Osmanlı Filistini: Yönetimi ve Günümüze Kalanlar
Osmanlı’nın Filistin’deki dört yüzyılı: eyaletler, topluluklar, arazi hukuku, demiryolları ve ayakta kalan yapılar.
İçindekiler
Osmanlılar, Mısır yönetimindeki 1831–1840 yılları dışında, 1516’dan 1917–18’e kadar Filistin’i yönetti. Osmanlı Devleti eyaletleri belirledi, haneleri saydı, Kudüs’ün surlarını ve su tesislerini onardı, 1858’de bir arazi kanunnâmesi hazırladı ve bir demiryolu inşa etti. İnşa ettikleri yapıların çoğu hâlâ ayakta.
Kısaca · kontrol: 26.10.2026
1516’dan 1917–18’e kadar dört yüzyıllık Osmanlı yönetimi; 1831’den 1840’a kadar yönetim Mısır’daydı.
- Osmanlı yönetimi 24.08.1516’da Mercidâbık’ta başladı ve 1917–18’de sona erdi: Osmanlı birlikleri çekildikten sonra Kudüs Aralık 1917’de İngilizlere devredildi; Eylül 1918’e gelindiğinde Filistin’in tamamı İngilizlerin elindeydi. Tek kesinti, 1831–1840 arasındaki Mısır dönemidir.
- Üç yönetim kademesi: eyalet, sancak ve kaza. 1872’den itibaren Kudüs’ün yöneticisi doğrudan merkezî hükümete bağlıydı.
- Devlet, arazi ve göç konularını tarihli emirlerle karara bağladı. 06.06.1858 tarihli Arazi Kanunnâmesi beş arazi türü belirledi; 1891 ile 1914 arasındaki emirler ise Yahudi göçünü ele aldı.
- Bazıları hâlâ ayakta: 1536–1540 tarihli Kudüs surları, 1551 tarihli Haseki Sultan İmareti, Harem-i Şerif’in minareleri ve sebilleri, Cezzâr Ahmed Paşa’nın Akka’daki eserleri.
Araç · eserlerin kontrol tarihi: 26.10.2026
Padişahlara göre Harem-i Şerif
Harem-i Şerif, Kudüs’ün Eski Şehir bölgesinde Kubbetü’s-sahre’yi barındıran, duvarlarla çevrili kutsal alandır. Duvarlarının uzunluğu kuzeyde 321 m, güneyde 283 m, doğuda 474 m ve batıda 490 m’dir.
“Aksâ” hem bütün alanın hem de güneyindeki caminin adıdır; her kart hangisinin kastedildiğini gösterir. I. Süleyman’dan II. Abdülhamid’e kadar dokuz padişah burada eserler yaptırdı.
Eseri görmek için çizimdeki numaralı bir bölüme veya bir padişaha dokunun.
Zeytin Dağı tarafından görünüşü gösteren, ölçekli olmayan bir çizim. Öndeki kapının adı belirtilmemiştir.
- 1 Kubbetü’s-sahre
- 2 Mescid-i Aksâ
- 3 Çevrelerindeki alan
- I. Süleyman1520–66
- III. Murad1574–95
- II. Mustafa1695–1703
- I. Abdülhamid1774–89
- III. Selim1789–1807
- II. Mahmud1808–39
- I. Abdülmecid1839–61
- Abdülaziz1861–76
- II. Abdülhamid1876–1909
- Tarihli eser
- Saltanat dönemi eseri
I. Süleyman 1520–66
Kubbetü’s-sahre kapsamlı biçimde onarıldı. Dış cephedeki hasarlı mozaiklerin yerine çiniler döşendi, pencerelere alçı şebekeler yerleştirildi.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
I. Süleyman 1520–66
Kubbetü’s-sahre’nin güneyindeki yapı olan Mescid-i Aksâ onarıldı. Padişahın onarım kitâbesi 1800’lerin sonlarında kayboldu.
Kaynak: TDV «Mescid-i Aksâ»
III. Murad 1574–95
Kubbetü’s-sahre’de inşaat çalışmaları sürdü.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
II. Mustafa 1695–1703
Mahmud Efendi, Hicrî 1114 (1702–03) yılında Mescid-i Aksâ’yı onardı. Onarım kitâbesi caminin batısındaki İslâm Müzesi’nde korunuyor.
Kaynak: TDV «Mescid-i Aksâ»
I. Abdülhamid 1774–89
Kubbetü’s-sahre’de inşaat çalışmaları sürdü.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
III. Selim 1789–1807
İçme suyu yollarını yenilemek, Kubbetü’s-sahre’nin çevresini ve harap durumdaki başka bazı yapıları onarmak için Kudüs’e bir bina emini gönderilecekti.
Kaynak: Devlet Arşivleri, belge 32 (Hicrî tarih 10 Şevval 1211 = 08.04.1797)
II. Mahmud 1808–39
Kubbetü’s-sahre’de inşaat çalışmaları sürdü.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
II. Mahmud 1808–39
Mescid-i Aksâ, Hicrî 1233 (1817–18) yılında onarıldı. Onarımı kaydeden dört kitâbeden ikisi günümüze ulaştı.
Kaynak: TDV «Mescid-i Aksâ»
I. Abdülmecid 1839–61
Kubbetü’s-sahre’de inşaat çalışmaları sürdü.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
I. Abdülmecid 1839–61
Süleyman’ın Kudüs’ün su ihtiyacı için yaptırdığı havuzlar ve Mescid-i Aksâ’ya ulaşan su kanalları onarıldı; Hz. Muhammed’in doğum gecesi olan Mevlid gecesinde açıldı.
Kaynak: Devlet Arşivleri, belge 34 (22.03.1848)
Abdülaziz 1861–76
Kubbetü’s-sahre’de inşaat çalışmaları sürdü.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
II. Abdülhamid 1876–1909
Zemine İran halıları serildi, ortaya büyük bir kristal avize asıldı ve eskiyen çiniler yenilendi.
