مولانا (رومی): زندگی، آثار، سماع و قونیه
رومی یا مولانا جلال‌الدین رومی: مراحل تاریخ‌دار زندگی، نوشته‌ها، طریقت مولویه، سماع و موزهٔ مولانا در قونیه.
فهرست مطالب
رومی (Rumi) نام رایج مولانا جلال‌الدین رومی (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî) است؛ شاعر و آموزگاری که در ۱۲۰۷ در بلخ، در افغانستان امروزی، به دنیا آمد، در قونیه زندگی کرد و در ۱۲۷۳ همان‌جا درگذشت. او بیشتر به فارسی می‌نوشت؛ مهم‌ترین آثارش مثنوی (Mesnevî) و دیوان کبیر (Dîvân-ı Kebîr) بودند و طریقت مولویه پیرامون نام او شکل گرفت. آرامگاهش در قونیه اکنون موزهٔ مولاناست و آیین سماع مولوی در فهرست نمایندهٔ میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو قرار دارد.
به‌اختصار · بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
شاعری از قرن سیزدهم، آرامگاهش در قونیه و سماع طریقتی که به نام اوست.
- چه کسی: مولانا جلال‌الدین رومی، زادهٔ ۳۰.۰۹.۱۲۰۷ در بلخ، درگذشتهٔ ۱۷.۱۲.۱۲۷۳ در قونیه، در ۶۶ سالگی (شهرداری قونیه و پورتال فرهنگ وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه).
- آثار: مثنوی (شش دفتر، حدود ۲۵٬۷۰۰ بیت) و دیوان کبیر، همراه با آثار منثور فیه ما فیه (Fîhi mâ fîh)، مجالس سبعه (Mecâlis-i Seb’a) و مکتوبات (Mektûbât) (دانشنامهٔ اسلام TDV).
- موزه: موزهٔ مولانا در قونیه هر روز ۰۹:۰۰–۱۷:۰۰ باز است؛ گیشه در ۱۶:۳۰ بسته می‌شود؛ ورود رایگان است (muze.gov.tr، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶).
- شب عروس (Şeb-i Arûs) ۲۰۲۶: مراسم ۷۵۳مین سالگرد در روزهای ۰۷–۱۷.۱۲.۲۰۲۶ در قونیه برگزار می‌شود؛ بلیت سماع به‌صورت اینترنتی فروخته می‌شود (اداره فرهنگ و گردشگری قونیه).
- روایت‌ها متفاوت‌اند: اینکه خانواده چه زمان و چگونه بلخ را ترک کرد، مولانا چگونه با شمس تبریزی (Şems-i Tebrîzî) دیدار کرد و سرانجام شمس چه شد. هر روایت به راوی آن نسبت داده شده است.
سماع، گام‌به‌گام
نُه بخش، از ندا تا پایان.
نقشه‌ای از تالار از نمای بالا. با فشردن هر بخش، نشانه‌های آن روشن می‌شود و می‌توانید بخوانید چه اتفاقی در آن رخ می‌دهد؛ هر بخش نامی ترکی برای کپی دارد.
1/9
ندا و ورود 1/9
- ندا: meydancı دده، از بزرگان، ندای «Buyurun yâ hû!» سر می‌دهد و درویشان رو به تالار می‌کنند. TDV
- ورود: با پوشش خود، پای راست را جلو می‌گذارند و بی‌آنکه روی آستانه پا بگذارند وارد می‌شوند؛ با دست‌های ضربدری بر شانه‌ها می‌ایستند. TDV
- شیخ: او با میدانجی در پشت سرش وارد می‌شود و به جایگاه خود، پوست گوسفند سرخ، می‌رود. سپس نماز، خواندن مثنوی، تلاوت قرآن و دعای شیخ کنار پوست گوسفند انجام می‌شود. TDV
Buyurun yâ hû!ندای ورود به تالار
نعت و نی 2/9
- نعت: سماع با ستایش‌نامه‌ای فارسی برای پیامبر آغاز می‌شود. کلام به مولانا نسبت داده شده و آهنگ آن ساختهٔ عطری (Itrî) در مقام راست است؛ ایستاده خوانده می‌شود. TDVپورتال فرهنگ
- کودوم: نوازندهٔ اصلی کودوم چند ضربه می‌نوازد. TDV
- نی: سپس نوازندهٔ اصلی نی تک‌نوازی بلندی، یک taksim (بداهه‌نوازی)، در مقام آیینی که پس از آن می‌آید اجرا می‌کند. TDV
Na’t-ı şerîfستایش‌نامه‌ای که سماع را آغاز می‌کند
کودوم و نخستین راه‌رفتن 3/9
- ضرب نخست: با نخستین ضرب کودوم، peşrev، قطعهٔ آغازین سازها، شروع می‌شود. شیخ و سماع‌زن‌ها دست‌هایشان را به زمین می‌زنند، آهسته «الله» می‌گویند و برمی‌خیزند. TDV
