Efez: świątynia Artemidy, miasto rzymskie i wzgórze Ayasuluk
Efez (Efes) obok Selçuku w prowincji İzmir: teren świątyni, miasto rzymskie, wzgórze Ayasuluk, wpis na listę UNESCO w 2015 i godziny otwarcia.
Spis treści
Efez (po turecku Efes) to starożytne miasto obok miejscowości Selçuk w prowincji İzmir, po egejskiej stronie Turcji. Od 2015 figuruje na Liście światowego dziedzictwa UNESCO jako obiekt złożony z czterech części: starożytnego miasta, wzgórza Ayasuluk, Domu Marii Panny i Çukuriçi Höyük, kopca powstałego z nawarstwień osadniczych (KVMGM). Starożytne miasto jest otwarte codziennie od 08:00 do 18:00 (muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026).
W skrócie · sprawdzono 30.10.2026
Miasto, które zmieniało miejsce, i miejsca, które opuściło.
- Co: starożytne miasto obok Selçuku i okoliczne miejsca: świątynia Artemidy, miasto hellenistyczne i rzymskie oraz wzgórze Ayasuluk.
- Gdzie: w prowincji İzmir. Selçuk leży 3 km od ruin (TDV, TDV İslâm Ansiklopedisi).
- Wpis: światowe dziedzictwo od 2015, lista nr 1018, kryteria (iii), (iv) i (vi) (KVMGM, Generalna Dyrekcja Dóbr Kultury i Muzeów przy ministerstwie).
- Godziny: starożytne miasto jest otwarte codziennie, 08:00–18:00; kasa biletowa (gişe) zamyka się o 17:30 (muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026).
- Bilet: 40 euro dla osób bez obywatelstwa tureckiego, z Muzeum Doświadczeń Efezu w cenie; 600 ₺ dla obywateli Turcji powyżej 18 lat (muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026).
- Różne daty: początki osadnictwa datowane są na 6000 p.n.e. (muze.gov.tr), a okres osadnictwa na około 9000 lat (KVMGM); świątynia Artemidy na VIII wiek p.n.e. (KVMGM) lub VI wiek p.n.e. (TDV).
Spacer · sześć przystanków
W dół stoku, przystanek po przystanku
Naciśnij numer, dotknij budynku lub naciśnij Dalej. Czerwony znacznik wskazuje przystanek. Rysunek nie jest w skali.
Przystanek 1 z 6
Prytaneion
Ratusz Efezu.
Zbudowany za Augusta i Tyberiusza, 27 p.n.e.–37 n.e. muze.gov.tr
Prytaneion nerede?Gdzie jest Prytaneion?Przystanek 2 z 6
Odeon Odeon
Sala posiedzeń rady miejskiej i przedstawień.
Budowa w czasach Pax Romana, do około 180 n.e. muze.gov.tr
Odeon nerede?Gdzie jest Odeon?Przystanek 3 z 6
Domy tarasowe Efes Yamaçevler
Siedem rzymskich domów na stoku, w których mieszkali znamienici mieszkańcy Efezu. Zwróć uwagę na kolorowe mozaiki podłogowe i malowane ściany.
Budowane od I wieku n.e. na hellenistycznym cmentarzu muze.gov.tr
Yamaçevler için ayrı bilet gerekiyor mu?Czy do Domów tarasowych potrzebny jest osobny bilet?Przystanek 4 z 6
Biblioteka Celsusa Celsus Kütüphanesi
Biblioteka rzymskiego miasta z dwukondygnacyjną fasadą.
Budowa w czasach Pax Romana, do około 180 n.e. muze.gov.tr
Celsus Kütüphanesi nerede?Gdzie jest Biblioteka Celsusa?Przystanek 5 z 6
Agora
Plac miejski i centrum dzielnicy handlowej, z dwukondygnacyjną stoą, czyli krytą kolumnadą, ze wszystkich czterech stron.
Budowę rozpoczęto około 23 n.e. za Tyberiusza, ukończono około trzydziestu lat później muze.gov.tr
Agora nerede?Gdzie jest agora?Przystanek 6 z 6
Teatr Antik Tiyatro
Teatr Efezu. Muzeum Doświadczeń Efezu ma adres naprzeciwko niego.
