir şey istediğim yok.Şeker bile yiyemez kikağıt gibi yanan çocuk.من از شما برای خودمهیچ چیزی نمی‌خواهم.آب‌نبات هم نمی‌تواند بخوردبچه‌ای که مثل کاغذ می‌سوزد.

Çalıyorum kapınızı,teyze, amca, bir imza ver.Çocuklar öldürülmesinşeker de yiyebilsinler.در خانه‌تان را می‌کوبم،خاله، عمو، یک امضا بده.تا بچه‌ها کشته نشوندو آب‌نبات هم بتوانند بخورند.

Başım köpük köpük bulut, içim dışım deniz,Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda,Budak budak, şerham şerham ihtiyar bir ceviz.Ne sen bunun farkındasın, ne polis farkında.سرم ابری کف‌آلود، درون و بیرونم دریا،من درخت گردویی هستم در پارک گلخانه،گردویی پیر، گره‌گره، شکاف‌شکاف.نه تو از این خبر داری، نه پلیس.

Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda.Yapraklarım suda balık gibi kıvıl kıvıl.Yapraklarım ipek mendil gibi tiril tiril,Koparıver, gözlerinin, gülüm, yaşını sil.Yapraklarım ellerimdir, tam yüz bin elim var.Yüz bin elle dokunurum sana, İstanbul’a.Yapraklarım gözlerimdir, şaşarak bakarım.Yüz bin gözle seyrederim seni, İstanbul’u.Yüz bin yürek gibi çarpar, çarpar yapraklarım.من درخت گردویی هستم در پارک گلخانه.برگ‌هایم مثل ماهی در آب سوسو می‌زنند.برگ‌هایم مثل دستمال ابریشمی نازک و لرزان‌اند،یکی را بچین، گل من، اشک چشم‌هایت را پاک کن.برگ‌هایم دست‌های من‌اند، درست صد هزار دست دارم.با صد هزار دست تو را لمس می‌کنم، استانبول را.برگ‌هایم چشم‌های من‌اند، با حیرت نگاه می‌کنم.با صد هزار چشم تو را تماشا می‌کنم، استانبول را.مثل صد هزار قلب می‌تپند، می‌تپند برگ‌هایم.

Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda.Ne sen bunun farkındasın, ne polis farkında.من درخت گردویی هستم در پارک گلخانه.نه تو از این خبر داری، نه پلیس.

1902’de doğdumdoğduğum şehre dönmedim bir dahageriye dönmeyi sevmemüç yaşımda Halep’te paşa torunluğu ettimon dokuzumda Moskova’da komünist Üniversite öğrenciliğikırk dokuzumda yine Moskova’da Tseka-Parti konukluğuve on dördümden beri şairlik ederimدر ۱۹۰۲ به دنیا آمدمدیگر هرگز به شهری که در آن به دنیا آمدم برنگشتمبازگشتن را دوست ندارمدر سه‌سالگی در حلب نوه‌ی پاشا بودمدر نوزده‌سالگی در مسکو دانشجوی دانشگاه کمونیستیدر چهل‌ونه‌سالگی باز در مسکو مهمان کمیته‌ی مرکزی حزبو از چهارده‌سالگی شاعری می‌کنم

kimi insan otların kimi insan balıkların çeşidini bilirben ayrılıklarınkimi insan ezbere sayar yıldızların adınıben hasretlerinبعضی‌ها انواع علف‌ها را می‌شناسند بعضی‌ها انواع ماهی‌ها رامن جدایی‌ها رابعضی‌ها نام ستاره‌ها را از بر می‌شمارندمن حسرت‌ها را

hapislerde de yattım büyük otellerde deaçlık çektim açlık grevi de içinde ve tatmadığım yemek yok gibidirهم در زندان‌ها خوابیده‌ام هم در هتل‌های بزرگگرسنگی کشیده‌ام اعتصاب غذا هم و تقریباً غذایی نیست که نچشیده باشم

otuzumda asılmamı istedilerkırk sekizimde Barış madalyasının bana verilmesiniverdiler deotuz altımda yarım yılda geçtim dört metre kare betonuelli dokuzumda on sekiz saatta uçtum Pırağ’dan Havana’yaدر سی‌سالگی خواستند به دارم بیاویزنددر چهل‌وهشت‌سالگی که مدال صلح را به من بدهندو دادند همدر سی‌وشش‌سالگی چهار متر مربع بتن را در نیم سال پیمودمدر پنجاه‌ونه‌سالگی در هجده ساعت از پراگ تا هاوانا پرواز کردم