- راه‌رفتن: سماع‌زن‌ها به راست قدم برمی‌دارند؛ شیخ پیش پوست گوسفند سلام می‌دهد، به راست می‌چرخد و با ضرب‌آهنگ پیشرو راه می‌رود. TDV
- خط: فقط شیخ روی hatt-ı istivâ پا می‌گذارد؛ خطی که تصور می‌شود از پوست گوسفند تا در امتداد دارد؛ دیگران از روی آن گام برمی‌دارند. TDV
Darb-ı celâlضرب نخست، هنگامی که دست‌ها به زمین می‌خورند
سلام و سه دور 4/9
- سلام: سماع‌زن‌ها روبه‌روی هم به نوبت به یکدیگر سلام می‌دهند و دست راستشان را زیر جامه بر قلب می‌گذارند. این همان cemâl seyri است. TDV
- دورها: سپس، درحالی‌که پیشرو ادامه دارد، سه دور تالار را می‌پیمایند. TDV
- چرخش: وقتی شیخ به پوست گوسفند بازمی‌گردد، چند ضربهٔ کودوم پیشرو را قطع می‌کند؛ تک‌نوازی کوتاه نی به دنبال آن می‌آید و خوانندگان آیین را آغاز می‌کنند. TDV
Devr-i Veledîسه دور تالار
سلام اول 5/9
- برداشتن ردا: سماع‌زن‌ها hırka (ردا) را از تن درمی‌آورند، جز سماع‌زن اصلی که چرخش را هدایت می‌کند. TDV
- اجازه: او دست راست شیخ را می‌بوسد و شیخ sikke (کلاه نمدی) او را می‌بوسد؛ دیگران نیز چنین می‌کنند. این همان ruhsat، اجازهٔ چرخیدن، است. TDV
- چرخیدن: دست راست بالا و دست چپ پایین می‌رود. بر محور خود و در گرداگرد تالار می‌چرخند و با هر چرخش نام خدا را در دل می‌گویند. TDV
- معنا: آگاهی از بندگی. TDVپورتال فرهنگ
Birinci selâmنخستین بخش از چهار بخش چرخشی
سلام دوم 6/9
- تغییر: تغییر ضرب‌آهنگ به سلام اول پایان می‌دهد. سماع‌زن‌ها می‌ایستند، رو به مرکز می‌کنند و تعظیم می‌کنند؛ دو یا سه نفره به هم تکیه می‌دهند. TDV
- شیخ: سه گام پیش می‌رود و تعظیم می‌کند و همه تعظیم می‌کنند. در سکوت دعا می‌کند، عقب می‌رود و سر تکان می‌دهد: سلام دوم می‌تواند آغاز شود. این بخش بدون بوسه‌ها آغاز می‌شود. TDV
- معنا: هیبت در برابر قدرت خدا. TDVپورتال فرهنگ
İkinci selâmبخش چرخشی دوم
سلام سوم 7/9
- تغییر: تغییر تازهٔ ضرب‌آهنگ، گذر از سلام دوم به سوم را رقم می‌زند. TDV
- معنا: هیبت به عشق بدل می‌شود: تسلیم کامل در برابر خدا، که vuslat (رسیدن) نام دارد. TDVپورتال فرهنگ
Üçüncü selâmبخش چرخشی سوم
سلام چهارم 8/9
- در کناره: وقتی آخرین سماع‌زن می‌پیوندد، همه در کناره به چرخیدن ادامه می‌دهند. سماع‌زن اصلی به شیخ تعظیم می‌کند، به سمت چپ او می‌رود و از دورزدن بازمی‌ایستد. TDV
- چرخش شیخ: پیش پوست گوسفند می‌رود، تعظیم می‌کند و آرام در میانهٔ تالار به سماع می‌پیوندد؛ ردایش را از کمر و یقه نگه می‌دارد. این همان post semâı است. TDV
- معنا: کسی که سفر درونی را به پایان رسانده، به بندگی بازمی‌گردد. TDVپورتال فرهنگ
Dördüncü selâmچهارمین و آخرین بخش چرخشی
پایان 9/9
- قطعات پایانی: بخش آوازی به پایان می‌رسد. سازها آخرین پیشرو و قطعهٔ پایانی تندی، یعنی yürük semâı را می‌نوازند. آخرین بداهه‌نوازی ادامه می‌یابد تا شیخ، همچنان در حال چرخیدن، به پوست گوسفند برسد. TDV
- تلاوت: یکی از خوانندگان بخشی از قرآن را، معمولاً از سورهٔ ۲، آیهٔ ۱۱۵، تلاوت می‌کند؛ همه تعظیم می‌کنند و می‌نشینند. دعایی فارسی (gülbank)، فاتحه و گلبانگ خود شیخ به دنبال آن می‌آید. TDV
- خروج: شیخ سلام می‌دهد، به در می‌رود و خارج می‌شود؛ همه به پوست گوسفند سلام می‌دهند و می‌روند. TDV
Aşr-ı şerîfبخشی از قرآن که در پایان تلاوت می‌شود
نام‌های او و سال تولدش
نام کامل او محمد بن محمد بن حسین بلخی (Muhammed b. Muhammed b. Hüseyin el-Belhî) است (TDV). نام‌هایی که برای او به کار می‌روند، واژه‌هایی ساده‌اند که هر کدام معنایی دارند.