Odnowiony w czasach Pax Romana, do około 180 n.e. muze.gov.tr
Antik Tiyatro nerede?Gdzie jest starożytny teatr?
Trzy miejsca, jedna nazwa
Efez znajdował się w różnych miejscach. Wzgórze, świątynia i rzymskie miasto to trzy z nich. Nazwa odnosi się do wszystkich trzech.
Wzgórze Ayasuluk
Tutaj, na wybrzeżu, leżało pierwsze miasto Efez (TDV). Ministerstwo datuje osadnictwo na wzgórzu na neolit, 7000 p.n.e., i podaje, że do 560 p.n.e. na wzgórzu znajdowało się główne miasto (muze.gov.tr).
Świątynia Artemidy
Wielka świątynia bogini Artemidy, zwana Artemisionem. KVMGM datuje ją na VIII wiek p.n.e. i podaje, że zasłynęła jako jeden z siedmiu cudów starożytności. TDV podaje, że zbudowano ją w VI wieku p.n.e., kilkakrotnie płonęła i była odbudowywana, a po edykcie Teodozjusza pod koniec IV wieku przestała istnieć.
Miasto hellenistyczne i rzymskie
Lizymach, wódz Aleksandra Wielkiego, ponownie założył Efez około 300 p.n.e. (muze.gov.tr). Pod rządami Rzymu był stolicą prowincji Azja. Zachowane dziś ruiny powstały za Augusta i Tyberiusza oraz w czasach Pax Romana, okresu pokoju od Augusta do około 180 n.e. (muze.gov.tr).
Osadnictwo · trzy liczby
Około 9000 lat i dwie inne daty.
Około 9000 lat nieprzerwanego osadnictwa, od prehistorii przez okres hellenistyczny, rzymski, wschodniorzymski, beyliku (tureckiego księstwa) i osmański (KVMGM).
6000 p.n.e. jako data najwcześniejszego osadnictwa na tym obszarze (muze.gov.tr).
7000 p.n.e. jako data neolitycznego osadnictwa na wzgórzu Ayasuluk, ustalona na podstawie wykopalisk prowadzonych tam od 1990 (muze.gov.tr).
- Efes
- Turecka nazwa Efezu.
- ören yeri
- Stanowisko archeologiczne na otwartym powietrzu, „miejsce ruin”.
- Ayasuluk
- Nazwa wzgórza w źródłach arabskich i osmańskich, pochodząca od św. Jana Theologosa, czyli św. Jana Teologa (TDV).
- Selçuk
- Miejscowość obok ruin. Miejsce zwane Ayasulukiem przyjęło tę nazwę w 1914, a w 1957 zostało siedzibą powiatu (TDV).
- höyük
- Kopiec powstały z nawarstwień osadniczych, jak Çukuriçi Höyük.
Jak miasto zmieniało miejsce
Efez nie zawsze leżał w tym samym miejscu, ponieważ morze się od niego odsunęło. Rzeka Küçük Menderes nanosiła muł, który wypełniał płytką zatokę, a miasto przeniosło się na zachód, tam, gdzie dziś stoją ruiny. Gdy i ten port wypełnił się piaskiem, Efez stracił znaczenie. W średniowieczu na wzgórzu, na którym pierwotnie założono miasto, powstała nowa osada (TDV).
DawniejPierwsze miasto leży na wzgórzu nad morzem.
ZamulanieMuł z rzeki wypełnia zatokę, a miasto przenosi się na zachód.
DziśWzgórze leży około 9 km od morza (TDV).
Rysunek nie jest w skali. Morze zaznaczono kolorem turkusowym, rzeczny muł piaskowym, wzgórze brązowym, a miasto czerwonym.
Miasta Efezu mają numery od I do IV (muze.gov.tr).
- Efez I
- Miasto lub twierdza na wzgórzu Ayasuluk, główny ośrodek osadniczy od 1900 do 560 p.n.e.
- Efez II
- Miasto wokół świątyni Artemidy, od 560 p.n.e. Nie zostało jeszcze odkopane; leży co najmniej 4 metry pod powierzchnią.