Kaynak: TDV «Kubbetü’s-sahre»
II. Abdülhamid 1876–1909
Mescid-i Aksâ’nın halıları ve kandilleri yenilendi.
Kaynak: TDV «Mescid-i Aksâ»
II. Abdülhamid 1876–1909
Kubbetü’s-sahre’deki kutsal yerler için yapılan, üzerlerinde Yâsîn ve İsrâ sûreleri bulunan çini levhalar Yafa Kaymakamlığı aracılığıyla gönderildi.
Kaynak: Devlet Arşivleri, belge 118 (08.05.1893)
1516–17: Osmanlı yönetimi nasıl başladı?
Osmanlı ordusu, 24.08.1516’da Mercidâbık’ta Memlük ordusunu yendi. Halep, Hama, Humus ve Şam teslim oldu; Suriye, Lübnan ve Filistin Osmanlılara geçti. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Mercidâbık Muharebesi» · TDV «Kudüs»
I. Selim, 1516–17
- 24.08.1516Mercidâbık: Halep’in 38 km kuzeyinde Osmanlıların Memlüklere karşı kazandığı zafer.
- Ekim 1516Kudüs muhtemelen Osmanlı yönetimindedir.
- 29.12.1516I. Selim, devlet ileri gelenleri ve 1.500 kişilik silahlı bir birlikle Kudüs’ü ziyaret eder (Hicrî takvime göre 4 Zilhicce 922).
- 02.01.1517Gazze’ye girer (8 Zilhicce 922).
- 19.03.1517Kudüs Rum Ortodoks patriği Atalya’nın eskiden beri kullanılan kilise ve manastırlar üzerindeki haklarını vergi muafiyetiyle birlikte onaylar.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Selîm I» · TDV «Kudüs» · Devlet Arşivleri (cemaatler cildi), s. 62
Padişahın yazılı emri olan fermân, onun imzası niteliğindeki tuğrasını taşırdı; 19.03.1517 tarihli emir de bunlardan biridir. Devletin idarî yapısı üç kademeliydi.
Eyalet
En büyük birim. Başında vali olan bir paşa bulunur, onun oturduğu sancağa paşa sancağı denirdi. Kudüs, 1516–1831 döneminin büyük bölümünde Şam eyaletine bağlıydı.
Sancak
Bir beyin yönettiği birim. Filistin’in dört sancağı Şam’a bağlıydı: Kudüs, Gazze, Nablus ve Safed.
Kaza
Başında kadı bulunan bir birim. Askerî yetkinin dışında kalan, doğrudan merkeze bağlı bir hukuk birimiydi.
Yönetim düzeni, 1516–1918
İstanbul’dan her köye uzanan bir yönetim zinciri vardı. Kademelerinin adı birden fazla kez değişti; 1872’de Kudüs’ün yöneticisi doğrudan merkezî hükümete bağlandı.
Kudüs’ün kime bağlı olduğunu görmek için dönem seçin
- Eyalet
- Şam eyaleti
- Filistin sancakları
- Kudüs, Gazze, Nablus, Safed
- Yerel yönetim
- Kudüs’ü sancak beyi yönetir, mahkemesinin başında kadı bulunurdu.
- 1700’lerde
- Sancak beyleri çoğunlukla Tûkān ve Nimr ailelerinden geliyordu.
- Yöneten
- Mısır: Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrâhim Paşa, 1832’de Filistin’i aldı.
- İsyanlar
- 1834–1838; artan vergilere, silahsızlandırmaya ve zorunlu askerliğe karşı.
- Sonu
- Akka’nın İngiliz ve Avusturya yardımıyla geri alınmasının ardından, Aralık 1840’ta Osmanlı yönetimi yeniden kuruldu.
- Eyalet
- Sayda eyaleti
- 1863
- Kudüs’te belediye ve idare meclisi kurulur.
- Eyalet
- 1865’te Sayda ve Şam’dan oluşturulan Suriye vilâyeti
- 1865
- Kudüs’e telgraf gelir.
- 1868
- Kudüs–Yafa yolu açılır.
- Statü
- Doğrudan merkezî hükümete bağlı bağımsız bir mutasarrıflık. Mutasarrıf, başkente bağlı bir sancağın yöneticisidir.
- 1888’den
- Nablus ve Akka Beyrut vilâyetine bağlanır; Kudüs bağımsız kalır.
- Not
- TDV «Filistin» maddesinde mutasarrıflığa geçiş 1887 olarak tarihlenir.
Malî konularda Kudüs, önce Halep’e, 1860’ların ikinci yarısından itibaren de Şam hazinesine bağlıydı. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
1888’den sonra
- Kudüs: Kudüs, Yafa, Gazze ve Halîl.
- Akka: Akka, Hayfa, Safed, Nâsıra ve Taberiye.
- Nablus: Nablus, Benîsâb, Cemmâîn ve Cenîn.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Filistin»
Yerel ileri gelenler ve devlet, 1702–05
1702’de yeni sancak beyi Muhammed Paşa vergileri artırdı ve sert yöntemlerle topladı. Şehrin şeriflerinin (Peygamber soyundan gelenlerin) başı olan nakîbüleşraf Muhammed el-Hüseynî bir ayaklanmaya önderlik etti ve iki yıl boyunca şehri fiilen yönetti. 1705’te Şam valisi askerlerle devletin denetimini yeniden sağladı.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
- Müftüler
- Çoğunlukla Ebü’l-Lutf ailesinden.
- Nakîbler
- Çoğunlukla Hüseynî ailesinden.
- Üst mahkeme görevleri, belediye başkanları
- Çoğunlukla Hâlidî ailesinden.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Kudüs, Osmanlı meclisine de milletvekilleri gönderdi. İlk mecliste (1877–78) Hâlidî ve Hüseynî aileleri milletvekilliği için yarıştı; Yûsuf Ziyâ el-Hâlidî seçildi. Anayasanın yeniden yürürlüğe girmesini sağlayan 1908 devriminin ardından ikinci mecliste şehri Rûhî el-Hâlidî ve Saîd el-Hüseynî temsil etti. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Kudüs her zaman Şam’a bağlıydı.