- Mevlânâ
- «سرور ما»، عنوانی که طریقت مولویه برای او به کار می‌برد.
- Rûmî (رومی)
- «اهل روم»: در روزگار او روم نام آناتولی بود.
- Celâleddîn
- لقب او.
- el-Belhî
- «اهل بلخ»، شهر زادگاهش.
- Molla Hünkâr
- نام دیگری که برای او به کار می‌رود.
- Mevlevî، Mevleviyye
- طریقتی که به نام مولاناست و اعضای آن.
زادهٔ بلخ
۳۰.۰۹.۱۲۰۷، در افغانستان امروزی
- ۳۰.۰۹.۱۲۰۷
- تاریخِ شهرداری قونیه (۶ ربیع‌الاول ۶۰۴). منابع بر سال ۱۲۰۷ توافق دارند (TDV).
- ۱۱۸۴ (۵۸۰)
- گولپینارلی (Gölpınarlı)، مترجم دیوان به ترکی، بر پایهٔ بیتی از دیوان از این سال دفاع کرده است (TDV).
زندگی او در مراحل تاریخ‌دار
از بلخ تا قونیه، در نُه مرحله.
- ۳۰.۰۹.۱۲۰۷. در بلخ به دنیا می‌آید (شهرداری قونیه). پدرش بهاءالدین ولد (Bahâeddin Veled؛ ۱۱۵۱–۱۲۳۱)، واعظ و آموزگاری با عنوان sultânü’l-ulemâ، «سلطان دانشمندان»، است (TDV).
- ۱۲۱۲–۱۳، یا تا ۱۲۲۰. خانواده بلخ را ترک می‌کند. افلاکی (Eflâkî)، از نخستین زندگی‌نامه‌نویسان طریقت، زمان خروج را ۱۲۱۲–۱۳ می‌داند، وقتی مولانا پنج‌ساله بود. پسرش سلطان ولد (Sultan Veled) روایت می‌کند که پدربزرگش عازم حجاز شد و زمانی که در راه بود، بلخ مورد هجوم قرار گرفت. مغولان در ۱۲۲۰ شهرهای خراسان را تصرف کردند (TDV).
- حدود ۱۲۱۷–۱۲۲۲. راه غرب. افلاکی از بغداد، مالاتیا (Malatya، ۱۲۱۷)، سیواس (Sivas، ۱۲۱۹)، آق‌شهر (Akşehir) و لارنده (Larende، قرامان (Karaman) امروزی)، سپس قونیه به دعوت سلطان سلجوقی علاءالدین کیقباد (Alâeddin Keykubad) نام می‌برد. TDV یادآور می‌شود که این تاریخ‌ها با حضور در بغداد در ۱۲۲۰ سازگار نیستند (TDV). در پورتال فرهنگ، خانواده در ۱۲۲۲ به لارنده می‌رسد (صفحهٔ موزه).
- ۱۲۲۵–۱۲۲۶. در ۱۲۲۵ در قرامان با گوهر خاتون (Gevher Hatun) ازدواج می‌کند (پورتال فرهنگ، شهرداری قونیه). پسرشان سلطان ولد در ۲۵.۰۴.۱۲۲۶ در لارنده به دنیا می‌آید (TDV).
- ۲۳.۰۲.۱۲۳۱. پدرش در قونیه درمی‌گذرد. مولانا در ۲۴ سالگی تدریس او را بر عهده می‌گیرد (TDV).
- از ۱۲۳۲. سید برهان‌الدین محقق ترمذی (Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî)، شاگرد پدرش، به قونیه می‌آید و نُه سال او را راهنمایی می‌کند. مولانا حدود ۱۲۳۳ در حلب و دمشق تحصیل می‌کند (TDV).
- ۲۹.۱۱.۱۲۴۴. شمس تبریزی به قونیه می‌آید. مولانا درس‌ها و وعظ‌هایش را کنار می‌گذارد تا با او باشد (TDV).
- ۱۲۴۷–۱۲۷۳. پس از شمس، صلاح‌الدین زرکوب (Selâhaddîn-i Zerkûb) و سپس حسام‌الدین چلبی (Hüsâmeddin Çelebi) حلقهٔ او را هدایت می‌کنند. مثنوی به ترغیب حسام‌الدین سروده می‌شود: دفتر اول در ۱۲۵۸–۶۱ آغاز و در ۱۲۶۳/۶۴ تمام می‌شود (TDV).
- ۱۷.۱۲.۱۲۷۳. روز یکشنبه، هنگام غروب، در ۶۶ سالگی در قونیه درمی‌گذرد (شهرداری قونیه، پورتال فرهنگ). مولویان آن شب را شب عروس، «شب عروسی»، می‌نامند.
در تشییع او
هنگام دیدار
در عبارتی که شهرداری قونیه نقل کرده، می‌خواهد کسی گریه نکند: «Cenazemi görünce ayrılık ayrılık deme. O vakit benim buluşma ve görüşme zamanımdır.» یعنی: «وقتی تشییع مرا می‌بینی، نگو “جدایی، جدایی”. آن هنگامِ دیدار و وصال من است.» (شهرداری قونیه)
- جمعیت
- سلطان ولد از جمعیتی بسیار بزرگ از هر دین و مکتب در تشییع روایت می‌کند (TDV).