- Efez III
- Miasto, które Lizymach ponownie założył około 300 p.n.e. Podupadło w późnym antyku.
- Efez IV
- Osada ponownie na wzgórzu Ayasuluk od VII wieku n.e., gdy port przestał nadawać się do użytku.
- 7000 p.n.e. Osadnictwo na wzgórzu Ayasuluk: ministerstwo datuje je na neolit (muze.gov.tr).
- XI wiek p.n.e. Miasto jońskie (greckie). Nie ma pewności co do jego założycieli ani daty założenia (TDV). Ministerstwo datuje kolonizację grecką na około 700 p.n.e. (muze.gov.tr).
- 560 p.n.e. Lidyjski król Krezus przenosi miasto w okolice świątyni Artemidy: Efez II (muze.gov.tr).
- 547–334 p.n.e. Pod panowaniem Persów od 547–546 p.n.e., następnie część imperium Aleksandra od 334 p.n.e. (TDV).
- Około 300 p.n.e. Gdy port się zamula, Lizymach ponownie zakłada miasto między dwoma wzgórzami, Panayırdağı i Bülbüldağı, oraz otacza je murami: Efez III (muze.gov.tr, TDV).
- 133 p.n.e. Efez przechodzi pod panowanie Rzymu i staje się stolicą prowincji Azja (TDV).
- 27 p.n.e.–180 n.e. Za Augusta i Tyberiusza oraz w czasach Pax Romana powstają m.in. Prytaneion, stadion, nowe akwedukty i Biblioteka Celsusa (muze.gov.tr).
- 431 W Efezie zbiera się trzeci sobór powszechny, zgromadzenie Kościoła (TDV, KVMGM).
- VII wiek n.e. Port nie nadaje się do użytku, a osadnictwo powraca na wzgórze Ayasuluk: Efez IV (muze.gov.tr, muze.gov.tr).
- 1071–1375 Miasto przechodzi w ręce Turków, którzy od 1071 zaczęli osiedlać się w Anatolii; w 1097, podczas krucjaty, wraca pod panowanie bizantyjskie. Sasa Bey zdobywa je na stałe w październiku 1304, Aydınoğlu Mehmed Bey około 1309, a İsa Bey buduje swój meczet w 1375 (TDV).
- 1914 Miejscowość przyjmuje nazwę Selçuk. W 1957 zostaje siedzibą powiatu (TDV).
Co stoi dziś, epoka po epoce
Ruiny pochodzą głównie z czasów Augusta i Tyberiusza, 27 p.n.e.–37 n.e., oraz z okresu Pax Romana, do około 180 n.e. (muze.gov.tr).
Budowle z czasów Rzymu
- Za Augusta i Tyberiusza
- Prytaneion, czyli ratusz; stadion w formie hipodromu; nowe linie akweduktów (muze.gov.tr).
- W czasach Pax Romana
- Odnowiony teatr; Odeon, sala posiedzeń rady i przedstawień; Biblioteka Celsusa; łaźnie; publiczne latryny (muze.gov.tr).
- Agora
- Miejski plac targowy, z dwukondygnacyjną krytą kolumnadą, zwaną stoa, ze wszystkich czterech stron. Budowę rozpoczęto około 23 n.e., ukończono około trzydziestu lat później, a handel odbywał się tu już w 43 n.e., o czym świadczą inskrypcje dedykacyjne (muze.gov.tr).
- Prytaneion
- Ratusz greckiego miasta.
- agora
- Plac miejski, gdzie handel łączył się z życiem publicznym.
- stoa
- Długi kryty portyk, otwarty z jednej strony.
Domy tarasowe, na stoku
Domy tarasowe (Yamaçevler; yamaç to „stok”, ev — „dom”) to siedem rzymskich domów na tarasach góry Koressos, w których mieszkali znamienici mieszkańcy Efezu (muze.gov.tr). Portal Kultury nazywa wzgórze Bülbül Dağı. W okresie hellenistycznym teren ten był cmentarzem (Portal Kultury).
Domy w skrócie
- Siedem domów budowanych od I wieku n.e. Najstarszy z tych, które można zwiedzać, pochodzi z czasów Augusta (Portal Kultury).
