Sultan I. Abdülmecid: İki Ferman, Dört Borç ve Dolmabahçe
I. Abdülmecid kimdi, Gülhane ve Islahat fermanları neler vaat etti, Kırım Savaşı nasıl dört dış borçlanmaya yol açtı, Dolmabahçe ne zaman açıldı?
İçindekiler
I. Abdülmecid, 01.07.1839’dan vefat ettiği 25.06.1861’e kadar Osmanlı padişahı olarak tahtta kaldı. Saltanatında imparatorluk iki reform fermanı yayımladı, Kırım Savaşı’na girdi, ilk kez dış borç aldı ve Dolmabahçe Sarayı’nı açtı.
Kısaca
01.07.1839’dan 25.06.1861’e kadar padişah,
iki ferman, bir savaş, dört borç.
- Kimdi: 25.04.1823’te doğdu, II. Mahmud ile Bezmiâlem Valide Sultan’ın oğlu; 16 yaşında padişah oldu.
- İki ferman: 03.11.1839’da okunan Gülhane Fermanı ve 18.02.1856’da okunan Islahat Fermanı.
- Savaş ve antlaşma: 04.10.1853’te Rusya’ya savaş ilan edildi; 30.03.1856’da Paris Antlaşması imzalandı.
- Dört borç: 1854, 1855, 1858 ve 1860; alınan borç 16.540.942 Osmanlı lirası, hazineye geçen 13.864.963 lira.
- Dolmabahçe Sarayı: 07.06.1856’da açıldı.
- Son halife değil: 1922–1924 arasında halifelik yapan Abdülmecid başka bir kişidir.
Yıl yıl saltanatı
Bir yıl seçin: 1839–1861
Her yılda saltanatın o yıla ait tarihli olayları sıralanır. Renk ve başlık, olayın türünü gösterir.
- Fermanlar ve kanunlar
- Savaş ve diplomasi
- Para
- Okullar ve yapılar
- Saray ve toplumsal hayat
1839
24 HaziranSavaş ve diplomasi
Mısır krizi sırasında Osmanlı ordusu, yeni padişahın tahta çıkmasından bir hafta önce Nizip’te yenilir.
TDV, Abdülmecid
1 TemmuzSaray ve toplumsal hayat
Babası II. Mahmud’un ölümü üzerine Abdülmecid 16 yaşında padişah olur.
TDV, Abdülmecid
3 TemmuzSavaş ve diplomasi
Osmanlı donanmasının komutanı Ahmed Fevzi Paşa, donanmayı Mısır’a götürüp Mehmed Ali Paşa’ya teslim eder.
TDV, Abdülmecid
27 TemmuzSavaş ve diplomasi
İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya ortak bir nota gönderir: Mısır meselesi beş devlet olmadan çözülmemelidir. İmparatorluk bir bakıma artık Avrupa devletlerinin vesayeti altındadır.
TDV, Abdülmecid
3 KasımFermanlar ve kanunlar
Mustafa Reşid Paşa, Gülhane Fermanı’nı cemaat liderleri ve yabancı elçilerin önünde okur.
TDV, Abdülmecid; ferman metni
1840
Fermanlar ve kanunlar
Batı devletlerinden çeviri ve uyarlama yoluyla alınan kanunlardan biri olan ceza kanunu çıkarılır.
TDV, Abdülmecid
Saray ve toplumsal hayat
İlk özel gazete Cerîde-i Havâdis yayımlanmaya başlar. Gazeteyi İngiliz asıllı W. Churchill çıkarır, hükümet de destekler.
TDV, Abdülmecid
15 TemmuzSavaş ve diplomasi
İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya, Fransa olmadan Mısır meselesine ilişkin Londra Antlaşması’nı imzalar. Mısır valiliği babadan oğula geçmek üzere Mehmed Ali Paşa’ya bırakılır; ele geçirdiği topraklar ve donanma geri alınır. Gülhane Fermanı’nın kazandırdığı olumlu hava, Mısır meselesinin çözümünü kolaylaştırır.
TDV, Abdülmecid
1841
13 TemmuzSavaş ve diplomasi
Aynı dört devlet Londra’da Boğazlar Sözleşmesi’ni imzalar. Boğazlar üzerindeki Osmanlı denetimini ve imparatorluk barış hâlindeyken yabancı savaş gemilerinin geçemeyeceği kuralını kabul ederler.
TDV, Abdülmecid
1842
Okullar ve yapılar
Padişahın bir süreliğine Yıldız köşklerine taşınmasının ardından Dolmabahçe Sarayı’nın yapımına başlanır (TDV İslâm Ansiklopedisi başlangıcı 1842’ye tarihler; Milli Saraylar ise 1843’ten itibaren görev yapan bir yapım sorumlusundan söz eder).
TDV, Dolmabahçe Sarayı; Milli Saraylar
1843
Fermanlar ve kanunlar
Bir askerlik kanunuyla askerlik hizmetinde kura sistemine geçilir.
TDV, Abdülmecid
1844
25 HaziranSaray ve toplumsal hayat
Padişah İzmit, Mudanya, Bursa, Gelibolu, Çanakkale ve Adalar’ı ziyaret eder. Bu, eskiden saraya kapanıp kalma alışkanlığını bozan gezilerinden biridir.
TDV, Abdülmecid
1845
Okullar ve yapılar
Eğitimi düzenlemek, yürütmek ve denetlemek için Meclis-i Maârif-i Umûmiyye kurulur.
TDV, Abdülmecid
Okullar ve yapılar
Annesi Bezmiâlem Valide Sultan’ın yaptırdığı Gureba Hastanesi ile yeni Galata Köprüsü açılır.