Lenin’i görmedim nöbet tuttum tabutunun başında 924’de961’de ziyaret ettiğim anıtkabri kitaplarıdırلنین را ندیدم کنار تابوتش در ۹۲۴ نگهبانی دادمدر ۹۶۱ آرامگاهی که زیارت کردم کتاب‌هایش بود

partimden koparmağa yeltendiler benisökmediyıkılan putların altında da ezilmedimخواستند از حزبم جدایم کنندنشدزیر بت‌هایی که فرو ریختند هم له نشدم

951’de bir denizde genç bir arkadaşla yürüdüm üstüne ölümün52’de çatlak bir yürekle dört ay sırtüstü bekledim ölümüدر ۹۵۱ در دریا با دوستی جوان به سوی مرگ گام برداشتمدر ۵۲ با قلبی ترک‌خورده چهار ماه طاق‌باز چشم به راه مرگ ماندم

sevdiğim kadınları deli gibi kıskandımşu kadarcık haset etmedim Şarlo’ya bilealdattım kadınlarımıkonuşmadım arkasından dostlarımınبر سر زن‌هایی که دوستشان داشتم دیوانه‌وار حسادت کردمحتی به چارلی چاپلین هم ذره‌ای رشک نبردمبه زن‌هایم خیانت کردمپشت سر دوستانم حرف نزدم

içtim ama akşamcı olmadımhep alnımın teriyle çıkardım ekmek paramı ne mutlu banaنوشیدم اما میخواره‌ی هر شب نشدمهمیشه نانم را با عرق جبین درآوردم خوشا به حالم

başkasının hesabına utandım yalan söyledimyalan söyledim başkasını üzmemek içinama durup dururken de yalan söyledimبه جای دیگران شرمنده شدم دروغ گفتمدروغ گفتم تا دیگری را نرنجانماما بی‌هیچ دلیلی هم دروغ گفتم

bindim tirene uçağa otomobileçoğunluk binemiyoroperaya gittimçoğunluk gidemiyor adını bile duymamış operanınçoğunluğun gittiği kimi yerlere de ben gitmedim 21’den bericamiye kiliseye tapınağa havraya büyücüyeama kahve falıma baktırdığım olduسوار قطار هواپیما ماشین شدمبیشتر مردم نمی‌توانند سوار شوندبه اپرا رفتمبیشتر مردم نمی‌توانند بروند حتی نام اپرا را هم نشنیده‌اندو به بعضی جاها که بیشتر مردم می‌روند من از ۲۱ به این طرف نرفته‌اممسجد کلیسا معبد کنیسه جادوگراما پیش آمده که فال قهوه‌ام را بگیرند

yazılarım otuz kırk dilde basılırTürkiye’mde Türkçemle yasakنوشته‌هایم به سی چهل زبان چاپ می‌شوددر ترکیه‌ی من به ترکی‌ام ممنوع است

kansere yakalanmadım dahayakalanmam da şart değilbaşbakan filân olacağım yokmeraklısı da değilim bu işinbir de harbe girmedimsığınaklara da inmedim gece yarılarıyollara da düşmedim pike yapan uçakların altındaama sevdalandım altmışıma yakınsözün kısası yoldaşlarbugün Berlin’de kederden gebermekte olsam dainsanca yaşadım diyebilirimve daha ne kadar yaşarımbaşımdan neler geçer dahakim bilir.هنوز سرطان نگرفته‌املازم هم نیست بگیرمقرار نیست نخست‌وزیر و این‌ها بشوممشتاق این کار هم نیستمبه جنگ هم نرفتمنیمه‌شب‌ها به پناهگاه هم نرفتمزیر هواپیماهایی که شیرجه می‌روند آواره‌ی جاده‌ها هم نشدماما نزدیک شصت‌سالگی عاشق شدمخلاصه رفقاگرچه امروز در برلین از غصه دارم سقط می‌شوممی‌توانم بگویم انسان‌وار زیستمو دیگر چقدر زنده می‌مانمدیگر چه‌ها به سرم می‌آیدکه می‌داند.