- نماز
- پس از آنکه شیخ صدرالدین (Şeyh Sadreddin) از هوش رفت، قاضی سراج‌الدین (Kadı Sirâceddin) نماز میت را خواند (شهرداری قونیه).
شمس تبریزی و سال‌های دیوان
شمس تبریزی («شمسِ اهل تبریز») در ۲۹.۱۱.۱۲۴۴، ۲۶ جمادی‌الثانی ۶۴۲، به قونیه آمد (افلاکی و سلطان ولد؛ TDV). مولانا درس‌ها و وعظ‌هایش را کنار گذاشت تا با او باشد. روایت‌ها دربارهٔ چگونگی دیدارشان و سرانجام آن متفاوت‌اند.
کدام روایت؟
یک سطر برای هر راوی (TDV).
- افلاکی
- در قونیه، شمس با پرسشی مولانا را در خیابان متوقف کرد و آن دو با هم به مدرسه رفتند. افلاکی در جای دیگری از دیداری پیش‌تر در دمشق روایت می‌کند؛ شمس دست او را بوسید و در جمعیت ناپدید شد.
- سپهسالار (Sipehsâlâr)
- شمس بر نیمکتی در کاروان‌سرایی نشسته بود؛ مولانا گذشت، نگاهشان به هم افتاد و مدتی طولانی بی‌سخن نشستند.
- جامی (Câmî)
- شمس کتاب‌های مولانا را در حوض انداخت و بی‌آسیب بیرون آورد.
- قریشی (Kureşî)
- دیدار در خانهٔ مولانا بود؛ آتشی میان کتاب‌ها پدیدار شد.
- مدحت بهاری (Midhat Bahârî)
- او، نویسنده‌ای مولوی در قرن بیستم، داستان حوض و بیشتر روایت‌های نخستین دیگر از دیدار را رد می‌کند.
- ۱۲۴۵–۴۶
- شمس به دمشق می‌رود؛ نخستین نامه به او در آنجا تاریخ ۱۱.۰۳.۱۲۴۶ دارد. بازمی‌گردد، با کیمیا خاتون (Kimyâ Hatun) ازدواج می‌کند و برای بار دوم ناپدید می‌شود.
- سلطان ولد
- شمس در ۰۸.۱۲.۱۲۴۷ (۸ شعبان ۶۴۵) رفت و هیچ ردی از او پیدا نشد.
- افلاکی
- تاریخ آن را دسامبر ۱۲۴۶ (شعبان ۶۴۴) می‌داند. شمس را به بیرون فراخواندند، کاردی به او خورد، فریاد کشید و ناپدید شد و چند قطره خون بر جای گذاشت. روایت دوم او، از اولو عارف چلبی (Ulu Ârif Çelebi) و مادرش فاطمه خاتون (Fatma Hatun): شمس کشته شد، در چاهی انداخته شد و نزدیک امیر بدرالدین (Emîr Bedreddin) در مدرسهٔ مولانا دفن شد.
- سپهسالار
- از کشته‌شدن سخنی نیست.
- افلاکی و جامی
- گوری در کنار بهاءالدین ولد.
- صحیح احمد دده (Sahih Ahmed Dede)
- شمس در ۱۲۴۷ به مرگ طبیعی درگذشت و نزدیک امیر بدرالدین دفن شد.
- دولتشاه (Devletşah)
- شایعهٔ کشته‌شدن «قطعاً درست نیست».
- قریشی، فروزانفر (Fürûzanfer)، مدحت بهاری
- قریشی به کشته‌شدن تردید دارد؛ فروزانفر و مدحت بهاری آن را ناپدیدشدن می‌دانند.
پس از شمس
- مجالس سماع. افلاکی: مولانا آن‌ها را پس از رفتن شمس آغاز کرد. سپهسالار: شمس او را به روی‌آوردن به سماع ترغیب کرد (TDV).
- منظومه‌ها. بیشتر منظومه‌های دیوان به سال‌های همراهی با شمس بازمی‌گردند؛ مثنوی پس از آن پدید آمد (TDV).
- حلقه. صلاح‌الدین زرکوب، سپس حسام‌الدین چلبی که مثنوی به ترغیب او پدید آمد؛ سپس سلطان ولد (TDV).
چه نوشت و ترجمهٔ ترکی آن کجاست
دو اثر منظوم، مثنوی و دیوان کبیر، و سه اثر منثور. هر زبانه اطلاعات اثر و سطری ترکی برای درخواست آن در کتاب‌فروشی دارد.
کدام اثر؟
آمار از TDV است؛ نسخه‌ها متفاوت‌اند.
مثنوی: منظومه‌ای در شش دفتر
- حجم
- حدود ۲۵٬۷۰۰ بیت؛ نسخه‌ها از ۲۵٬۵۸۵ تا ۲۶٬۶۶۰ بیت دارند و نسخهٔ ولدی ۲۵٬۶۶۸ بیت دارد (TDV).