TDV, Abdülmecid
1846
Para
Mali konuları inceleyip öneriler sunmak üzere Meclis-i Mâliyye kurulur.
TDV, Abdülmecid
29 NisanSaray ve toplumsal hayat
Padişah Edirne ve Varna gezisine çıkar; gördüğü aksaklıkları ve halkın şikâyetlerini hükümete bildirir.
TDV, Abdülmecid; Tanzimat
1847
Okullar ve yapılar
İlk ve ortaöğretimi yürütmek üzere Mekâtib-i Umûmiyye Nezâreti kurulur ve Ziraat Mektebi açılır.
TDV, Abdülmecid
1848
Okullar ve yapılar
İlk öğretmen okulu Dârülmuallimîn açılır.
TDV, Abdülmecid
Savaş ve diplomasi
1848 devrimlerinde Avusturya’ya karşı savaşan Macar milliyetçileri imparatorluğa sığınır. Avusturya ve Rusya savaş tehdidinde bulunsa da padişah onları geri vermez. Bu tutum, Avrupa’da imparatorluğa geniş bir sempati kazandırır.
TDV, Abdülmecid
1849
1 MayısSavaş ve diplomasi
Rusya ile imzalanan Balta Liman Antlaşması, Eflak ve Boğdan krizini geçici olarak çözer.
TDV, Abdülmecid
1850
Fermanlar ve kanunlar
1807 tarihli Fransız Ticaret Kanunu’nun birinci ve üçüncü kitaplarından uyarlanan bir ticaret kanunu çıkarılır.
TDV, Tanzimat
Okullar ve yapılar
Rüşdiyeler ile kurulması planlanan üniversite arasında bir okul olan dârülmaârif kurulur.
TDV, Abdülmecid
1851
Okullar ve yapılar
İlk akademi sayılan Encümen-i Dâniş kurulur. En büyük eseri Cevdet Paşa’nın on iki ciltlik Târih’idir.
TDV, Abdülmecid
1852
Saray ve toplumsal hayat
Mali ve siyasi krizin bir göstergesi olarak sadrazamlık bir yılda dört kez el değiştirir.
TDV, Tanzimat
Fermanlar ve kanunlar
Yeni bir düzenlemeyle valilerin yetkileri genişletilir.
TDV, Tanzimat
1853
4 EkimSavaş ve diplomasi
Osmanlı Devleti Rusya’ya savaş ilan eder. Rusya, Osmanlı’nın Ortodoks tebaasını koruma hakkı istemiş, bu talep reddedilince Eflak ve Boğdan’ı işgal etmiştir.
TDV, Abdülmecid
1854
MartSavaş ve diplomasi
İngiltere ve Fransa Rusya’ya savaş ilan eder.
Digithèque MJP
24 AğustosPara
İlk dış borç anlaşması yapılır: 3,3 milyon lira anapara, hazineye geçen 2,64 milyon lira, faiz yüzde 6.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
26 EylülFermanlar ve kanunlar
Meclis-i Âlî-i Tanzîmat kurulur ve kanun yapma görevini Meclis-i Vâlâ’dan devralır.
TDV, Tanzimat
1855
10 MayısFermanlar ve kanunlar
Hükümet cizyenin kaldırılacağını, gayrimüslimlerin askere ve devlet görevlerine alınacağını duyurur. Gayrimüslimler itiraz edince onları askere alma planından vazgeçilir.
TDV, Islahat Fermanı
Para
İkinci borç: 5,5 milyon lira anapara, hazineye geçen 5,64 milyon lira, faiz yüzde 4. Tahviller, nominal değerin üzerinde, yüzde 102,6’dan satılır.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye
8 EylülSavaş ve diplomasi
Uzun bir kuşatmanın ardından Sivastopol düşer.
TDV, Paris Antlaşması
26 KasımSavaş ve diplomasi
Kars Kalesi Rusya’nın eline geçer.
TDV, Paris Antlaşması
1856
4 ŞubatSaray ve toplumsal hayat
Padişah, Fransa elçisinin verdiği baloya katılır. III. Napolyon’dan Légion d’honneur nişanını kabul etmesi gibi bu da eski saray geleneklerinden bir ayrılıştır.
TDV, Abdülmecid
18 ŞubatFermanlar ve kanunlar
Islahat Fermanı, Bâbıâli’de devlet adamları, şeyhülislam, patrikler ve yabancı temsilcilerin önünde okunur. Kopyaları Paris Kongresi’ne katılan devletlere gönderilir.
TDV, Islahat Fermanı; ferman metni
25 ŞubatSavaş ve diplomasi
Paris Kongresi açılır.
TDV, Islahat Fermanı
30 MartSavaş ve diplomasi
Paris Antlaşması savaşı sona erdirir. Kars geri verilir (3. madde), Bâbıâli “kamu hukukunun ve Avrupa uyumunun sağladığı avantajlardan” yararlanmaya kabul edilir (7. madde); 9. maddede fermandan söz edilir.
Antlaşma metni; TDV, Paris Antlaşması
7 HaziranOkullar ve yapılar
Dolmabahçe Sarayı açılır.
TDV, Dolmabahçe Sarayı
1857
Fermanlar ve kanunlar
Bir kanunla gayrimüslimlerin askerlik yerine bedel-i askerî adlı vergiyi ödemesine izin verilir.
TDV, Islahat Fermanı
Okullar ve yapılar
Maarif Nezâreti kurulur ve eğitim meclisinin görevlerini devralır.
TDV, Abdülmecid
1858
6 HaziranFermanlar ve kanunlar
Saltanatın başlıca kanunlarından biri olan Arazi Kanunnâmesi çıkarılır.