Kudüs, 1831’e kadar Şam’a bağlıydı. 1840’a kadar Mısır yönetiminde, 1841’den itibaren Sayda eyaletinde, 1865’ten itibaren Suriye vilâyetindeydi. 1872’den itibaren yöneticisi İstanbul’a bağlıydı. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Filistin tek bir Osmanlı eyaletiydi.
Filistin sancaklar halinde yönetiliyordu: Şam’a bağlı Kudüs, Gazze, Nablus ve Safed. 1888’den sonra sancaklar Kudüs, Akka ve Nablus’tu; Akka ile Nablus Beyrut vilâyetine bağlıydı. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Filistin»
Bir yönetici, bölgesindeki her işi yönetirdi.
Kazanın başında kadı bulunurdu. Kaza, askerî yetkinin dışında kalan ve doğrudan merkeze bağlı bir hukuk birimiydi. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Osmanlılar»
Süleyman’ın Kudüs’ü: surlar, su ve yüzlerce kişilik bir imaret
I. Süleyman (1520–66) döneminde Kudüs’e yeni surlar ve büyük bir hayır külliyesi yapıldı, su kanalları onarıldı. Çalışmalar Kubbetü’s-sahre’nin onarımıyla başladı ve bugün hâlâ ayakta olan surlarla sürdü.
1536–1540
Şehir surlarında beş yıl süren inşaat.
3 km’den fazla
Surların uzunluğu üç kilometreyi aşar.
12 m’den fazla
En yüksek noktaları on iki metreyi aşar.
34
Surlar boyunca otuz dört kule bulunur.
7
Yedi kapı; altısında yapım yılını belirten kitâbeler bulunur.
Su ve imaret
- Su: Beytüllahm ve Halîl’den su getiren kanallar onarıldı, havuzlar yenilendi. Beşi surların içinde olmak üzere altı çeşme yapıldı.
- 1551: Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan bir külliye yaptırdı: cami, medrese, han, ribat ve imaret.
- İmaret: Yüzlerce misafire, sûfîye, medrese öğrencisine ve yoksula yemek veriliyordu.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs» · TDV «Hürrem Sultan»
Vakıf
Vakıf, cami, okul veya imaretin giderlerini karşılamak için mülkün sürekli olarak ayrıldığı bir hayır kurumudur. Hürrem Sultan’ın külliyesinin giderleri, Remle çevresindeki köy ve arazilerden oluşan bir vakıftan karşılanıyordu. 1558’deki ölümünden sonra Sayda yakınlarındaki dört köy de vakfa eklendi.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Onun döneminde Kudüs’ün Osmanlı vergi defterlerindeki hane sayısı hızla arttı.
| Defter | Müslüman haneler | Hristiyan haneler | Yahudi haneler | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| 1525–26 | 616 | 119 | 199 | 934 hane, yaklaşık 4.700 kişi |
| 1538–39 | 1.168 | 136 | 224 | 1.528 hane ve 160 bekâr erkek, tahminen 7.900–8.000 kişi |
| 1554 | 1.987 | 303 | 324 | 13.000’den fazla kişi |
| 1562–63 | – | – | – | 2.451 hane ve 249 bekâr erkek, tahminen 12.600–12.800 kişi |
Kubbetü’s-sahre’yi I. Süleyman yaptırdı.
Kubbetü’s-sahre, 685–691 yıllarında (Hicrî 72) inşa edildi. Süleyman yapıyı kapsamlı biçimde onarttı, hasarlı dış mozaiklerin yerine çiniler döşetti. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kubbetü’s-sahre»
Akka, Napolyon ve Mısır yönetimi yılları
Kıyıdaki Akka, 1700’lere kadar küçük bir kasabaydı. Daha sonra her krizde adı geçer: Zâhir el-Ömer, Napolyon, Mısır ordusu ve İngiliz donanması.
Küçük bir kasaba
Akka, Safed sancağına bağlı yaklaşık 60 köylük bir kazanın merkezidir. Merkezde yüzyılın başında yaklaşık 115–120, ikinci yarısında ise 280–300 kişi yaşar.
Zâhir el-Ömer
Taberiye’de mültezim olan, yani vergi toplama hakkını elinde tutan Zâhir el-Ömer, 1746’ya gelindiğinde Akka’dadır. Burayı merkez yapar, yıkık surlarını yeniden inşa eder, kasabayı yerleşime ve ticarete açar.
Akka geri alınır
17 Ağustos’ta başlayan kuşatmanın ardından devlet Akka’yı geri alır; Zâhir el-Ömer 23 Ağustos’ta öldürülür. Cezzâr Ahmed Paşa Akka muhafızı, daha sonra da Sayda ve Şam valisi yapılır.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Akkâ» · TDV «Zâhir el-Ömer» · TDV «Cezzâr Ahmed Paşa»
Napolyon
1798’de Mısır’a çıkan Napolyon Bonapart, Gazze ve Remle’yi alır; 18.03.1799’dan itibaren Akka’yı kuşatır. Kuşatma başarısız olur ve Fransızlar Mayıs’ta ayrılır.
Cezzâr ölür
Cezzâr Ahmed Paşa, yeniden imar ettiği Akka’da ölür.
Mısır kuşatması
Mısırlı Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrâhim Paşa, Akka’yı altı ay kuşatır; şehir harap halde teslim edilir. Filistin, 1840’a kadar Mısır’ın elinde kalır.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs» · TDV «Akkâ» · TDV «Filistin»
İsyanlar
Mısır yönetiminde artan vergilere, silahsızlandırmaya ve zorunlu askerliğe karşı isyanlar çıkar.
Akka geri alınır
Akka, İngiliz ve Avusturya yardımıyla Osmanlı Devleti’ne geri döner; Sûr ve Sayda’nın düşmesinin ardından Suriye kıyıları abluka altına alınmıştı. Aralık 1840’ta Filistin’de Osmanlı yönetimi yeniden kurulur.