- هر دفتر
- در تصحیح نیکلسون (Nicholson): اول ۴٬۰۰۳؛ دوم ۳٬۸۱۰؛ سوم ۴٬۸۱۰؛ چهارم ۳٬۸۵۵؛ پنجم ۴٬۲۳۸؛ ششم ۴٬۹۱۶.
- تألیف
- حسام‌الدین چلبی از او خواست آن را بنویسد. دفتر اول در ۱۲۵۸–۶۱ آغاز و در ۱۲۶۳/۶۴ تمام شد؛ کل کار ۸ تا ۱۰ سال طول کشید و در ۱۲۶۸ پایان یافت.
- سطر نخست
- Bişnev ez ney çün hikâyet mîkuned، به خط فارسی: «بشنو از نی چون حکایت می‌کند»؛ bişnev یعنی «بشنو»، و ney همان ساز نی است.
- کهن‌ترین نسخه
- نسخهٔ ولدی، شمارهٔ ۵۱ کتابخانهٔ موزهٔ مولانا، در ۱۲۷۸، پنج سال پس از درگذشت او، در قونیه به پایان رسید.
- به ترکی
- ولد چلبی ایزبوداک (Veled Çelebi İzbudak)، بازنگری گولپینارلی (۱۹۴۲–۴۶). نخستین تصحیح انتقادی از نیکلسون است (لندن، ۱۹۲۵–۴۰).
- Mesnevî’nin Türkçe çevirisi var mı?آیا ترجمهٔ ترکی مثنوی موجود است؟
دیوان کبیر: مجموعهٔ غزل‌ها
- حجم
- نسخه‌ها ۳۰٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ بیت دارند و معتبرترین آن‌ها بیش از ۴۳٬۰۰۰ بیت. تصحیح فروزانفر ۳٬۲۲۹ منظومه در قالب gazel (غزل‌ها) و terkîb-bend و ۱٬۷۶۵ rubâî (رباعی‌ها) دارد (TDV).
- زبان‌ها
- فارسی خراسان با بخش‌های عربی و منظومه‌هایی به یونانی (Rumca).
- نام دیگر
- دیوان شمس (Dîvân-ı Şems)، زیرا در غزل‌ها تخلص شمس به کار رفته است.
- به ترکی
- گولپینارلی، هفت جلد (۱۹۵۷–۷۴). گزیده‌ای با نام Divan-ı Kebir’den Seçme Şiirler اثر مدحت بهاری بیتور است.
- Dîvân-ı Kebîr’den seçmeler var mı?آیا گزیده‌ای از دیوان کبیر موجود است؟
فیه ما فیه: گفتارهای او
- چیست
- گفتارهایی که سلطان ولد یا شاگردی دیگر در زمان زندگی او یادداشت کرده و پس از درگذشتش گردآوری شده‌اند (TDV).
- حجم
- حدود ۷۵ بخش، شش بخش به عربی و بقیه به فارسی.
- نام
- معنای تقریبی آن «آنچه در آن است، در آن است» است.
- به ترکی
- انبارجی‌اوغلو (Anbarcıoğlu؛ ۱۹۵۸) و گولپینارلی (۱۹۵۹).
- Fîhi mâ fîh’in Türkçe çevirisi var mı?آیا ترجمهٔ ترکی فیه ما فیه موجود است؟
مجالس سبعه: هفت وعظ
- چیست
- هفت وعظ (TDV).
- کهن‌ترین نسخه
- به تاریخ ۷۵۳ (۱۳۵۲)، در موزهٔ قونیه.
- به ترکی
- گولپینارلی (۱۹۶۵).
- Mecâlis-i Seb’a’nın Türkçe çevirisi var mı?آیا ترجمهٔ ترکی مجالس سبعه موجود است؟
مکتوبات: نامه‌های او
- چیست
- نامه‌هایی بیشتر خطاب به کارگزاران، از جانب نیازمندان (TDV).
- به ترکی
- گولپینارلی (۱۹۶۳).
- Mektûbât’ın Türkçe çevirisi var mı?آیا ترجمهٔ ترکی مکتوبات موجود است؟
آموزه‌های او، در روایت TDV
سه نکته، هر یک منسوب به مدخل او در دانشنامهٔ اسلام TDV.
منبع
قرآن و سنت
منبع او قرآن و سنت، یعنی راه پیامبر، است. به روایت TDV، در بیتی می‌گوید که تا جان در تن دارد بندهٔ قرآن است و خاک راه محمدِ برگزیده.
و در سخنی دیگر خود را به پرگار مانند می‌کند: یک پا استوار بر شریعت و پای دیگر گردان در میان هفتاد و دو ملت.
عشق برتر از عقل
عقل و عشق
عقل در امور دنیوی سودمند است، اما می‌تواند مانع حقایق الهی شود. رهرو راه معنوی به عشق الهی، aşk، نیاز دارد.
وحدت وجود
Vahdet-i vücûd
وحدت هستی یا وجود: با وجود جدایی ظاهری، وحدت در هستی اصل است.
TDV می‌افزاید که این به معنای یکی‌شدن با خدا یا حلول در خدا نیست، بلکه فراتررفتن از وجود نسبی خویش است.