TDV, Abdülmecid
22 EylülFermanlar ve kanunlar
Memurların görev ve yetkilerine ilişkin ilk kanun çıkarılır.
TDV, Abdülmecid
Okullar ve yapılar
İlk kız rüşdiye okulu İstanbul’da açılır.
TDV, Abdülmecid
Para
Üçüncü borç: 5,5 milyon lira anapara, hazineye geçen 4,18 milyon lira, faiz yüzde 6. Amaç: kâğıt parayı tedavülden çekmek.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
1859
Okullar ve yapılar
Orman Mektebi açılır.
TDV, Abdülmecid
14 EylülSaray ve toplumsal hayat
Abdülmecid’i indirip Abdülaziz’i tahta çıkarmayı amaçlayan Kuleli Vakası, girişim başlamadan bastırılır.
TDV, Abdülmecid
5 EkimSavaş ve diplomasi
İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya Bâbıâli’ye ortak bir nota gönderir: 1856’da vaat edilen reformlar uygulanmamıştır ve her biri bunların uygulanmasını sağlamak için ayrı ayrı harekete geçecektir.
TDV, Abdülmecid; TDV, Islahat Fermanı
18 EkimSaray ve toplumsal hayat
Dış borçların yükünü sert biçimde eleştiren Sadrazam Âlî Paşa, padişah tarafından görevden alınır.
TDV, Abdülmecid
1860
Para
Dördüncü borç: 2.240.942 lira anapara, hazineye geçen 1.400.588 lira, faiz yüzde 6. Amaç: birikmiş dış ve iç borçları ödemek.
TDV, Düyûn-ı Umûmiyye; Arslan
Savaş ve diplomasi
Lübnan’da Dürzîler ile Mârûnîler arasındaki çatışmaları Şam’daki karışıklıklar izler; Hollanda ve Amerika konsolosları öldürülür. Fransa Beyrut’a asker çıkarır, Dışişleri Bakanı Fuad Paşa da komiser olarak Lübnan’a gider.
TDV, Abdülmecid
Okullar ve yapılar
Telgraf Mektebi açılır.
TDV, Abdülmecid
1861
9 HaziranSavaş ve diplomasi
Avrupa devletleriyle yapılan görüşmelerin ardından Lübnan, gayrimüslim bir valinin yönettiği imtiyazlı bir bölge olur.
TDV, Abdülmecid
25 HaziranSaray ve toplumsal hayat
Abdülmecid, Ihlamur Kasrı’nda veremden ölür ve Yavuz Sultan Selim’in türbesinin yanına defnedilir. Yerine kardeşi Abdülaziz geçer.
TDV, Abdülmecid
On altı yaşında bir krizi devralmak
Abdülmecid, babası II. Mahmud’un ölümü üzerine 01.07.1839’da padişah oldu. Bir hafta önce ordu, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ile yaşanan kriz sırasında Nizip’te yenilmişti.
- Doğumu: İstanbul, 25.04.1823; II. Mahmud ile Bezmiâlem Valide Sultan’ın oğlu.
- 16 yaşında padişah: babasının öldüğü 01.07.1839’da tahta çıktı.
- Avrupalı bir prens gibi yetişti: Fransızcayı konuşup okuyacak kadar öğrendi, Avrupa yayınlarını takip etti, Batı müziğine ve yaşam biçimine hayranlık duydu.
Dışişleri Bakanı Mustafa Reşid Paşa, 27 Temmuz notasının ardından Londra ve Paris’ten aceleyle döndü. Genç padişahı, Avrupa devletlerini memnun edecek bir reform programı ilan etmeye ikna etti ve 03.11.1839’da programı bizzat okudu.
Bu metin, Tanzimat Fermanı olarak da bilinen Gülhane Fermanı’dır.
1839–1841
Kaybedilen bir savaştan Boğazlar Sözleşmesi’ne
- 24.06.1839Ordu Nizip’te yenilir.
- 01.07.1839Abdülmecid 16 yaşında padişah olur.
- 03.07.1839Donanma komutanı Ahmed Fevzi Paşa, donanmayı Mısır’a götürüp Mehmed Ali Paşa’ya teslim eder.
- 27.07.1839İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya ortak bir nota gönderir: Mısır konusunda beş devlet olmadan anlaşma yapılamaz.
- 03.11.1839Mustafa Reşid Paşa Gülhane Fermanı’nı okur.
- 15.07.1840Fransa olmadan Mısır meselesine ilişkin Londra Antlaşması imzalanır: valilik babadan oğula geçmek üzere Mehmed Ali Paşa’ya bırakılır; ele geçirdiği topraklar ve donanma geri alınır.
- 13.07.1841Boğazlar Sözleşmesi: Boğazlar üzerindeki Osmanlı denetimi kabul edilir; imparatorluk barış hâlindeyken yabancı savaş gemileri geçemez.
İki ferman, kendi sözleriyle
Her iki ferman da reform vaat ediyordu ve her iki metin de günümüze ulaştı. Aşağıdan birini seçin, ardından bir vaadi açarak fermanın kendi sözleriyle birlikte bugünkü Türkçeyle anlatımını ve sonrasında yaşananları okuyun.
Hangi ferman?
03.11.1839’da okunan Gülhane Fermanı
- Okunuşu
- 03.11.1839’da Mustafa Reşid Paşa tarafından yüksek sesle okundu. Metin 26 Şaban 1255 tarihlidir.
- Başlangıç
- 150 yıldır (“yüz elli sene”) kanunlara uyulmadığı ve devletin güçsüz düştüğü belirtilir.
- Dört konu
- can güvenliği; namus ve malın korunması; vergilerin belirlenmesi; askerlerin nasıl toplanacağı ve ne kadar süre hizmet edeceği.