Mısır dönemi II. Mahmud zamanında başladı ve I. Abdülmecid zamanında sona erdi. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs» · TDV «Akkâ» · TDV «Mehmed Ali Paşa»
- 1838
- Kudüs’te İngiliz konsolosluğu açılır; onu Prusya, Fransa, Avusturya ve Rusya izler. Konsolosluk, bir devletin yabancı bir şehirde vatandaşları ve ticaretiyle ilgilenen temsilciliğidir.
- 1841
- Kudüs’te İngiliz–Alman Protestan piskoposluğu açılır.
- 1845
- Rum Ortodoks patriği Kudüs’e taşınır.
- 1847
- Latin patrikliği yeniden kurulur. Patrik, bir kilisenin başıdır.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Orada kimler yaşıyordu, nasıl sayılıyorlardı?
Devlet, vergi için haneleri kayda geçiriyordu. Osmanlı sayımlarında 1525–26’da yaklaşık 4.700, 1849’da ise 11.682 kişi bulunuyordu. Daha sonraki toplam nüfus tahminleri 20.000 (1870), 30.000 (1880), 40.000 (1890) ve 55.000’dir (1900).
Osmanlı sayımlarında toplulukların payları · kontrol: 26.10.2026
1525–26haneler
616 Müslüman119 Hristiyan199 Yahudi
1554haneler
1.987 Müslüman303 Hristiyan324 Yahudi
1849kişiler
6.184 Müslüman3.744 Hristiyan1.790 Yahudi
1914 için Osmanlı istatistikleri Kudüs’te 18.190 Yahudi kaydeder; diğer rakamların neden daha yüksek olduğu aşağıda açıklanıyor.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Osmanlı yönetiminde her dinî topluluk bir milletti. Gayrimüslimler, kendilerine hukukî statü ve koruma sağlayan bir ahid kapsamında devletin yönetiminde yaşıyordu; 1800’lerde bu kelime her bir gayrimüslim topluluğu ifade eder hale geldi. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Millet»
- Müslüman
- Araplar ile Anadolu, Kuzey Afrika (kalabalık bir Mağribî topluluğu), Hindistan ve Orta Asya’dan gelenler.
- Hristiyan
- Süryani, Ya‘kūbî, Ermeni, Rum, Melkit, Sırp, Frank (Batılı) ve Gürcü toplulukları.
- Yahudi
- Osmanlıların İspanya’dan sürülen Yahudilerin bir bölümünün Kudüs’e yerleşmesine izin vermesiyle 1500’lerde sayıları arttı. 1538’den itibaren üç mahallede kaydedildiler.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Kudüs Rum Ortodoks patriği
I. Selim, patriğin eskiden beri kullanılan kilise ve manastırlar üzerindeki haklarını, Hz. Ömer’in ahidnâmesine ve önceki padişahların emirlerine uygun bir vergi muafiyetiyle birlikte onayladı.
Aksâ, Hz. Meryem’in kabri ve Hz. İsa’nın göğe yükseldiği yer (Kadem-i İsâ)
Kudüs’teki bu kutsal yerlerde dinen uygunsuz davranışlara izin verilmeyecek, bu yerler temiz tutulacaktı.
Franklar ve Rumlar, kutsal yerler
III. Osman, Kudüs’teki kutsal yerler konusunda Franklar (Batılı Hristiyanlar) ile Rum Ortodokslar arasındaki anlaşmazlığı çözmek için bir düzenleme çıkardı. III. Mustafa 1757’de, I. Abdülhamid ise 1774’te bunu yeniledi.
Rumlar ve Ermeniler, Kutsal Kabir Kilisesi
Kilisenin kullanımı konusundaki anlaşmazlık, I. Selim’in 1517’de iki topluluğa verdiği belgelerle çözüldü.
Rum Ortodokslar ve Latinler, anlaşmazlık konusu yerler
I. Abdülmecid, anlaşmazlık konusu yerlerin bu amaçla kurulan bir komisyonun bulgularına göre ele alınmasını emretti. 1853’teki ikinci bir emir ayrıntıları ekledi.
Kudüs’te bir havra
Kudüs’te bir Yahudi ibadethanesi olan Hasidim havrasının yıkılıp hahamlar için odalar da eklenerek daha büyük biçimde yeniden yapılmasına izin.
Nablus’taki Sâmirî topluluğu
Nablus ve Suriye bozkırındaki Sâmirî topluluğuna iyi davranılması, ilgi ve korumanın esirgenmemesi için padişah adına verilen bir emir.
Kontrol: 26.10.2026 · Devlet Arşivleri, belgeler 2, 101, 106 ve 8; Devlet Arşivleri (cemaatler cildi), maddeler 17–19 ve 84–85.
- Surre. Surre, İstanbul ve Mısır’dan gönderilen paraydı. Şehrin en önemli geliriydi.
- Yurt dışından gelen para. Yurt dışındaki Yahudilerin bir tür sadaka olarak Kudüs’teki Yahudi topluluğuna gönderdiği para ve Avrupa krallıklarının Hristiyanlara desteği.
- Ziyaretçiler. Üç dinin hacıları düzenli ziyaretlerinde alışveriş yapıyordu. Hediyelik eşyalar bir gelir kaynağıydı; 1800’lerin sonlarına doğru bunların üretimi Beytüllahm’a kaydı.
- Zanaatlar. Dokumacılık ve boyacılık, dericilik, sabunculuk ve metal işçiliği. Sabun Mısır’a; tahıl Mısır, Rodos ve Dubrovnik’e gidiyordu.
- Büyüme. 1850’lerden itibaren şehir büyüdü, inşaatlar arttı ve işsizlik azaldı.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Rakamlar neden farklı?