طریقت مولویه پس از او
طریقت پیرامون خانواده و پیروانش شکل گرفت و ۱۲۹ خانقاه کوچک (zâviye) داشت. TDV از خانقاه و آرامگاه شمس در قونیه و خانقاه قرامان، که مادر مولانا در آن دفن شده، به‌عنوان مهم‌ترین‌ها نام می‌برد (TDV).
- پس از ۱۲۷۳. در زمان حسام‌الدین چلبی، به ترغیب سلطان ولد و با هزینهٔ معین‌الدین سلیمان پروانه (Muînüddin Süleyman Pervâne) و همسرش گرجی خاتون (Gürcü Hatun)، بر گور او آرامگاهی ساخته می‌شود (TDV).
- ۱۲۹۲–۱۳۱۲. سلطان ولد در ۱۲۹۲ به مقام رهبری می‌رسد و در ۱۳۱۲ درمی‌گذرد (TDV).
- ۱۴۲۱–۱۴۶۰. قواعد طریقت در زمان پیر عادل چلبی (Pîr Âdil Çelebi) تثبیت می‌شود (TDV).
- ۱۴۲۶ و ۱۴۹۱. نخستین خانقاه عثمانی در ۱۴۲۶ در ادرنه (Edirne) باز می‌شود؛ خانقاه گالاتا (Galata) یا کوله‌قاپی (Kulekapı) در استانبول در ۱۴۹۱ (TDV).
- ۱۶۶۶–۱۶۸۴. سماع در ۱۶۶۶ ممنوع و ممنوعیت آن در ۱۶۸۴ برداشته می‌شود (TDV).
- ۱۹۲۵–۲۶. خانقاه‌ها در ۱۹۲۵ به حکم قانون بسته می‌شوند؛ در ۱۹۲۶، با قانونی تازه، آرامگاه‌های مولانا و حاجی بکتاش (Hacı Bektâş) به‌عنوان موزه باز می‌شوند (TDV).
- ۱۹۴۶ و ۱۹۵۴. بزرگداشت‌های شب عروس به شکل اجراهای کوچک سماع در قونیه آغاز می‌شود (TDV).
مراتب و نقش‌ها (TDV)
- şeyh، postnişin
- سرپرست خانقاه. در خانقاه قونیه، سرپرستان از نوادگان مولانا بودند (muze.gov.tr).
- muhib
- پیروی که مجبور نبود در خانقاه زندگی کند و می‌توانست فقط برای سماع بیاید؛ پوشیدن ردا و کلاه به انتخاب خودش بود.
- çilekeş can
- کارآموز آشپزخانه، matbah-ı şerif. دورهٔ çile («آزمون») از آنجا آغاز می‌شود؛ ۱۸ نوع خدمت، از خرید تا ظرف‌شویی، دارد و ۱٬۰۰۱ روز طول می‌کشد.
- dede
- یکی از بزرگان؛ پس از ۱٬۰۰۱ روز، درویش در خانقاه حجره‌ای از آنِ خود دارد و دده نامیده می‌شود.
- mesnevîhan
- خوانندهٔ مثنوی در آیین.
- neyzenbaşı، kudümzenbaşı
- نوازندهٔ اصلی نی و نوازندهٔ اصلی کودوم که نوازندگان را هدایت می‌کنند.
سماع و پوشش آن
آیین مولوی، âyin، که به‌اختصار سماع نام دارد، مجلسی برای یاد خدا (zikir) است که پس از مولانا، از چرخش‌های او در مجالس دینی، شکل گرفت (TDV).
پوشش
- sikke
- کلاه بلند نمدی (پورتال فرهنگ).
- hırka
- ردا، که در سلام اول از تن درمی‌آید.
- tennûre
- دامن.
- سازندهٔ کلاه نمدی
- پورتال فرهنگ مهمت گیرگیچ (Mehmet Girgiç) را یکی از معدود سازندگان کلاه نمدی می‌نامد؛ کلاه‌های نمدی موزهٔ مولانا ساختهٔ اوست. وزارت در ۲۰۱۰ او را «گنجینهٔ زندهٔ انسانی» نامید (پورتال فرهنگ).
سازها عبارت‌اند از نی (فلوتی از نی)، کودوم (طبل‌های کوچک) و عود (لوت) (پورتال فرهنگ).
خاستگاه آن
از چرخش‌های او تا نظمی ثابت
- زمان مولانا
- او در مجالس، بدون قاعده‌ای ثابت، می‌چرخید (TDV).
- سلطان ولد
- نظم آن در زمان پسرش شروع به شکل‌گرفتن می‌کند (TDV)؛ شکلی منضبط از زمان سلطان ولد و اولو عارف چلبی (پورتال فرهنگ).
- قرن پانزدهم
- آیین در زمان پیر عادل چلبی از آدابی ثابت پیروی می‌کند؛ آخرین تنظیمات را پیر حسین چلبی (Pîr Hüseyin Çelebi) در قرن هفدهم انجام می‌دهد (TDV).
شکل‌های دیگر
- âyîn-i cem‘. شکلی کوتاه در اتاق گردهمایی، بدون سه دور.
