Souvenirs uit Turkije: ambacht, eten en douaneregels

Wat mensen uit Turkije meenemen, is meestal met de hand gemaakt: een kilim (een vlakgeweven tapijt), çini (beschilderd aardewerk en tegels), koper, sieraden van zilverdraad, koffie, thee en lokum (Turks fruit). De pagina’s van overheidsinstanties vertellen wat elk voorwerp is en waar het vandaan komt; een regel bepaalt welke oude stukken het land niet uit mogen, en een andere hoe de btw op nieuwe goederen aan de grens wordt terugbetaald.

Tapijten: kilim en halı

Een kilim en een halı zijn allebei tapijten, maar worden anders gemaakt. De pagina van het Cultuurportaal over Beytüşşebap beschrijft het weven van kilim: inslagdraden lopen aan de voor- en achterkant tussen scheerdraden door. De pagina over Yağcıbedir beschrijft een halı, een geknoopt tapijt met pool: de Turkse dubbele knoop, 1.050 knopen per vierkante decimeter en een wollen pool van 5–7 mm hoog.

Geregistreerde tapijten, zoals het Cultuurportaal ze vermeldt

Karatepe Kilimi

Nr. 785, mahreç işareti. Het dorp Karatepe, district Kadirli, Osmaniye. Wol geverfd met planten zoals granaatappelschil, uienschil, walnotenblad, eik en olijf. Karatepe · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Beytüşşebap Jirki Kilimi

Nr. 1568, mahreç işareti. Beytüşşebap, Şırnak. Fijne zuivere wol en plantaardige verfstoffen, geweven op een rechtopstaand weefgetouw; tapijten werden geweven als çeyiz, de uitzet van een bruid. Beytüşşebap · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Bayat Türkmen Kilimi

Nr. 29, mahreç işareti. Wol geverfd met plantaardige verfstoffen, met de hand geweven op metalen weefgetouwen door opgeleide meesterwevers. Bayat · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Yağcıbedir El Halısı

Nr. 17, mahreç işareti. Een geknoopt wollen tapijt in marineblauw, donkerblauw, rood en bruin, met plantenmotieven en geometrische motieven in de vorm van een dubbele mihrap (gebedsnis); door het midden loopt een witte lijn. Yağcıbedir · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Çanakkale El Halısı

Nr. 19, mahreç işareti. Alleen geometrische patronen, waaronder de achtarmige ster in een cirkel; meestal plantaardige verfstoffen en drie randen, één brede en twee smalle. Çanakkale · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Ook geregistreerd

De halı-namen Yahyalı, Kars, Taşpınar, Akçadağ en Fethiye. El Sanatları · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Een kilim tentoongesteld

Vlakgeweven kilim worden vaak gemaakt in banen die aan elkaar worden genaaid. De afbeelding toont de helft van een vloerkilim; de bestandsbeschrijving zegt dat de tweede helft passend zou worden geweven en eraan zou worden genaaid.

Bestandsbeschrijving op Wikimedia Commons

Een wand vol halı

De pagina over Yağcıbedir noemt marineblauw, donkerblauw, rood, bruin en fezrood als hoofdkleuren, met wit als de lijn van de „weg” en de watervormige rand. De tapijten op de afbeelding tonen die kleuren.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Portalı, Yağcıbedir El Halısı

Tegels, glas, metaal en schelp: vijf voorwerpen voor wand en plank

Çini: de beschilderde tegel

Het woord

Een Ottomaans-Perzisch woord dat „uit China” betekent. Çini is aardewerk met een witte scherf, versierd met traditionele motieven onder een transparant glazuur. Evani is çini voor servies, kaşi is çini voor wandtegels.

İznik Çinisi

Geregistreerd onder nr. 137, menşe adı (oorsprongsbenaming): de kenmerken zijn te danken aan het gebied en alle productiestappen vinden daar plaats.

Materiaal

Scherf, engobe en glazuur bestaan samen voor 75–85 % uit kwarts.

Kenmerken

Met de hand beschilderde motieven onder één transparante glazuurlaag, in kobaltblauw, turkoois en paars, met een zwarte omtrek op een zuiver witte engobe. Het koraalrood, ook tomaatrood genoemd, is eigen aan İznik: de pagina zegt dat geen ander tegelwerk of aardewerk het heeft.