Osmanlı ve Avrupa rakamları en çok Kudüs’teki Yahudilerin sayısında farklılaşır; Avrupa kaynakları bu sayıyı zaman zaman bilerek yüksek gösterir. Osmanlı rakamları Osmanlı vatandaşlarını saydığı için yabancı uyrukluları ve kayıtsız göçmenleri kapsamaz. 1914 için Osmanlı istatistikleri Kudüs’te 18.190 Yahudi verir. Siyonist örgüt (Filistin’de bir Yahudi yurdu hareketini örgütlemek için 1897’de kurulan kuruluş) için çalışan Arthur Ruppin ise sayıyı 45.000 olarak vermiştir.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs»
Filistin’in tamamında Müslümanların nüfustaki payı 1880’de yüzde 87, 1890’da yüzde 85 ve 1914’te yüzde 83’tü; kayıtsız göçmenler dahil edildiğinde ise yüzde 77’ydi (tarihçi Justin McCarthy, TDV «Filistin»). Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Filistin»
Arazi, yollar ve demiryolları
06.06.1858 tarihli Arazi Kanunnâmesi (Hicrî tarih 23 Şevval 1274) araziyi beş türe ayırdı. Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyon, beş buçuk yüzyılın kurallarını bir araya getirerek kanunnâmeyi 132 madde halinde hazırladı; kanunnâme Cumhuriyet’e kadar yürürlükte kaldı. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Arazi Kanunnâmesi»
- Mülk
- Tam mülkiyet hakkıyla sahip olunan özel mülk.
- Mîrî
- Devlet arazisi. Arazinin kendisi (rakabe) devlete, kullanım hakkı kullanıcıya aittir. 8–90. maddeler bunu ele alır.
- Vakıf
- Hayır amacıyla vakfedilen arazi veya mülk.
- Metrûk
- Kamunun kullanımına bırakılan arazi. 91–105. maddeler bu araziyi ve mevâtı ele alır.
- Mevât
- Kimsenin işlemediği, kullanılmayan arazi.
Mülk ve vakıfla ilgili kurallar fıkıh (İslâm hukuku) kitaplarında kaldı. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Arazi Kanunnâmesi»
Kısmen vergi ve askere alınma korkusu nedeniyle tapu dairesinde kayıt işlemleri pek ilerlemedi. 1800’lerin sonlarında az sayıda toprak sahibi aileden oluşan bir grup büyüdü. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Filistin»
Arazi satışına ilişkin üç emir
- 30.08.1851Kudüs’teki Latin, Rum Ortodoks ve Ermeni manastırları için arazi satın alınıyordu. Müslümanların gayrimüslimlere arazi satması yasağına göz yuman yerel görevliler bildirilecekti. Devlet Arşivleri, belge 45
- 13.12.1857Yabancı uyruklular Kudüs’te hastane ve başka yapılar için arazi satın alıyor, vakıf mütevellileri vakıf mallarını satıyor, özel senetlerle yapılan satışlar sahiplerin izlenmesini zorlaştırıyordu. Kutsal Kabir Kilisesi’nin onarımı için Kudüs’te bulunan Esad Efendi, sancaktaki bütün mülkleri kaydedecek; mütevelliler vakıf malı satamayacaktı. Devlet Arşivleri, belge 46
- 03.01.1894Kayıtlı veya kayıtsız araziler, değerinden fazlasına satılabilmesi için tarafların anlaşarak açtığı davalar yoluyla özel mülke dönüştürülüyor ve üzerlerine padişah emri olmadan binalar yapılıyordu. Defter-i Hâkânî memurları bu davalarda hazır bulunacak, kuralları çiğneyenler cezalandırılacaktı. Devlet Arşivleri, belge 59
Telgraf
Gazze’ye uzanan telgraf hattı tamamlanır (08.10.1864’te padişaha teşekkür edilir); 1865’te Kudüs’e telgraf gelir.
Yafa yolu
Abdülaziz döneminde Kudüs–Yafa yolu açılır.
Demiryolu
Kudüs–Yafa demiryolu açılır.
Hicaz Demiryolu
02.05.1900 tarihli emirle Hicaz Demiryolu başlatılır; 01.09.1900’deki törenin ardından inşaata geçilir. Hayfa kolu 1905’te tamamlanır ve hat Akdeniz’e ulaşır. Bu kolla birlikte 1.464 km uzunluğundaki hattın tamamı 01.09.1908’de açılır.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs» · Devlet Arşivleri, belge 36 · TDV «Hicaz Demiryolu»
Belediye
Kudüs’te belediye ve idare meclisi kurulur.
Polis, hastane
1886’da polis teşkilatı, 1891’de belediye hastanesi kurulur.
Hükümet konağı
Eski hükümet konağı devlet dairelerine küçük geldiği için uygun bir yerde yenisi yapılacaktır.
Yafa Kapısı
1900’de Yafa Kapısı’nın yanına bir sebil, üzerine de bir saat kulesi yapılır. 06.08.1900’de, II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yıl dönümü için Yafa Kapısı’nda (Arapçada Bâbülhalîl) bir çeşme ve sarnıç yapılması emredilir.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Kudüs» · Devlet Arşivleri, belge 39 · Devlet Arşivleri, belge 41
Diğer tarihli emirler
- 09.08.1853
- Şam Kapısı yakınındaki kale surlarının 17.100 kuruş bedelle onarılması emredilir (kuruş, Osmanlı para birimi).
- 15.02.1870
- Suriye vilâyeti meclisi üyeleri, Paris merkezli bir Yahudi eğitim cemiyeti için Yafa’da bir ziraat okulu açılmasını onaylar.
- 14.03.1878
- Süleyman’ın vakfı, Kudüs’ün su yollarının onarımını ve onları koruyan bekçilerin ücretlerini karşılar.
- 30.08.1892
- Akka’daki yeni ortaöğretim okuluna II. Abdülhamid’in adı verilir.
- 19.04.1906
- Kudüs ve Yafa’yı aydınlatmak ve Kudüs ile Beytüllahm arasında tramvay işletmek için Ürdün ve Avce nehirleri üzerinde bir elektrik santrali planlanır.