Açık yargılama olmadan idam yok
Kimse, davası şeriata göre açıkça görülüp hakkında hüküm verilmeden gizlice ya da açıkça idam edilemez.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
alenen ber-vech-i tedkik görülüp hükm olunmadıkça kimse hakkında hafi vü celî idâm ü temsîm mu’âmelesi icrâsı câiz olmamak
Sonrasında: Saltanat döneminin yeni nizâmiye mahkemeleri, şeriat, cemaat ve konsolosluk mahkemelerinin yanında yer aldı; Müslüman ve gayrimüslim üyelerden oluşuyordu.
Ailenin mirasına el konulamaz
Bir kişi suçlandığında mirasçıları bu suçlamadan sorumlu değildir; bu nedenle malına, onları mirastan yoksun bırakacak biçimde el konulamaz.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
onun malını müsâdere ile veresesi hukûk-ı irsiyyelerinden mahrum kılınmamak
Mülk üzerinde serbestlik
Herkes malına tamamen serbestçe sahip olmalı ve onu kullanabilmeli; kimse buna karışmamalıdır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
herkes emvâl ü emlâkine kemâl-i serbestîyle mâlik ve mutasarrıf olarak
İmkâna göre vergi
Herkesin vergisi malına ve imkânlarına göre adaletle belirlenmeli, bunun dışında hiçbir şey alınmamalıdır. Ferman, iltizamı hiçbir yararlı sonuç vermemiş, zararlı bir yöntem olarak niteler.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
her ferdin emlâk ve kudretine göre vergi-i münâsib tâyin olunarak kimseden ziyâde şey alınmaması
Sonrasında: İltizam kaldırıldı; vergi toplama işi muhassıl denilen görevlilere verildi. Hazırlık yapılmaması karışıklığa yol açtı ve gelirler düştü. İlk kez kâğıt para (kâime) basıldı; devlet yeniden iltizama döndü.
Sırayla, dört ya da beş yıl askerlik
Bölgenin nüfusuna bakılmadan asker toplanması ve ömür boyu hizmete dayanan eski yöntemin karışıklığa yol açtığı, tarıma ve ticarete zarar verdiği belirtilir. Ferman, sırayla askere alma sistemi ve dört ya da beş yıllık hizmet ister.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
dört yahud beş sene müddet istihdâm zımnında dahi bir tarîk-i münâvebe vaz u te’sîs olunması
Sonrasında: 1843 tarihli askerlik kanunuyla hizmette kura usulüne geçildi.
Müslümanlar ve diğer cemaatler için
Bu güvenceler, istisnasız Müslümanlar ve diğer cemaatler içindir. Ferman ayrıca âlimlerle bakanların Hırka-i Saadet odasında yemin etmesini, her rütbeden memuru kapsayan bir ceza kanunu çıkarılmasını, memurlara yeterli maaş verilmesini ve rüşveti önleyecek güçlü bir kanun yapılmasını öngörür.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
ehl-i İslâm ve milel-i sâire bu müsâ’adât-ı şâhânemize bilâ-istisnâ mazhar olmak
Sonrasında: 1840’ta ceza kanunu, 22.09.1858’de ise memurların görev ve yetkilerine ilişkin ilk kanun çıkarıldı.
Ferman millî egemenlik ilkesini içermiyordu. Devlet ile birey arasındaki ilişkileri düzenleyecek kanunlar vaat ediyor, keyfî yönetimi sona erdirmeyi amaçlıyordu.
Metin: Vikikaynak’taki Gülhane Fermanı metni, Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 11–13. Alıntılar buradaki yazımıyla gösterilmiştir. Sonrasında yaşananlara ilişkin notlar, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Abdülmecid, Tanzimat ve Islahat Fermanı maddelerinden alınmıştır.
18.02.1856’da okunan Islahat Fermanı
- Okunuşu
- 18.02.1856’da Bâbıâli’de, Paris Kongresi’nin açılmasından bir hafta önce.
- Başkanlık eden
- sadrazam vekili Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa: Sadrazam Âlî Paşa Paris’e gitmişti.
- Hazırlayanlar
- İngiltere, Fransa ve Avusturya elçileri. Vaatler, tek bir uzun cümle hâlindedir.
1839 güvenceleri geçerli
Gülhane Fermanı’nda her din ve mezhebe vaat edilen can, mal ve namus güvenceleri yeniden teyit edilir; bunların eksiksiz uygulanması için etkili adımlar atılması istenir.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
emniyet-i can ve mal mahfûziyet-i nâmus için taraf-ı eşref-i pâdişâhanemden va’d ve ihsan olunmuş olan teminat bu kerre dahi tekit ve teyit kılındığından
Cemaatlerin dinî ayrıcalıkları, yeni kurallarla sürer
Hristiyan ve diğer gayrimüslim cemaatlerin dinî ayrıcalıkları korunur. Her cemaat, Bâbıâli’nin gözetiminde patrikhanelerde kurulacak meclisler aracılığıyla bunları belirli bir süre içinde gözden geçirmelidir. Patrikler ömür boyu atanır; din adamlarına verilen hediyelerin yerini sabit gelirler ve maaşlar alır. Cemaat işleri, din adamları ile din adamı olmayan üyeler arasından seçilecek bir meclise bırakılır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
bil-cümle imtiyazât ve muafiyet-ı rûhaniye bu kerre dahi takrîr ve ibkâ kılınıp
Sonrasında: Din adamlarının cemaat üzerindeki keyfî yetki kullanımını önlemek amacıyla 1862’de her cemaate kendi nizamnamesi verildi.