Gebruik

Het glazuur neemt geen water op, waardoor de tegel jarenlang buiten en in vochtige ruimtes kan blijven.

UNESCO-lijst

Het traditionele çini-ambacht staat sinds 2016 op de UNESCO-lijst.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Portalı, İznik Çinisi · lijst van het ministerie over immaterieel UNESCO-erfgoed

Nazar boncuğu: de blauwe oogkraal

Een kraal van blauw glas met ringen als een oog. Nazar is het boze oog, het kwaad waarvan men gelooft dat een blik het brengt, en de kraal is het amulet ertegen.

Bakır: koper

Mardin

De Koperslagersbazaar, Bakırcılar Çarşısı of Kazancılar Çarşısı, ligt ten oosten van de Ulu Cami (Grote Moskee). Het meeste keukengerei in Mardin was ooit van koper: van gesmolten baren werd alles gemaakt, van het kleinste bord tot de grootste ketel. De pagina zegt dat het ambacht in leven wordt gehouden. Kültür Portalı · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Amasya Semaveri

Geregistreerd onder nr. 1298, mahreç işareti. Een semaver is een theeurn: een waterreservoir rond een centrale vuurbuis, een kraan en bovenop de demkeş, een houder voor de theepot. Die uit Amasya worden met de hand gemaakt van koper- of tinplaat van 0,40 of 0,60 mm dik, ongeveer 35 of 50 cm hoog. Amasya Semaveri · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Telkari: zilverdraad

Wat het is

Sieraden van zeer fijn metaaldraad, van zilver of goud, gedraaid en gekruld tot open patronen die op kant lijken. Tel betekent „draad”.

Zilver­gehalte

De savatlı gümüş uit Van is zilver met een zwarte inleg die savat heet, een mengsel van koper, lood, zilver en zwavel. De pagina over het geregistreerde product, nr. 242, stelt het zilvergehalte op minstens 900 ayar (gehalte), met 950 als ideaal: lagere gehaltes worden zwart of rood en onttrekken de inleg aan het zicht. De motieven worden gesneden met fijne stiften met een stalen punt, en de pagina telt tegenwoordig vier werkplaatsen in Van. Van Savatlı Gümüş İşlemesi · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Uitvoer

Voor sieraden geldt een eigen regel: hoofdstuk 6.

Sedef kakma: parelmoerinleg

Wat het is

Sedef is parelmoer, de glanzende binnenlaag van oester- en mosselschelpen; kakma is inleg. De maker is een sedefkâr.

Techniek

Stukjes parelmoer worden in uitgesneden holtes in donker hout gezet, zoals walnoot, ebbenhout of mahonie. Dun goud-, zilver- of messingdraad volgt de geometrische, bloem- of kalligrafische motieven. Een fijne vijl, schuurpapier en polijstmiddel werken het oppervlak af.

Objecten

Stokken, spiegels, lijsten, kandelaars, kammen, tavla-sets, tafels en stoelen en toeristische artikelen.

UNESCO-lijst

Staat sinds 2023 op de UNESCO-lijst, voor Turkije en Azerbeidzjan.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü, Sedef Kakma Sanatı

Om te dragen, spelen en drinken: yemeni, tavla, koffie en thee

Yemeni: de zachte schoen uit Kahramanmaraş

Wat het is

Een lichte schoen die al eeuwen in Kahramanmaraş wordt gedragen: zonder hak, met een punt die als een spoor omhoogkrult, met oortjes (kulaklı) of zonder. Er is geen linker- of rechterschoen.

Maakwijze

Een bovenwerk van kalfsleer (saya), een rand van dun geitenleer, schapenleer boven en waterbuffelleer onder voor de zoolvoering, met klei tussen de lagen, alles met de hand genaaid met katoendraad.

Kleuren

Plantaardige verfstoffen: geel uit walnootschalen, groen uit olijftakken en -bladeren, paars uit wortels. Zwart (tulum yemeni) en rood (gül şeftali, „roosperzik”) zijn de bijzondere kleuren.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Portalı, Kahramanmaraş Yemenisi

Tavla: het bordspel

Tavla is backgammon: een opklapbaar bord met 24 smalle driehoeken, 30 ronde stenen en twee dobbelstenen. De pagina van het ministerie over sedef kakma noemt tavla-sets als een van de alledaagse voorwerpen met parelmoerinleg.