- Dziedziniec pod otwartym niebem, otoczony kolumnami, czyli peristil, z pomieszczeniami wokół. Niektóre domy mają dwie lub trzy kondygnacje (Portal Kultury).
- Podłogi i ściany: kolorowe mozaiki, przeważnie czarno-białe, z wzorami geometrycznymi, niektóre ze scenami mitologicznymi; marmur na ścianach; freski, malowidła na mokrym tynku (muze.gov.tr, Portal Kultury).
- Woda i ciepło: fontanna w każdym domu i system ogrzewania podobny do stosowanego w łaźniach, który rozprowadzał ciepło rurami do innych pomieszczeń. Z fontann przed jadalnią, kuchnią i latryną płynęła ciepła i zimna woda (Portal Kultury).
- Znaleziska: popiersia cesarzy, cesarzowych i filozofów, lampy, biżuteria, zabawki, flakony na perfumy oraz narzędzia medyczne i kosmetyczne (Portal Kultury).
- peristil
- Słowo używane przez Portal Kultury na określenie perystylu: prostokątnego dziedzińca pod otwartym niebem, otoczonego kolumnadą.
- Fresk
- Malowidło na mokrym tynku. Portal Kultury wymienia muzy, eroty (małe skrzydlate postacie), ptaki, ryby, postacie z życia codziennego i sceny teatralne.
- Koressos
- Wzgórze, na którym stoją Domy tarasowe (muze.gov.tr).
Wzgórze Ayasuluk i Selçuk
Wzgórze Ayasuluk leży w Selçuku, miejscowości obok ruin. Było zamieszkane od neolitu do końca okresu osmańskiego (muze.gov.tr). Wpis na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wymienia pięć jego części: zamek Selçuk, bazylikę św. Jana, łaźnię İsa Beya, meczet İsa Beya i teren świątyni (KVMGM).
Zamek
- Selçuk Kalesi · zamek
- Zamek Ayasuluk obejmuje kościół św. Jana, mury zewnętrzne, monumentalne wejście, kaplicę i skarbiec, baptysterium, atrium, pałac biskupi, cysterny, akwedukty, meczet zamkowy, pawilon i łaźnię, oraz bazylikę-cysternę (muze.gov.tr). Wieża i mury są częściowo odrestaurowane (muze.gov.tr).
- St. John Bazilikası · bazylika św. Jana
- Słowo bazilika oznacza dużą salę kościelną. Ta stoi nad grobem, który tradycja przypisuje św. Janowi (muze.gov.tr, KVMGM). Miała sześć kopuł, grobowiec pośrodku i baptysterium z IV wieku (muze.gov.tr). Cesarz Justynian polecił ją zbudować w VI wieku n.e.; jej pozostałości stoją do dziś (TDV).
Tradycja i historia, każda ze swoim źródłem
- Jan i Maria: zgodnie z tradycją św. Jan przyprowadził Marię Pannę do Efezu cztery lub sześć lat po śmierci Jezusa (muze.gov.tr). Uważa się, że Jan napisał Ewangelię Jana w Efezie (muze.gov.tr).
- Paweł: TDV podaje, że Paweł przybył do Efezu dwukrotnie, za drugim razem pozostał ponad dwa lata i spotkał się z ostrą reakcją wyznawców kultu Artemidy (Dz 19,23–41).
- Sobór w 431: KVMGM wymienia kościół Marii jako miejsce jego obrad.
Dom Marii Panny · Meryem Ana Evi
- Gdzie: na Bülbül Dağı, 9 km od Selçuku (Gmina Selçuk).
- Dom: zgodnie z tradycją Maria spędziła ostatnie dni w domu, który misjonarze lazaryści ponownie odnaleźli w 1891 po wizjach niemieckiej zakonnicy. Budynek ma plan krzyża i kopułę, został odrestaurowany i jest sanktuarium. Od wizyty papieża Pawła VI w 1967 co roku 15 sierpnia odbywa się tam uroczystość (muze.gov.tr).
- Gmina dodaje, że muzułmanie również uznają ten dom za święty (Gmina Selçuk).