İbadet serbest, din değiştirmeye zorlama yok
Her inancın gerekleri serbestçe yerine getirilir; kimse ibadetinden alıkonulamaz, bu nedenle zarar göremez veya dinini ya da mezhebini değiştirmeye zorlanamaz. Bir topluluğu mezhep, dil ya da ırk bakımından diğerinden aşağı gösteren sözler devlet belgelerinden çıkarılmalı, aşağılayıcı nitelemeler kanunla yasaklanmalıdır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
tebdîl-i din ve mezhep etmek üzere kimse icbâr olunmaması
Sonrasında: Bu cümle Müslümanları da kapsayacak biçimde yazılmıştı. Ferman gayrimüslimlerle ilgili görüldüğü için bu nokta neredeyse fark edilmedi.
Devlet görevleri ve okullar
Hangi cemaatten olursa olsun bütün tebaa, yeteneğine göre devlet görevlerine, giriş koşullarını sağlaması hâlinde askerî ve sivil devlet okullarına kabul edilmelidir. Her cemaat, üyelerini padişahın atayacağı karma bir eğitim meclisinin denetiminde ilim, zanaat ve meslek eğitimi için kendi okullarını açabilir.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
tebea-i Devlet-i Âliyye’min cümlesi herhangi milletten olursa olsun devletin hizmet ve memuriyetlerine kabûl olunacaklarından
Mahkemeler ve hapishaneler
Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki ticaret ve ceza davaları, açık duruşma yapan karma meclislerde görülür; tanıklar kendi dinlerine göre yemin eder. Hapishaneler ıslah edilmeli, bedensel ceza, kötü muamele ve işkence sona erdirilmelidir. Bunları emreden veya uygulayanlar ceza kanununa göre cezalandırılmalıdır.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
hiçbir gûna mücazaât-ı cismaniye ve eziyet ve işkenceye müşabih kâffe-i muamele dahi kâmilen lağv ve iptal kılınması
Sonrasında: Müslüman ve gayrimüslim üyelerden oluşan nizâmiye mahkemeleri, saltanat dönemindeki değişiklikler arasındadır.
Askerlik
Hristiyanlar ve diğer gayrimüslimler de Müslümanlar gibi askerlik kuralına tabidir. Bizzat hizmet edebilir veya bedel ödeyerek askerlikten muaf olabilirler.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
ehal-i İslâm misillû hısse-i askeriye itâsı hakkında muahharan verilen karara inkiyat mecbûriyetinde bulunması ve bu hususta bedel vermek veya nakden akçe itâsiyle hizmet-i fi’liyeden muaf olmak usûlünün icrâ olunması
Sonrasında: Gayrimüslimleri askere alma kararı uygulanmadı. 1857 tarihli bir kanunla bunun yerine bedel-i askerî vergisi ödemeleri sağlandı.
Vergiler, iltizam ve yabancıların mülk edinmesi
Vergi ve harçlar, sınıfı veya mezhebi ne olursa olsun bütün tebaaya uygulanır. Başta aşar olmak üzere bunların toplanmasındaki kötüye kullanımlar düzeltilmelidir. İltizamın yerini adım adım doğrudan tahsilat almalı; memurların ve meclis üyelerinin ihalelerden pay alması ağır cezalarla yasaklanmalıdır. Padişah ile yabancı devletler arasında yapılacak bir anlaşmanın ardından yabancıların mülk edinmesine izin verilebilir.
Fermanın Latin harfleriyle sözleri
doğrudan doğruya ahz-i vergi etmek usûlünün pey-der-pey icrâsı kabil oldukça
1856 fermanı, 1839 fermanından daha ayrıntılıdır. Yalnızca gayrimüslim tebaa ve yabancıları ele alırken 1839 metni bütün tebaa için genel ilkeler koyuyordu.
Metin: Vikikaynak’taki Islahat Fermanı metni, Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 14–18. Alıntılar buradaki yazımıyla gösterilmiştir. Sonrasında yaşananlara ilişkin notlar, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Islahat Fermanı ve Abdülmecid maddelerinden alınmıştır.
Her iki metin de şeriat çerçevesinde hareket ettiğini belirtir. Abdülmecid, kendisinden önceki padişahlar gibi, üzerinde yalnızca şeriatı tanıyor ve her yeni düzenlemenin ona uygun olmasını amaçlıyordu.
Savaş ve fermandan söz eden antlaşma
Savaş, Kudüs’teki kutsal yerler konusunda başladı. Fransa oradaki Katolikleri korumak istedi; Rusya ise Ortodoksların haklarını korumak için harekete geçerek Bâbıâli’den Osmanlı’nın Ortodoks tebaasını koruma hakkı talep etti. Hükümet reddetti, Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal etti, Osmanlı Devleti de 04.10.1853’te savaş ilan etti.
İngiltere, Fransa ve Piyemonte-Sardinya
İngiltere ve Fransa, Mart 1854’te Rusya’ya savaş ilan etti.
Rusya
Osmanlı’nın Ortodoks tebaasını koruma hakkı istemiş, talebi reddedilince Eflak ve Boğdan’ı işgal etmişti.
Avusturya ve Prusya
İkisi de savaşın dışında kaldı.
Savaşın yaşandığı yerler
Haritada dört yer
- 11853 Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal eder.
- 208.09.1855 Uzun bir kuşatmanın ardından Sivastopol düşer.
- 326.11.1855 Kars Kalesi Rusya’nın eline geçer. 1856 antlaşmasıyla geri verilir.
- 4İstanbul Başkent. Barış kongresi, haritanın batısında, harita dışında kalan Paris’te toplandı.
Kıyı çizgileri: Natural Earth, kamu malı; günümüz kıyıları ve sınırları, ölçekli değildir.