Turkse koffie in vier stappen, zoals het ministerie ze geeft

1. In de cezveDoe de fijngemalen koffie en de suiker in de cezve, voeg het water toe en roer.
2. Traag verhittenVerwarm op laag vuur tot er schuim op het oppervlak ligt. Laat het niet koken.
3. Schuim schenkenSchenk het schuim in het kopje, een kleine porseleinen demitasse. Zet de cezve terug op het vuur en laat de koffie opkoken tot die omhoogkomt; schenk nog wat in.
4. Nog een keerLaat de koffie nogmaals opkoken tot die omhoogkomt, schenk alles in het kopje en serveer heet.

Zoetheid

Sade is zonder suiker, az şekerli ongeveer een halve theelepel, orta şekerli één theelepel, çok şekerli anderhalve.

Bij de koffie

Lokum, een snoepje of een stukje chocolade; meestal rond het middaguur of na een maaltijd geserveerd.

Gezegde

Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır. Het ministerie geeft als betekenis: wie één kop koffie aangeboden heeft gekregen, is de gastheer veertig jaar iets verschuldigd.

UNESCO-lijst

De Turkse koffiecultuur en -traditie staan sinds 2013 op de UNESCO-lijst.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Ministerie van Cultuur en Toerisme, Turkse koffie · lijst van het ministerie over immaterieel UNESCO-erfgoed

Çay: thee uit Rize

Wat het is

Zwarte thee. Men laat het blad verwelken, rolt het, laat het oxideren en droogt het.

Rize Çayı

Een geregistreerde oorsprongsbenaming: aangevraagd op 15‑08‑2017, geregistreerd op 26‑03‑2021. De pagina legt uit dat een geplukt blad meteen begint te bederven, waardoor het teeltgebied en de verwerkingsbedrijven in hetzelfde gebied moeten liggen.

UNESCO-lijst

De theecultuur, een symbool van identiteit, gastvrijheid en sociale omgang, staat sinds 2022 op de UNESCO-lijst.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Rize Çayı

Lees ook: Theecultuur in Turkije · De geschiedenis van Turkse koffie

Zoetigheid, specerijen en zeep: lokum, baharat en sabun

Lokum: Turks fruit

Het woord

Van het Ottomaanse rahat ul-hulküm, „wat de keel verzacht”. Sinds ongeveer de 15e eeuw bekend in Anatolië en onder de Ottomanen wijdverbreid in de 17e eeuw; via een Engelse reiziger bereikte het Europa in de 18e eeuw als „Turkish Delight”.

Safranbolu

Het toeristenbureau noemt de lokum uit Safranbolu lichter dan andere lokum, zonder een zoete suikersmaak in de mond achter te laten. Soorten: naturel en met saffraan, hazelnoot, dubbel geroosterde pistache, roos of kokos. Safranbolu Turizm Danışma Bürosu · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Bafra Kaymaklı Lokum

Geregistreerd onder nr. 482, mahreç işareti. Een deeg van suiker, zetmeel en limon tuzu (citroenzuur), gecombineerd met kaymak, ingedikte room, van de melk van waterbuffels die in de Kızılırmak-delta worden gehouden. Bafra Kaymaklı Lokum · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Baharat: specerij

Mısır Çarşısı

De Egyptische Bazaar bij de Yeni Cami in Eminönü, Istanbul, is in 1660 onder Valide Turhan Sultan gebouwd door architect Kasım Ağa. In de 17e eeuw werden er specerijen uit Egypte gedistribueerd; tegenwoordig worden er specerijen uit Turkije en de rest van de wereld en geschenken verkocht. İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Maraş Biberi

Geregistreerd onder nr. 43, menşe adı. Een dunvlezige rode peper die gemalen (toz), als vlokken (pul) en als isot wordt verkocht. Hij wordt in februari–maart gezaaid en vanaf augustus rood geplukt; tijdens het drogen verliest hij 75–80 % van zijn gewicht aan water, in 8–12 dagen in de zon of 3–4 uur in een heteluchtoven. Maraş Biberi · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Sabun: fruitzeep uit Edirne

Wat het is

Mis meyve sabunu, „geurige fruitzeep”: zeep die met de hand de vorm en kleur van echt fruit krijgt, waaronder meloen, kweepeer, perzik, citroen, banaan, granaatappel, appel, pruim, abrikoos, druif, peer, vijg en kers.