- 17.02.1914
- Birüsseba ile Hafir arasındaki telefon hattının bedeli bütçeye konur.
Kontrol: 26.10.2026 · Devlet Arşivleri, belge 35, Devlet Arşivleri, belge 85, Devlet Arşivleri, belge 38, Devlet Arşivleri, belge 86, Devlet Arşivleri, belge 42, Devlet Arşivleri, belge 43
Göç ve Siyonizm: devletin kararları
Siyonizm, 1800’lerin sonlarında şekillenen siyasî bir harekettir. 29.08.1897 tarihli Basel Programı’ndaki amacı, Filistin’de Yahudi halkı için kamu hukukuyla güvence altına alınmış bir yurttu. Siyonizmi örgütlü bir siyasî hareket olarak kuran Theodor Herzl, Der Judenstaat’ı (1896) yazdı ve Dünya Siyonist Örgütü’nün kurulduğu Basel’deki ilk Siyonist Kongresi’ne başkanlık etti. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Siyonizm»
1882–1903
Çoğunlukla Rusya, Romanya ve Galiçya’dan 20.000–30.000 kişi geldi.
1904–1914
Çoğunlukla Rusya’dan 35.000–40.000 kişi geldi.
Filistin Osmanlı toprağı olduğu için Siyonistler önce Osmanlı Devleti’ne yöneldi. Herzl, Filistin karşılığında bir ödeme yapmayı, daha sonra da Osmanlı kamu borcunu üstlenmeyi teklif etti. Herzl başkanlığındaki bir heyet II. Abdülhamid’e iki kez başvurdu; Herzl 1901’de padişahla görüştü. Padişah, zulüm gören Yahudilerin Filistin dışındaki Osmanlı topraklarına yerleşmesine izin verdi ancak Filistin’de bir Yahudi yurdu planını kabul etmedi. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Siyonizm» · TDV «Filistin»
Tarih sırasıyla devletin Yahudi göçüne ilişkin emir ve raporları
Safed ve Hayfa
Safed ve Hayfa’ya yerleşmek, Osmanlı vatandaşlığına geçmek ve askerlik vergisinden muaf tutulmak isteyen Yahudilerin talebi reddedilir; Amerika’ya yerleşmeleri için yurt dışına gönderilirler. Devlet Arşivleri, belge 52
Konsolosların koruması
Kudüs mutasarrıflığında bir memurun raporu: Rusya’dan çıkarılan Yahudiler, Yafa ve Kudüs’te Rusya ve diğer devletlerin konsoloslarının korumasına giriyor, kapitülasyonlardan (yabancı devletlerin imparatorlukta sahip olduğu hukukî ayrıcalıklar) tam olarak yararlanıyordu. Raporda, yabancı uyruklu olduğunu ileri sürenlerin geri gönderilmesi veya Osmanlı vatandaşlığına geçmesi ve Yahudilere arazi satılmaması önerilir. Devlet Arşivleri, belge 53
Kudüs
Kudüs’e yerleşmek için gelen Yahudilere oturma izni verilmez; ziyaretçiler bir ay kalabilir. Devlet Arşivleri, belge 54
Tapular
Bu bölgede ve bir süreliğine, tapu memurları kişiler arasında düzenlenen özel belgelere (özel olarak yazılmış, tapu dairesinde kayda geçirilmemiş belgeler) dayanarak tapu veremez. Yerleşmeleri yasaklanan göçmenler, memurların dikkatsizliği ve hoşgörüsü sayesinde ya da toprak sahiplerini parayla cezbederek arazi ediniyordu. Devlet Arşivleri, belge 56
Arazi devri
Fransız uyruklu bir toprak sahibi, Hayfa, Kudüs ve Yafa’daki arazisini bir Yahudi alıcının vekiline devretmek ister. Talep reddedilir: Filistin’de Yahudi yerleşimini yasaklayan bildirim yürürlüktedir. Devlet Arşivleri, belge 58
Beyrut vilâyeti
Değeri 1,7 milyon kuruşu aşan arazi, Paris’teki bir Yahudi göçmen cemiyetinin başkanına devredilmektedir. Padişahın emri devri durdurur ve Filistin’e Yahudi göçü yasağını sürdürür. Devlet Arşivleri, belge 65
1908 devriminden sonra yeni hükümet, yeniden yürürlüğe giren anayasanın özgürlükleri doğrultusunda başlangıçta serbest bir tutum benimsedi: kırmızı tezkereyi (Kudüs’ü ziyaret eden Yahudilere verilen geçici izin belgesi) kaldırdı ve Filistin’de arazi alımlarını serbest bıraktı. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Siyonizm»
Otuzbir Mart Vak‘ası’ndan sonra kısıtlamalar geri geldi. Azınlıkların bağımsızlık hareketleri büyüyor, Filistin’de Siyonist yerleşim bir plan doğrultusunda sürüyordu; hükümet imparatorluğun birliğini tehlikede gördü ve yeniden bir dizi kısıtlama getirdi. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Siyonizm»
Otuzbir Mart Vak‘ası, 1909
13.04.1909’da (Osmanlı’nın sivil takvimi olan Rumî takvimde 31 Mart 1325) İstanbul’da askerler ayaklandı ve şeriatın tam olarak uygulanmasını istedi. Olay 11 gün sürdü. Hareket Ordusu 24 Nisan’da şehri aldı; 27 Nisan’da ise meclis II. Abdülhamid’i tahttan indirdi.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Otuzbir Mart Vak‘ası»
Bakanlar Kurulu
Anayasanın ilanından sonra Bakanlar Kurulu, önceki kuralların gereğince uygulanmadığını tespit eder. Kanun tasarıları hazırlanmasını emreder; Nâsıra kazası yeniden Akka’ya bağlanır. Devlet Arşivleri, belge 71
Ziyaretçiler