Savaş ve barış
Savaş ilanından antlaşmaya
- 04.10.1853Osmanlı Devleti Rusya’ya savaş ilan eder.
- Mart 1854İngiltere ve Fransa Rusya’ya savaş ilan eder.
- 08.09.1855Uzun bir kuşatmanın ardından Sivastopol düşer.
- 26.11.1855Kars Kalesi Rusya’nın eline geçer.
- 18.02.1856Islahat Fermanı, kongre açılmadan önce Bâbıâli’de okunur.Ordularıyla yardım eden müttefikler, padişaha bu fermanı kabul ettirmişti (TDV, Abdülmecid).
- 25.02.1856Paris Kongresi açılır.
- 25.03.1856Âlî Paşa kapitülasyonları gündeme getirir. Kapitülasyonlar kaldırılmaz.
- 30.03.1856Paris Antlaşması savaşı sona erdirir. Kars geri verilir (3. madde). 7. maddede Bâbıâli “kamu hukukunun ve Avrupa uyumunun sağladığı avantajlardan” yararlanmaya kabul edilir; devletler, imparatorluğun bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi vaat eder.Kâğıt üzerinde imparatorluk, Avrupa sisteminin eşit bir üyesi olarak kabul edilir (TDV, Paris Antlaşması).
Paris Antlaşması, 30.03.1856 · 9. madde
- Padişah, tebaasının durumunu “din veya ırk ayrımı gözetmeden” iyileştiren bir ferman çıkarmış ve bunu devletlere bildirmeyi seçmiştir.
- Ferman, “spontanément émané de sa volonté souveraine” sözleriyle, padişahın kendi egemen iradesinden doğmuş olarak tanımlanır.
- Devletler, bu bildirimin değerini kabul eder.
Son cümle, Fransızca
… ne saurait, en aucun cas, donner le droit auxdites Puissances, de s’immiscer soit collectivement, soit séparément, dans les rapports de Sa Majesté le Sultan avec ses sujets, ni dans l’administration intérieure de son Empire
Son cümle, bugünkü Türkçeyle
Bu bildirim, devletlere birlikte ya da ayrı ayrı, padişahın tebaasıyla ilişkilerine veya imparatorluğunun iç yönetimine müdahale etme hakkı vermez.
Fermanı antlaşmanın dışında tutmak
Osmanlı baştemsilcisi Âlî Paşa, fermandan söz edilmesine ve devletlerin onu bir senet olarak kabul etmesine yol açacak ifadelere şiddetle karşı çıktı. 9. madde uzlaşma noktası oldu; son cümlesinin müdahaleyi önleyeceği düşünüldü.
Devletler denetleme hakkı iddia etti
Rumeli, Lübnan ve Girit gibi gayrimüslim nüfusun yoğun olduğu bölgelerdeki karışıklıklar Batılı devletleri devreye soktuğunda Bâbıâli, 9. maddenin onlara müdahale hakkı vermediğini hatırlattı. Onlar ise maddenin, fermanın nasıl uygulandığını denetleme hakkı verdiğini savundu. İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya, 05.10.1859’da Bâbıâli’ye ortak bir nota verdi: 1856’da vaat edilen reformlar uygulanmamıştı ve her biri bunların uygulanmasını sağlamak için ayrı ayrı harekete geçecekti. Ardından her devlet, tek başına veya birlikte, imparatorluğun iç işlerine müdahale etmeye başladı.
- Bir yorum
- Ufuk Gülsoy (TDV, Islahat Fermanı): Fermandan ayrı bir antlaşma maddesinde söz edilmesi, devleti yükümlülük altına soktu.
- Diğer yorum
- Cevdet Küçük (TDV, Abdülmecid): fermandan söz edilmesi, Batılı devletlere reformlar konusunda müdahale hakkı verdi; öte yandan imparatorluğun toprak bütünlüğü güvence altına alındı ve Avrupa devletleriyle eşitliği kabul edildi.
Dört borç ve paranın harcandığı yerler
Osmanlı devlet adamları uzun süre dış borçlanmadan kaçınmıştı. İlk dış borç savaş sırasında, 24.08.1854’te alındı. 1855, 1858 ve 1860’ta üç borç daha alındı; her biri için önemli gelir kaynakları teminat gösterildi.
Dört borç
Anapara ve hazineye geçen
Osmanlı lirası. “Anapara”, alınan borç; “Hazineye”, hazineye geçen tutardır. Çubuk uzunluğu tutarı gösterir.
1854%6 faizKırım Savaşı
1855%4 faizKırım Savaşı
Tahviller, nominal değerin üzerinde, yüzde 102,6’dan satıldı.
1858%6 faizKâğıt para çekildi
1860%6 faizEski borç ödendi
Toplam anapara16.540.942
Hazineye geçen toplam13.864.963
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, Düyûn-ı Umûmiyye; Gürbüz Arslan, Tablo 1.
- Önceki bir plan
- Fransa’dan 55 milyon frank borç alma planı padişahın itirazıyla durduruldu; hazine 2,2 milyon frank tazminat ödedi.
- İlk borç: emir
- Padişahın 04.08.1854 tarihli emri, 5 milyon sterline kadar borçlanmaya izin veriyordu.
- İlk borç: anlaşma
- 24 Ağustos anlaşması, Londra ve Paris’teki Palmer & Co. ve Goldschmid & Co. firmalarıyla yapıldı. 3 milyon sterlin borç alındı; 20 sterline karşılık 22 Osmanlı lirası hesabıyla bu tutar 3,3 milyon Osmanlı lirasıdır.
- İlk borç: fiyat
- Yüzde 80’lik ihraç fiyatıyla hazineye 2,64 milyon lira girdi.