Wpis na Listę światowego dziedzictwa
Lista światowego dziedzictwa UNESCO obejmuje miejsca spełniające ponumerowane warunki, czyli kryteria.
KVMGM · sprawdzono 30.10.2026
2015, lista nr 1018, kryteria (iii), (iv) i (vi).
Typ: kulturowy. Rok: 2015. Nazwa po turecku: Dünya Mirası Listesi, Lista światowego dziedzictwa UNESCO.
Cztery części: Çukuriçi Höyük, wzgórze Ayasuluk, starożytne miasto i Dom Marii Panny.
Około 9000 lat osadnictwa to dane dyrekcji dla całego obiektu.
Wzgórze Ayasuluk
Zamek Selçuk, bazylika św. Jana, łaźnia İsa Beya, meczet İsa Beya i teren świątyni (KVMGM).
Inne obiekty światowego dziedzictwa w Turcji: Hierapolis w regionie egejskim i góra Nemrut.
Wizyta, godziny i bilety
Wszystkie sześć miejsc jest otwartych codziennie (Her gün açık). Godziny otwarcia i zamknięcia kasy biletowej różnią się w poszczególnych miejscach.
| Miejsce | Godziny | Zamknięcie kasy | Inne informacje |
|---|---|---|---|
| Starożytne miasto Efez · Efes Örenyeri | 08:00–18:00 | 17:30 | MüzeKart, karta muzealna, jest ważna dla obywateli Turcji. Audioprzewodnik. |
| Muzeum Doświadczeń Efezu · Efes Deneyim Müzesi | 08:00–18:00 | 17:30 | 40 euro dla osób bez obywatelstwa tureckiego, z Muzeum Doświadczeń Efezu w cenie; 600 ₺ dla obywateli Turcji powyżej 18 lat. MüzeKart nie jest ważna. Audioprzewodnik. |
| Domy tarasowe · Efes Yamaçevler | 09:00–17:00 | 16:30 | Obywatele Turcji mogą kupić bilet ulgowy. Audioprzewodnik. |
| Muzeum Efezu · Efes Müzesi | 08:30–17:30 | 17:00 | MüzeKart jest ważna dla obywateli Turcji. Audioprzewodnik. |
| Bazylika św. Jana · St. John Bazilikası | 08:00–18:00 | 17:30 | MüzeKart jest ważna dla obywateli Turcji. |
| Stanowisko archeologiczne Ayasuluk · Ayasuluk Örenyeri | 09:00–16:30 | 16:00 | 130 TL. Zamek można zwiedzać od 09:00 do 16:00. |
- Starożytne miasto
- Efes Harabeleri, 35920 Selçuk/İzmir; Muzeum Doświadczeń Efezu znajduje się naprzeciwko starożytnego teatru, Antik Tiyatro Karşısı (muze.gov.tr).
- Muzeum Efezu
- Atatürk Mahallesi, Uğur Mumcu Sevgi Yolu No: 26 (muze.gov.tr).
- Bazylika św. Jana
- İsa Bey Mahallesi, St.Jean sok. No:4 (muze.gov.tr).
- Kolej
- İZBAN, operator kolei podmiejskiej w İzmirze, wymienia Selçuk wśród przystanków na linii z Aliaği, obejmującej też przystanek przy lotnisku, Adnan Menderes Havalimanı (izban.com.tr, sprawdzono 30.10.2026).
Muzeum Efezu w Selçuku
Muzeum Efezu (Efes Müzesi) prezentuje znaleziska z miasta pod tytułem „Podróż przez 8500 lat”. Sale są uporządkowane tematycznie i według grup znalezisk (muze.gov.tr).
- Przy wejściu: Sala informacyjna.
- Sale: Znaleziska z fontann, Znaleziska z Domów tarasowych, Starożytne monety, Efez na przestrzeni wieków, Ogród wewnętrzny, Kult Kybele, Znaleziska ze świątyni Artemidy oraz Artemida Efeska i kult cesarski (muze.gov.tr).
- Znaleziska z: kopca Çukuriçi, Artemisionu, kościoła św. Jana, twierdzy na wzgórzu Ayasuluk, mauzoleum w Belevi i Efezu.