Ziyaretlerin denetlenmesi ve yerleşimin önlenmesi için Filistin ve Kudüs’e gelen Yahudi ziyaretçilere geçici izinler verilir. Devlet Arşivleri, belge 72
Kırmızı tezkere
Kırmızı ikamet tezkeresinin uzun süreli kalışları ve arazi alımlarını durdurmaya yetmediğine karar verilir. Yüksek Kurul’daki görüşmenin ardından tedbirler olduğu gibi kalır; arazi satışı uygulaması İçişleri Bakanlığı’nın uygun gördüğü biçimde sürer. Devlet Arşivleri, belge 75
Arazi alımları devam etti: Yahudi Millî Fonu (arazi almak için 1901’de kuruldu) gibi fonlar Filistin’e para gönderiyordu. Yine de 1917’de Filistin topraklarının yalnızca yaklaşık yüzde 2’si Yahudilerin elindeydi. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Siyonizm» · TDV «Filistin»
1912’de feshedilen ikinci mecliste Kudüs milletvekili olan Rûhî el-Hâlidî, mecliste Filistin’de bir Yahudi devleti planına karşı çıktı ve orada buna karşı girişimlerde bulundu. Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Hâlidî, Rûhî»
1917–18: Osmanlı yönetiminin sonu
Savaş sırasında 13.01.1915 ve 10.04.1915 tarihli emirler, Filistin’de yaşayan, Osmanlı Devleti ile savaş halindeki devletlerin vatandaşı olan ve Osmanlı vatandaşlığını reddeden Yahudilere ayrılmalarını bildirdi. Aralarındaki yoksulların yol ücreti ödendi. Kontrol: 26.10.2026 · Devlet Arşivleri, belge 76 · Devlet Arşivleri, belge 77
1917: Gazze ve Kudüs
Gazze dayanır
Osmanlı kuvvetleri, İngilizlerin Gazze’ye iki saldırısını geri püskürtür; İngilizler ikinci saldırıda 6.500 asker kaybeder.
Üçüncü Gazze Muharebesi
General Allenby komutasındaki çok daha güçlü İngiliz kuvveti Gazze–Birüsseba hattını yarar.
Kuşatma
Osmanlı 20. Kolordusu, güçlü bir direnişle Kudüs’ü savunur. Komutanı Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, 9 Aralık’ta şehrin elde tutulamayacağına karar verir ve doğuya çekilir.
Kontrol: 26.10.2026 · TTK, Figen Atabey · TDV «Filistin»
Kasım 1917’den 1920’ye
- 02.11.1917Balfour mektubu yazılır.
- 09.12.1917Osmanlı birlikleri çekildikten sonra belediye başkanı şehri İngiliz birliklerine devreder.
- 11.12.1917Allenby şehre girer.
- Eylül 1918Filistin’in tamamı İngilizlerin elindedir.
- 30.10.1918Mondros Mütârekesi, Osmanlı’nın savaşını sona erdirir; son padişah VI. Mehmed Vahdeddin döneminde imzalanır.
- 1920San Remo Konferansı Filistin’i İngiliz mandasına verir; Temmuz 1920’de sivil yönetim başlar.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Filistin» · TDV «Kudüs» · TTK, Figen Atabey · TDV «Mondros Mütârekesi»
02.11.1917
Balfour Deklarasyonu, İngiliz dışişleri bakanı Arthur Balfour’un Lord Rothschild’e yazdığı bir mektuptur. Birinci hüküm: Filistin’de Yahudi halkı için bir millî yurt olumlu karşılanır. İkinci hüküm: orada yaşayan Yahudi olmayan toplulukların medenî ve dinî haklarına hiçbir şey zarar vermemelidir. O dönemde Filistin halkının yaklaşık yüzde 90’ı Arap’tı; mektup onları yalnızca “Yahudi olmayan topluluklar” olarak adlandırır ve siyasî ya da millî haklarını değil, medenî ve dinî haklarını belirtir.
Kontrol: 26.10.2026 · TDV «Filistin»
Hâlâ ayakta olanlar
Kudüs’ün surları ve kapıları
I. Süleyman döneminde, 1536–1540’ta yapıldı: 3 km’den uzun, 12 m’den yüksek; 34 kule ve 7 kapı.
Haseki Sultan İmareti
Hürrem Sultan’ın 1551 tarihli imareti bugün bakımsız durumdadır. Bir zamanlar yüzlerce misafire, sûfîye, öğrenciye ve yoksula yemek veriyordu.
Mescid-i Aksâ
1702–03 onarımının kitâbesi caminin batısındaki İslâm Müzesi’nde korunuyor. II. Mahmud’un 1817–18 onarımına ait dört kitâbeden ikisi günümüze ulaştı.
Minareler, sebiller ve kuyular
Alanda farklı zamanlarda yapılmış dört minare, beş sebil, çok sayıda kubbe, kuyu ve sarnıç bulunur.
Tarihli bir çini kuşağı
Korkuluk duvarında Yâsîn sûresinin yazılı olduğu bir çini kuşağı, Hicrî takvimle 1293 (1876) tarihini ve hattat Mehmed Şefik’in adını taşır. 1876’da sırasıyla Abdülaziz, V. Murad ve II. Abdülhamid hüküm sürdü. Üst pencerelerin çevresindeki çiniler Süleyman dönemindendir.
Cezzâr Ahmed Paşa’nın şehri
Camisi, medresesi, çarşısı, çok sayıda çeşmesi ve sebili, 1804’te öldüğü bu şehirdedir.
Kısa yanıtlar
Filistin’de Osmanlı yönetimi ne zaman başladı ve bitti?
24.08.1516’daki Mercidâbık zaferiyle başladı; Kudüs muhtemelen Ekim 1516’da Osmanlı yönetimine girmişti. 1917–18’de sona erdi: Osmanlı birlikleri çekildikten sonra Kudüs Aralık 1917’de devredildi; Eylül 1918’e gelindiğinde Filistin’in tamamı İngilizlerin elindeydi. 1831’den 1840’a kadar yönetim Mısır’daydı.
Kudüs’ü kim yönetiyordu?