Savaş, kâğıt para, eski borç
1854 ve 1855 için savaş giderleri, 1858 için kâğıt paranın tedavülden çekilmesi, 1860 için birikmiş borçların ödenmesi.
Bir kısmı inşaata gitti
Borç alınan paranın bir kısmı saray ve kasır yapımında kullanıldı.
Demiryoluna yalnızca %7,8
1854–1874 arasında alınan dış borçların yüzde 7,8’i Rumeli demiryoluna gitti. Büyük bölümü cari harcamalara ayrıldı: bütçe açıklarını kapatmak, önceki borçların taksitlerini ödemek ve yıpranmış kâğıt ve bakır paraları tedavülden çekmek. Borç idaresi kurulmadan önce alınan borçlar daha çok saray, konak ve kasırlara harcandı.
Saraylar, okullar ve bir hastane
- Konumu
- Beşiktaş’ta, Boğaz kıyısında, yıprandığı için yıkılan Beşiktaş Sahilsarayı’nın yerinde.
- Başlangıç
- 1842 (TDV İslâm Ansiklopedisi), padişahın bir süreliğine Yıldız köşklerine taşınmasının ardından; Milli Saraylar ise 1843’ten itibaren görev yapan bir yapım sorumlusundan söz eder.
- Açılış
- 07.06.1856.
- Mimarlar
- Baba oğul Garabet (Karabet olarak da yazılır) ve Nikoğos Balyan ile Ohannes Serveryan ve James William Smith.
- Boyut
- 285 oda, 44 salon, 68 tuvalet ve 6 hamam.
- Yaşayanlar
- 1856’dan itibaren ilki Abdülmecid olmak üzere altı padişah; 1922–1924 arasında da son halife Abdülmecid.
- 1845
- Annesi Bezmiâlem Valide Sultan’ın yaptırdığı Gureba Hastanesi ile yeni Galata Köprüsü açılır.
- 1849
- Küçük Mecidiye Camii.
- 1854
- Teşvikiye Camii.
- 1855
- Beykoz Kasrı.
- 1857
- Küçüksu Kasrı.
Okullar ve hukuk
Eski düzen sürdü. Yanında yeni bir düzen gelişti.
Şeyhülislamın yönetiminde
- OkullarMedreseler varlığını sürdürdü.
- MahkemelerEski şeriat mahkemeleri varlığını sürdürdü.
Bakanlıkların yönetiminde
- 1845Eğitim meclisiMeclis-i Maârif-i Umûmiyye eğitimi düzenler ve denetler.
- 1847 · 1848 · 1850 · 1851Yeni okullar ve kurumlarMekâtib-i Umûmiyye Nezâreti; ilk öğretmen okulu Dârülmuallimîn; dârülmaârif; Encümen-i Dâniş.
- 1857 · 1858Bakanlık ve kız okuluMaarif Nezâreti; İstanbul’daki ilk kız rüşdiye okulu. Üniversite kurulması denendi ancak başarılamadı.
- 1840 · 1850 · 06.06.1858Yeni kanunlarCeza kanunu, ticaret kanunu ve Arazi Kanunnâmesi.
- nizâmiye mahkemeleriEskilerin yanında yeni mahkemelerŞeriat, cemaat ve konsolosluk mahkemelerinin yanında, Müslüman ve gayrimüslim üyelerle kuruldu.
Son yıllar ve dört oğul
- Sarayın dışında: eski saraya kapanma alışkanlığına son verdi; zaman zaman halkın arasına karıştı.
- Bâbıâli’de: bakanların toplantılarına katılmak için buraya gider, her yıl Meclis-i Vâlâ’yı bir konuşmayla açar, kışlaları ve tersaneyi sık sık denetlerdi.
- Saray geleneği: 04.02.1856’da Fransa elçisinin verdiği baloya katıldı ve III. Napolyon’dan Légion d’honneur nişanını kabul etti.
- Saltanatında yirmi iki sadrazam görev yaptı. Duygusaldı ve kolayca gücenirdi; İngiltere ve Fransa elçileri onu etkilemek için yarışır, Osmanlı devlet adamları da İngiltere ve Fransa yanlıları olarak ikiye ayrılırdı.
1859–1861
Son iki yıl
- 14.09.1859Bir ihbar, Kuleli Vakası’nı başlamadan bitirir. Girişimi destekleyenler, Avrupa devletlerinin vesayetine son vermek için Abdülmecid’i indirip Abdülaziz’i tahta çıkarmak istiyordu.
- 05.10.1859Beş devletin 1856’da vaat edilen reformlara ilişkin notası.
- 18.10.1859Dış borçların yükünü sert biçimde eleştiren Âlî Paşa, padişah tarafından görevden alınır.
- 1860Lübnan’da Dürzîler ile Mârûnîler arasındaki çatışmaları, Hollanda ve Amerika konsoloslarının öldürüldüğü Şam’daki karışıklıklar izler. Fransa Beyrut’a asker çıkarır.
- 09.06.1861Avrupa devletleriyle yapılan görüşmelerin ardından Lübnan, gayrimüslim bir valinin yönettiği imtiyazlı bir bölge olur.
- 25.06.1861Abdülmecid, babası gibi veremden Ihlamur Kasrı’nda ölür ve Yavuz Sultan Selim’in türbesinin yanına defnedilir. Yerine kardeşi Abdülaziz geçer.