- garipler semâı. پس از خاموش‌شدن چراغ‌ها، بدون موسیقی، به شیوهٔ سماع کنار پوست گوسفند: ۱۸ چرخش.
- mübtedî mukabelesi. برای درویش تازه‌کاری که آموزش سماع را تمام کرده است؛ بزرگِ آشپزخانه آن را هدایت می‌کند، نه شیخ. (TDV)
معنای حرکت‌ها
دو برداشت، با بیان منابعشان
- TDV
- آیین روز رستاخیز را به تصویر می‌کشد: کلاه نمدی سنگ گور است، دامن کفن و ردا گور. نی «انسان کامل» است و نخستین ضرب کودوم فرمان «کُن» («باش»). سه دور به سه مرتبهٔ یقین اشاره دارند: ilme’l-yakîn، ayne’l-yakîn و hakka’l-yakîn.
- پورتال فرهنگ
- کف دایره‌ای جهان است، شیخ خورشید، سماع‌زن اصلی ماه و سماع‌زن‌ها سیاره‌ها. دست راست از خدا می‌گیرد و دست چپ می‌بخشد.
موزهٔ مولانا در قونیه
موزه همان خانقاه پیشین مولوی است که پیرامون آرامگاه او ساخته شده است. نشانی آن Aziziye Mahallesi, Müze Alanı Caddesi No:1، قونیه است (muze.gov.tr).
موزهٔ مولانا
ساعت کار و هزینه، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- باز
- هر روز ۰۹:۰۰–۱۷:۰۰. گیشه (gişe) در ۱۶:۳۰ بسته می‌شود. دوشنبه‌ها گیشه در ۱۰:۰۰ باز می‌شود (muze.gov.tr).
- هزینه
- رایگان (ücretsiz).
- راهنمای صوتی
- راهنمای صوتی (sesli rehber) موجود است.
- ۱۲۷۴. هستهٔ مجموعه آرامگاهی است که در ۱۲۷۴ ساخته شد (muze.gov.tr). گنبد سبز، Kubbe-i Hadrâ، بر چهار «پای فیل» استوار است و به معمار بدرالدین تبریزی (Tebrizli Bedreddin) نسبت داده می‌شود (پورتال فرهنگ).
- قرن شانزدهم. سماع‌خانه (تالار سماع)، نمازخانه، حجره‌های dedegân، آشپزخانه و şadırvan (آب‌نمای سرپوشیده) (muze.gov.tr). آب‌نمای سرپوشیده ساختهٔ یاووز سلیم (Yavuz Selim)، ۱۵۱۲، است (پورتال فرهنگ).
- ۱۵۶۵. تابوت‌های سنگی مرمرین مولانا و سلطان ولد (TDV).
- ۱۸۵۴. کتابخانه تأسیس می‌شود (پورتال فرهنگ).
- ۱۹۲۵. خانقاه بسته می‌شود (muze.gov.tr)؛ قانونی همهٔ خانقاه‌ها را می‌بندد (TDV).
- ۱۹۲۶ یا ۱۹۲۷. در ۱۹۲۶ با نام موزهٔ آثار باستانی قونیه، Asar-ı Atika باز شد (muze.gov.tr). TDV تاریخ تصمیم را ۰۱.۰۹.۱۹۲۶ و افتتاح را ۰۲.۰۳.۱۹۲۷ می‌داند (TDV).
- ۱۹۵۴. نام آن به موزهٔ مولانا تغییر می‌کند (muze.gov.tr).
گردش در حیاط
- دروازه. ورود به حیاط از دروازهٔ Dervişân، دروازهٔ درویشان، است.
- شمال و غرب. حجره‌های دده‌ها.
- جنوب. آشپزخانه و آرامگاه خرم پاشا (Hürrem Paşa)؛ این ضلع به دروازهٔ Hâmûşân (Susmuşlar)، «خاموشان»، می‌رسد.
- شرق. بنای اصلی: سماع‌خانه، مسجد و آرامگاه‌ها.
- در حیاط. آب‌نمای سرپوشیده و حوض شب عروس. (پورتال فرهنگ)
بنای اصلی
آرامگاه‌ها
تابوت‌های سنگی مرمرین مولانا و سلطان ولد، ۱۵۶۵، زیر پوشش‌های پارچه‌ای دههٔ ۱۸۹۰. TDV می‌افزاید که مولانا آرامگاه را نپذیرفت و پسرش آن را پذیرفت (TDV).
تالار
سماع‌خانه
امروزه تالار نمایش پوشاک، سازها و نسخه‌های خطی است، با بالکن‌هایی، از جمله بالکن نوازندگان (TDV).
کتاب‌ها
کتابخانه
تأسیس در ۱۸۵۴: ۲٬۷۵۶ جلد و بیش از ۴٬۰۰۰ نسخهٔ خطی. نسخه‌ای از مثنوی به تاریخ ۱۲۷۸ در آن نگهداری می‌شود (پورتال فرهنگ).
شیء
کاسهٔ نیسان
کاسه‌ای برنزی با نقره‌کوبی و طلاکوبی، ساخته‌شده برای فرمانروای ایلخانی (مغول) ابوسعید بهادرخان (Ebû Said Bahadır Han): ۱۳۲۷ (پورتال فرهنگ)، یا اهداشده در ۱۳۳۳ (TDV).