“Nâzım Hikmet vatan hainliğine devam ediyor hâlâ.Amerikan emperyalizminin yarı sömürgesiyiz, dedi Hikmet.Nâzım Hikmet vatan hainliğine devam ediyor hâlâ.”Bir Ankara gazetesinde çıktı bunlar, üç sütun üstüne, kapkara haykıran puntolarla,bir Ankara gazetesinde, fotoğrafı yanında Amiral Vilyamson’un66 santimetre karede gülüyor, ağzı kulaklarında, Amerikan amiraliAmerika, bütçemize 120 milyon lira hibe etti, 120 milyon lira.“Amerikan emperyalizminin yarı sömürgesiyiz, dedi HikmetNâzım Hikmet vatan hainliğine devam ediyor hâlâ.”«ناظم حکمت هنوز به خیانت به وطن ادامه می‌دهد.ما نیمه‌مستعمره‌ی امپریالیسم آمریکا هستیم، گفت حکمت.ناظم حکمت هنوز به خیانت به وطن ادامه می‌دهد.»این‌ها در یک روزنامه‌ی آنکارا درآمد، روی سه ستون، با حروف سیاه‌سیاهِ فریادزن،در یک روزنامه‌ی آنکارا، کنار عکس دریاسالار ویلیامسوندر ۶۶ سانتی‌متر مربع می‌خندد، نیشش تا بناگوش باز، دریاسالار آمریکاییآمریکا به بودجه‌ی ما ۱۲۰ میلیون لیره بخشید، ۱۲۰ میلیون لیره.«ما نیمه‌مستعمره‌ی امپریالیسم آمریکا هستیم، گفت حکمتناظم حکمت هنوز به خیانت به وطن ادامه می‌دهد.»

Evet, vatan hainiyim, siz vatanperverseniz, siz yurtseverseniz, ben yurthainiyim, ben vatan hainiyim.Vatan çiftliklerinizse,kasalarınızın ve çek defterlerinizin içindekilerse vatan,vatan, şose boylarında gebermekse açlıktan,vatan, soğukta it gibi titremek ve sıtmadan kıvranmaksa yazın,fabrikalarınızda al kanımızı içmekse vatan,vatan tırnaklarıysa ağalarınızın,vatan, mızraklı ilmühalse, vatan, polis copuysa,ödeneklerinizse, maaşlarınızsa vatan,vatan, Amerikan üsleri, Amerikan bombası, Amerikan donanması topuysa,vatan, kurtulmamaksa kokmuş karanlığımızdan,ben vatan hainiyim.Yazın üç sütun üstüne kapkara haykıran puntolarla :Nâzım Hikmet vatan hainliğine devam ediyor hâlâ.آری، خائن به وطنم، اگر شما میهن‌پرستید، اگر شما وطن‌دوستید، من خائنبه میهنم، من خائن به وطنم.اگر وطن مزرعه‌های شماست،اگر وطن آن است که در گاوصندوق‌ها و دسته‌چک‌های شماست،اگر وطن جان کندن از گرسنگی است در کناره‌ی جاده‌ها،اگر وطن مثل سگ لرزیدن است در سرما و در تابستان به خود پیچیدن از مالاریا،اگر وطن نوشیدن خون سرخ ماست در کارخانه‌های شما،اگر وطن چنگال‌های ارباب‌های شماست،اگر وطن رساله‌ی احکام نیزه‌دار است، اگر وطن باتوم پلیس است،اگر وطن مقرری‌ها و حقوق‌های شماست،اگر وطن پایگاه‌های آمریکایی است، بمب آمریکایی، توپ ناوگان آمریکا،اگر وطن رها نشدن است از تاریکی گندیده‌ی ما،من خائن به وطنم.بنویسید روی سه ستون با حروف سیاه‌سیاهِ فریادزن:ناظم حکمت هنوز به خیانت به وطن ادامه می‌دهد.