1831’e kadar Şam eyaletine, 1841’den itibaren Sayda eyaletine, 1865’ten itibaren Suriye vilâyetine bağlı bir sancak beyi. 1872’den itibaren doğrudan merkezî hükümete bağlı bir mutasarrıf yönetiyordu.
Sancak nedir?
Eyaletin parçası olan, bir beyin yönettiği birim. Onun altında başında kadı bulunan kaza yer alırdı.
1858 Arazi Kanunnâmesi ne yaptı?
Araziyi beş türe ayırdı: mülk, mîrî, vakıf, metrûk ve mevât. Mîrî arazinin sahibi devlettir, kullanım hakkı ise araziyi elinde bulundurandadır. Kanunnâme beş buçuk yüzyılın kurallarını bir araya getirdi ve Cumhuriyet’e kadar yürürlükte kaldı.
Kudüs’te kaç kişi yaşıyordu?
Osmanlı sayımlarına göre 1525–26’da yaklaşık 4.700, 1849’da ise 11.682 kişi (6.184 Müslüman, 3.744 Hristiyan ve 1.790 Yahudi). Daha sonraki toplam nüfus tahminleri 20.000 (1870), 30.000 (1880), 40.000 (1890) ve 55.000’dir (1900). Osmanlı ve Avrupa rakamları en çok Yahudilerin sayısında farklılaşır.
Devlet, Yahudi göçü konusunda ne karar verdi?
1891 ile 1914 arasında yerleşmek isteyen Yahudilerin talebini reddetti, ziyaretleri bir ayla sınırladı, bazı arazi devirlerini durdurdu ve 1901’de yasağını yürürlükte tuttu. 1908 devriminden sonra kırmızı tezkereyi kaldırdı ve Filistin’de arazi alımlarını serbest bıraktı; 1909’dan sonra kısıtlamaları geri getirdi. 1917’de Filistin topraklarının yalnızca yaklaşık yüzde 2’si Yahudilerin elindeydi.
1917–18’de ne oldu?
Osmanlı kuvvetleri, Mart ve Nisan 1917’de İngilizlerin Gazze’ye iki saldırısını geri püskürttü. Üçüncü muharebede (31 Ekim–6 Kasım) İngilizler Gazze–Birüsseba hattını yardı. Balfour mektubu 2 Kasım tarihlidir. Güçlü bir savunmanın ardından Osmanlı birlikleri çekildi ve Kudüs 9 Aralık’ta devredildi; Allenby 11 Aralık’ta şehre girdi. Eylül 1918’e gelindiğinde Filistin’in tamamı İngilizlerin elindeydi.
Osmanlı döneminden neler ayakta kaldı?
1536–1540 tarihli Kudüs surları, Haseki Sultan İmareti, Harem-i Şerif’in minareleri, sebilleri ve kuyuları, Kubbetü’s-sahre’nin tarihli çini kuşağı ve Cezzâr Ahmed Paşa’nın Akka’daki eserleri.
Kaynaklar ve sınırlar
İncelenen sayfaları göster
- TDV «Kudüs» — Ömer Faruk Harman, Casim Avcı, Işın Demirkent, Cengiz Tomar; Osmanlı dönemi bölümünün yazarı Kâmil Cemîl el-Aselî, basım yılı 2002; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Filistin» — M. Lutfullah Karaman, basım yılı 1996; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Siyonizm» — M. Lutfullah Karaman, basım yılı 2009; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Kubbetü’s-sahre» — Nebi Bozkurt, basım yılı 2002; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Mescid-i Aksâ» — Nebi Bozkurt, basım yılı 2004; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Akkâ» — Feridun Emecen, basım yılı 1989; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Osmanlılar» — Feridun Emecen ve bölüm yazarları, basım yılı 2007; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Selîm I» — Feridun Emecen, basım yılı 2009; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Mercidâbık Muharebesi» — Feridun Emecen, basım yılı 2004; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Cezzâr Ahmed Paşa» — Feridun Emecen, basım yılı 1993; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Zâhir el-Ömer» — Feridun Emecen, basım yılı 2013; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Hürrem Sultan» — Cahit Baltacı, basım yılı 1998; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Mondros Mütârekesi» — Cemil Öztürk, basım yılı 2020; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Hicaz Demiryolu» — Ufuk Gülsoy ve William Ochsenwald, basım yılı 1998; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Millet» — Recep Şentürk ve İlber Ortaylı, basım yılı 2020; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Arazi Kanunnâmesi» — Mehmet Âkif Aydın, basım yılı 1991; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Otuzbir Mart Vak‘ası» — Azmi Özcan, basım yılı 2007; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TDV «Hâlidî, Rûhî» — Ali Bulut, basım yılı 2020; TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 26.10.2026
- TTK «100. Yılında Filistin’in Kaybına İlişkin Belgeler Işığında Genel Bir Değerlendirme» — Figen Atabey; Türk Tarih Kurumu, s. 499–516, erişim 26.10.2026
- Osmanlı Belgelerinde Filistin, İstanbul 2009, yayın no. 102; belgeler 2, 8, 32, 34–36, 38, 39, 41–43, 45, 46, 52–54, 56, 58, 59, 65, 71, 72, 75–77, 85, 86, 101, 106 ve 118 — Devlet Arşivleri, erişim 26.10.2026
- Kudüs’te Hristiyan Mezhep ve Milletlerin İdaresi, İstanbul 2019, yayın no. 2; s. 62 ve maddeler 17–19 ve 84–85 — Devlet Arşivleri, erişim 26.10.2026
TDV, Türkiye Diyanet Vakfı’nın İslâm Ansiklopedisi’dir. Fotoğraflar, gravürler, tablolar ve haritalar Wikimedia Commons’tan alınmıştır; her birinin açıklamasında eserin sahibi, tarihi, lisansı ve dosya sayfası yer alır.
Diğer yazılar: II. Abdülhamid Döneminde Osmanlı Ekonomisi, Osmanlı Bulgaristanı.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır.