شب عروس و سماع امروز
Şeb-i Arûs یعنی «شب عروسی». این نام مولویان برای شب درگذشت او، ۱۷ دسامبر، است. این نام ریشه در خواستهٔ او دارد که کسی در تشییعش گریه نکند، و در اینکه روز مرگش را هنگام دیدار می‌نامید (TDV). بزرگداشت سالگرد در قونیه برگزار می‌شود.
شب عروس ۲۰۲۶
۷۵۳مین سالگرد وصال، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- تاریخ‌ها
- ۰۷–۱۷.۱۲.۲۰۲۶.
- مکان
- مرکز فرهنگی مولانای قونیه (Konya Mevlâna Kültür Merkezi)، تالار سماع.
- بلیت‌ها
- بلیت‌های سماع به‌صورت اینترنتی فروخته می‌شوند.
- رویدادهای دیگر
- دیگر رویدادهای فرهنگی در تالارهای قونیه در طول شب عروس رایگان‌اند (اداره فرهنگ و گردشگری قونیه).
- در تابستان. سماع دست‌کم هفته‌ای دو بار در قونیه و استانبول اجرا می‌شود (پورتال فرهنگ، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶).
- یونسکو. آیین سماع مولوی در ۲۰۰۵ شاهکار اعلام شد و در ۲۰۰۸ به نام ترکیه در فهرست نمایندهٔ میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد. سال ۲۰۰۷، ۸۰۰مین سالگرد تولد او، در فهرست سالگردهای یونسکو بود (پورتال فرهنگ).
- استانبول. خانقاه‌های گالاتا و ینی‌قاپی (Yenikapı) حدود ۲۰۱۰ مرمت شدند تا مراکزی برای آموزش سماع‌زن‌ها باشند (پورتال فرهنگ).
واژه‌ها و سطرهای ترکی
دکمهٔ «کپی» یک سطر ترکی را در کلیپ‌بورد می‌گذارد تا نشان دهید یا بچسبانید.
- Mevlana Müzesi nerede?موزهٔ مولانا کجاست؟
- Müze her gün açık mı?آیا موزه هر روز باز است؟
- Son giriş saat kaçta?آخرین ورود چه ساعتی است؟
- Sesli rehber var mı?آیا راهنمای صوتی موجود است؟
- Sema töreni ne zaman?آیین سماع چه زمانی است؟
- Sema töreni için bilet nereden alınır?بلیت آیین سماع را از کجا بخرم؟
گیشه در ۱۶:۳۰ بسته می‌شود (muze.gov.tr، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶).
- gişe
- گیشه.
- bilet
- بلیت.
- ücretsiz
- رایگان.
- sesli rehber
- راهنمای صوتی.
- semahane
- تالار سماع.
- tören
- مراسم.
منابع
اطلاعات، تاریخ‌ها و آمار از این صفحاتِ دانشنامهٔ اسلام TDV، وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، اداره کل استانی فرهنگ و گردشگری قونیه و شهرداری کلان‌شهر قونیه گرفته شده‌اند.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî — TDV İslâm Ansiklopedisi، Reşat Öngören، چاپ ۲۰۰۴، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevleviyye — TDV İslâm Ansiklopedisi، Ş. Barihüda Tanrıkorur، چاپ ۲۰۰۴، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevlevî âyini — TDV İslâm Ansiklopedisi، Nuri Özcan، چاپ ۲۰۰۴، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mesnevî (Mevlânâ) — TDV İslâm Ansiklopedisi، Semih Ceyhan، چاپ ۲۰۰۴، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Dîvân-ı Kebîr — TDV İslâm Ansiklopedisi، Tahsin Yazıcı، چاپ ۱۹۹۴، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Şems-i Tebrîzî — TDV İslâm Ansiklopedisi، Semih Ceyhan، چاپ ۲۰۱۰، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Sultan Veled — TDV İslâm Ansiklopedisi، Veyis Değirmençay، چاپ ۲۰۰۹، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Fîhi mâ fîh — TDV İslâm Ansiklopedisi، Mehmet Demirci، چاپ ۱۹۹۶، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevlânâ Müzesi — TDV İslâm Ansiklopedisi، Haşim Karpuz، چاپ ۲۰۰۴، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Bahâeddin Veled — TDV İslâm Ansiklopedisi، M. Nazif Şahinoğlu، چاپ ۱۹۹۱، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevlana Museum — وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، muze.gov.tr، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevlâna Müzesi — وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، پورتال فرهنگ، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevlevî Semâ Töreni — وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، پورتال فرهنگ، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- 753. Şeb-i Arûs Tören Programı — اداره کل استانی فرهنگ و گردشگری قونیه، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
- Mevlânâ Hayatı — شهرداری کلان‌شهر قونیه، بررسی‌شده در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶
ساعت کار در ۳۰.۱۰.۲۰۲۶ بررسی شده و ممکن است تغییر کند؛ صفحهٔ موزه در وبگاه وزارت نخستین مرجع بررسی پیش از بازدید است.