Geschiedenis

Het Cultuurportaal dateert de zeep in de 17e eeuw, toen er muskus, amber en rozengeur in gingen en ze aan het Ottomaanse hof werd geschonken. Een wijk van Edirne kreeg de naam Sabuni. De pagina zegt dat de zeep haar uiterlijk 10–15 jaar behoudt als ze droog wordt bewaard.

Geregistreerd

Edirne Mis Meyve Sabunu, nr. 452, mahreç işareti. De naam moet goed zichtbaar zijn op het product.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Portalı, Edirne Mis Meyve Sabunu

Een naam op het product: coğrafi işaret

Een coğrafi işaret, een geografische aanduiding, duidt een product aan waarvan de kenmerken of de bekendheid voortkomen uit het gebied waarnaar het is genoemd. Het Cultuurportaal geeft zelf Antep baklavası, Malatya kayısısı en Aydın inciri als voorbeelden.

Menşe adı

Oorsprongsbenaming. De kenmerken zijn te danken aan het gebied en alle productiestappen vinden daar plaats. İznik çinisi, Maraş biberi en Rize çayı vallen hieronder.

Mahreç işareti

Herkomstaanduiding. Een duidelijk kenmerk of de bekendheid komt voort uit het gebied. De kilim, de yemeni, de semaver, de fruitzeep en de lokum uit Bafra vallen hieronder.

Geleneksel ürün adı

Traditionele productnaam. Een naam die minstens dertig jaar wordt gebruikt om een product te beschrijven en buiten de eerste twee soorten valt.

Het embleem

Bij een geografische aanduiding op een product moet het embleem worden getoond. Bij een traditionele productnaam is het optioneel.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Portalı, Coğrafi İşaretli Ürünler

Waar de naam op een product staat

1. De naamHet product wordt verkocht onder de geregistreerde naam, bijvoorbeeld Karatepe Kilimi of Edirne Mis Meyve Sabunu.
2. Het embleemHet embleem staat op het product of de verpakking. Voor Karatepe, Çanakkale, Amasya Semaveri en lokum uit Bafra voegen de pagina’s toe: als dat niet mogelijk is, worden de naam en het embleem op een goed zichtbare plek op de werkplek bewaard.
3. De paginaElk geregistreerd product heeft een eigen pagina op het Cultuurportaal, met het nummer en de onderscheidende kenmerken.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Portalı

Wat het land niet uit mag: oude stukken en sieraden

• Beschermd cultureel erfgoed mag niet naar het buitenland worden meegenomen. Onder wet nr. 2863 mogen roerende cultuur- en natuurgoederen die in Turkije beschermd moeten worden, het land niet verlaten.
• Een stuk buiten de registratie mag met het document het land uit. Voorwerpen waarvoor de museumdirecties (müze müdürlükleri) verklaren dat ze buiten de registratie vallen (tescil dışı), mogen naar het buitenland worden meegenomen als het opgestelde document wordt getoond.
• Voor sieraden geldt een eigen regel. Persoonlijke sieraden zonder handelsdoel (ziynet eşyası) van edelmetaal en edelstenen tot een waarde van 15.000 Amerikaanse dollar mogen het land uit; boven die waarde hangt uitvoer af van de aangifte bij binnenkomst of een bewijs van aankoop in Turkije.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü · Ticaret Bakanlığı, Gümrük Muhafaza SSS

Wie beslist

De museumdirectie bepaalt of een oud tapijt of voorwerp beschermd is. De pagina van het ministerie noemt geen leeftijdsgrens, geen straf en geen aanvraagstappen; daarom worden die hier niet gegeven.