Odpoczywający wojownik
Młody wojownik w pozycji półleżącej, oparty na lewym ramieniu. Trzyma tarczę i miecz, ma faliste włosy związane opaską i spokojną twarz.
Marek Aureliusz
Biały marmur, II wiek n.e.; posąg rzymskiego cesarza i filozofa stoickiego. Tył posągu pozostawiono nieobrobiony.
Głowa Erosa
Biały marmur, odłamana na wysokości szyi. Replika dzieła Lizypa „Eros napinający łuk”, powstałego między 330 a 320 p.n.e.
Artemida
Wysoka korona, polos, w kształcie trzykondygnacyjnej świątyni i pas z pszczołami, symbolem Efezu. Muzeum opisuje ją jako postać łączącą się z Kybele, boginią matką Anatolii (muze.gov.tr).
Drugie muzeum na terenie obiektu
Efes Deneyim Müzesi, czyli Muzeum Doświadczeń Efezu, ma adres naprzeciwko starożytnego teatru. Opowiada o życiu codziennym, handlu, sztuce i architekturze Efezu. Wstęp jest wliczony w bilet do starożytnego miasta (muze.gov.tr, muze.gov.tr).
Tureckie zdania i źródła
Siedem pytań i zdań
- Gişe nerede?Gdzie jest kasa biletowa?
- Gişe saat kaçta kapanıyor?O której zamyka się kasa biletowa?
- Sesli rehber var mı?Czy jest audioprzewodnik?
- Yamaçevler için ayrı bilet gerekiyor mu?Czy do Domów tarasowych potrzebny jest osobny bilet?
- Bugün açık mı?Czy dziś jest otwarte?
- Efes Müzesi nerede?Gdzie jest Muzeum Efezu?
- Selçuk’a İZBAN ile gidebilir miyim?Czy mogę dojechać do Selçuku koleją İZBAN?
- gişe · sesli rehber
- Kasa biletowa · audioprzewodnik.
- Her gün açık · Bugün açık mı?
- Otwarte codziennie · Czy dziś jest otwarte?
- MüzeKart · indirimli bilet
- Karta muzealna · bilet ulgowy.
- ören yeri · Dünya Mirası
- Stanowisko archeologiczne na otwartym powietrzu · światowe dziedzictwo.
- Efes Örenyeri (stanowisko archeologiczne Efez) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, bez daty, sprawdzono 30.10.2026
- Efes Yamaçevler (Domy tarasowe) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, bez daty, sprawdzono 30.10.2026
- Efes Deneyim Müzesi (Muzeum Doświadczeń Efezu) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, bez daty, sprawdzono 30.10.2026
- Efes Müzesi (Muzeum Efezu) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, bez daty, sprawdzono 30.10.2026
- St. John Bazilikası (bazylika św. Jana) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, bez daty, sprawdzono 30.10.2026
- Ayasuluk Örenyeri (stanowisko archeologiczne Ayasuluk) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, bez daty, sprawdzono 30.10.2026
- Efes (İzmir) — Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (KVMGM), Generalna Dyrekcja Dóbr Kultury i Muzeów przy ministerstwie, sprawdzono 30.10.2026
- Efes Antik Kenti — Kültür Portalı, portal kultury Ministerstwa Kultury i Turystyki, sprawdzono 30.10.2026
- Efes Yamaçevler — Kültür Portalı; wpis wymienia Efes Müzesi jako swoje źródło, sprawdzono 30.10.2026
- Ayasuluk (Feridun Emecen; Orhan Seyfi Yücetürk) — TDV İslâm Ansiklopedisi, tom 4, 1991, opracowanie encyklopedyczne, sprawdzono 30.10.2026
- Meryem Ana Evi — T.C. Selçuk Belediyesi, gmina, sprawdzono 30.10.2026
- İzban A.Ş. — İZBAN, strona główna i lista stacji, sprawdzono 30.10.2026
Godziny sprawdzono 30.10.2026; mogą się zmienić. Rysunki stoku i zatoki oraz przekrój domu to ilustracje, nie fotografie; nie są w skali.