Ailesi
Dört oğlu padişah oldu
I. Abdülmecid1839–1861
V. Murad1876
II. Abdülhamid1876–1909
V. Mehmed Reşad1909–1918
VI. Mehmed Vahdeddin1918–1922
Baş kısmı alınarak kırpılan portreler: I. Abdülmecid, Konstantin Cretius’a atfedilen, 1846 (dosya sayfası); V. Murad, W. & D. Downey, 13.07.1867 (dosya sayfası); II. Abdülhamid, Abdullah Frères, 1868, Topkapı Sarayı (dosya sayfası); V. Mehmed Reşad, Carl Pietzner, 1914, Topkapı Sarayı (dosya sayfası); VI. Mehmed Vahdeddin, Agence Rol, Eylül 1922, Bibliothèque nationale de France (dosya sayfası). Hepsi kamu malı.
Kısa yanıtlar
I. Abdülmecid kimdi?
25.04.1823’te doğan, 01.07.1839’dan vefat ettiği 25.06.1861’e kadar tahtta kalan Osmanlı padişahı. Yabancı dillerde adı Abdulmejid, Abdul Majid ve Abdülmecit biçimlerinde de yazılır.
Son halife Abdülmecid ile aynı kişi mi?
Hayır. Son halife Abdülmecid, 1922–1924 arasında bu unvanı taşıdı ve o da Dolmabahçe’de yaşadı.
Paris Antlaşması 1856 fermanını içeriyor muydu?
Hayır. 9. madde yalnızca fermandan söz eder: devletlere fermanın bildirilmesi onlara müdahale hakkı vermez. Daha sonra devletler, fermanın nasıl uygulandığını denetleme hakkı iddia etti.
Kaç kez dış borç aldı?
1854, 1855, 1858 ve 1860’ta dört kez: 16.540.942 lira anapara, hazineye geçen 13.864.963 lira.
Dolmabahçe Sarayı ne zaman açıldı?
07.06.1856’da. Yapım 1840’ların başında başladı: TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1842’de; Milli Saraylar ise 1843’ten itibaren görev yapan bir yapım sorumlusundan söz eder.
Kaynaklar
Kaynak listesini açın
- Abdülmecid, Cevdet Küçük — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1988, kontrol: 24.10.2026
- Tanzimat, Ali Akyıldız — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 2011, kontrol: 20.10.2026
- Islahat Fermanı, Ufuk Gülsoy — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1999, kontrol: 24.10.2026
- Paris Antlaşması, Kemal Beydilli — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 2007, kontrol: 24.10.2026
- Arazi Kanunnâmesi — TDV İslâm Ansiklopedisi, kontrol: 24.10.2026: 06.06.1858 tarihli Arazi Kanunnâmesi
- Dolmabahçe Sarayı, Metin Sözen — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1994, kontrol: 20.10.2026
- Düyûn-ı Umûmiyye, Cevdet Küçük ve Tevfik Ertüzün — TDV İslâm Ansiklopedisi, baskı 1994, kontrol: 20.10.2026
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Fermanı), metin — Vikikaynak, Gözübüyük & Kili, Türk Anayasa Metinleri: Senedi İttifak’tan Günümüze (İş Bankası Kültür Yayınları, 1985), s. 11–13, kontrol: 20.10.2026
- Islahat Fermanı, metin — Vikikaynak, aynı basımdan, s. 14–18, kontrol: 20.10.2026
- Traité de paix de Paris, 30.03.1856, Fransızca metin — Digithèque MJP, Université de Perpignan, kontrol: 20.10.2026
- Gürbüz Arslan, “Osmanlı Devleti’nin Dış Borçları ve Yeniden Yapılandırma Süreci (1930–1933)”, Tablo 1 — History Studies 7/4 (2015), s. 1–23, kontrol: 20.10.2026
- Dolmabahçe Sarayı — Milli Saraylar, kontrol: 20.10.2026
- Natural Earth, 1:50m admin-0 ülkeler — kamu malı; savaş haritasının kıyı çizgileri
- Portret van Abdul Medjid (RP-P-1905-5029) — Rijksmuseum, Carel Christiaan Antony Last’ın taş baskısı, kayıtta 1818–1876 arasına tarihlendirilmiş, Kamu Malı İşareti
- Dolmabahçe moskee, Istanboel (RP-F-F13202) — Rijksmuseum, Charles Gaudin’in stereoskop kartı, kayıtta 1861–1870 arasına tarihlendirilmiş, Kamu Malı İşareti
- Abdulmejid portrait.jpg — Wikimedia Commons: Konstantin Cretius’a atfedilen tablo, 1846, kamu malı
- Rechid Pacha (BM 1871,0812.4266).jpg — Wikimedia Commons: Maxime David’in eserinden Zéphirin Belliard’ın yaptığı, Auguste Bry’nin yayımladığı taş baskı, 1845, British Museum, kamu malı
- Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg — Wikimedia Commons: Édouard Louis Dubufe’ün tablosu, 1856, Versay Sarayı, kamu malı
- Sultan Murad V Khan 1.2R V02-1.1.jpg — Wikimedia Commons: W. & D. Downey, 13.07.1867, Bahattin Öztuncay’ın 2011 tarihli kitabında basıldığı şekliyle, s. 147, kamu malı
- Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg — Wikimedia Commons: Abdullah Frères, 1868, Topkapı Sarayı, kamu malı
- Portrait of Sultan Mehmed V.jpg — Wikimedia Commons: Carl Pietzner, 1914, Topkapı Sarayı, kamu malı
- Le Sultan de Turquie (Mehmed VI) – btv1b53094289g.jpg — Wikimedia Commons: Agence Rol, Eylül 1922, Bibliothèque nationale de France, kamu malı
- Estambul, orillas del Bósforo 1998 08.jpg — Wikimedia Commons: LBM1948’in fotoğrafı, Nisan 1998, CC BY-SA 4.0
- Küçüksu Pavilion 03.jpg — Wikimedia Commons: Wiki leylek’in fotoğrafı, 08.08.2023, CC BY-SA 4.0