Eser betekent „werk” of „stuk”; belge is het document.

geraadpleegd op 30‑10‑2026

De belasting terugkrijgen: KDV iadesi

KDV is de belasting over de toegevoegde waarde, de btw; KDV iadesi is de terugbetaling ervan. Als een reiziger die niet in Turkije woont goederen koopt en het land uit meeneemt, wordt de betaalde belasting terugbetaald wanneer de goederen via de douane het land verlaten. Winkels noemen dit „tax-free”.

Wie

Buitenlanders die niet in Turkije wonen en Turkse burgers die in het buitenland wonen en een verblijfsdocument van dat land hebben. De Douanegids en de veelgestelde vragen van Ticaret Bakanlığı rekenen daartoe iemand die, teruggeteld, meer dan 185 dagen niet in Turkije heeft gewoond.

Minimum

De prijzen op de factuur bedragen samen meer dan 1.000 TL, exclusief btw. Verschillende goederen op dezelfde factuur tellen samen mee. GİB, KDV Genel Uygulama Tebliği, II/A-5.3 · geraadpleegd op 30‑10‑2026

Wat meetelt

Goederen, geen diensten.

Termijn

De goederen verlaten Turkije binnen 3 maanden na de factuurdatum.

De winkel

Een verkoper met een vergunning (izin belgesi) van het belastingkantoor, die zichtbaar in de winkel hangt, of een verkoper die samenwerkt met een bedrijf dat is gemachtigd door de belastingdienst (Gelir İdaresi Başkanlığı, GİB).

De factuur

De verkoper vermeldt de btw op een aparte regel en schrijft uw paspoorttype en -nummer op de factuur.

Uitbetaling

Bij het bankfiliaal bij de douane, tegen de cheque van de verkoper, in vreemde valuta of lira; of na uw vertrek: de afgestempelde factuur gaat binnen 3 maanden terug naar de verkoper, die binnen 10 dagen betaalt; of via een gemachtigd bemiddelingsbedrijf.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · GİB, KDV Genel Uygulama Tebliği, 5.1–5.6 (PDF) · Gümrük Rehberi, Tax-Free · Ticaret Bakanlığı SSS

Aan de grens, in vier stappen

1. In de winkelDe gemachtigde winkel geeft u een afdruk van de e-fatura, de elektronische factuur.
2. Bij het loketGa bij vertrek met de goederen en de afdruk naar het tax-free-loket van de douane (tax-free bankosu).
3. De controleDe douanebeambte bekijkt de goederen en de e-fatura. Als aan de voorwaarden is voldaan, keurt de douane de factuur goed en stuurt die door naar het bemiddelingsbedrijf (aracı firma).
4. Terug­betalingHet bemiddelingsbedrijf betaalt de btw aan u terug.

geraadpleegd op 30‑10‑2026 · Gümrük Rehberi, Tax-Free (Ticaret Bakanlığı), paginadatum 04‑01‑2019, alleen gebruikt voor de stappen

Winkelen in Ankara heeft een rekenhulp voor deze terugbetaling en een waarschuwing over oude stukken.

Wat u kunt zeggen: zeven zinnen om te kopiëren

Fatura is een factuur en fiş is de kassabon. Tik op Kopieer en toon de zin op het scherm.

Waar te kijken: bazaar, markt en stadspagina’s

Çarşı

Een winkelstraat of bazaar, een plek met winkels.

Kapalı çarşı

Een overdekte bazaar.

Pazar

Een markt, vaak op een vaste dag.

Pazarlık

Afdingen. Hier wordt alleen het woord gegeven.

Istanbul

Markten en bazaars in Istanbul

Ankara

Winkelen in Ankara, met de tax-free-rekenhulp en de waarschuwing over oude stukken.

İzmir

Winkelen in İzmir

Antalya

Winkelen in Antalya

Supermarkten

Supermarkten in Turkije

Bronnen en grenzen

Deze pagina geeft geen prijs, noemt geen winkel en rangschikt niets. Van nazar boncuğu, telkari en tavla wordt alleen de betekenis gegeven; sedef kakma wordt niet nauwkeuriger geplaatst dan in „Anatolië”. De regels van het land waar u naartoe vliegt en de regels voor contant geld aan de grens komen niet aan bod. Regels veranderen, dus raadpleeg de bronnen voordat u reist.

Algemene informatie over goederen en regels die veranderen; controleer de actuele regels voordat u iets koopt of op reis gaat.