Göbekli Tepe: budowle, filary i datowanie
Okrągłe budowle i filary w kształcie litery T w Göbekli Tepe koło Şanlıurfy: kto je odkopał, ile mają lat i godziny otwarcia.
Spis treści
Göbekli Tepe (po turecku Göbeklitepe) to stanowisko archeologiczne na wzgórzu około 15–18 km na północny wschód od Şanlıurfy w południowo-wschodniej Turcji. Okrągłe budowle otoczone wapiennymi filarami w kształcie litery T, na części których wyrzeźbiono zwierzęta, powstały w neolicie. Od 2018 roku stanowisko znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Kalibrowane daty radiowęglowe tynku jednej z budowli mieszczą się między 9745 a 9314 p.n.e. (Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI)).
Krótko · sprawdzono 30.10.2026
Okrągłe kamienne budowle z filarami w kształcie litery T, z okresu sprzed pojawienia się tu ceramiki i rolnictwa.
- Co: wzgórze z okrągłymi i owalnymi budowlami, z których każdą otaczają wapienne filary w kształcie litery T. Dzięki badaniom geomagnetycznym znanych jest około 20 (ktb.gov.tr); kilka odkopano.
- Kiedy: użytkowane od około 9500 do około 8000 p.n.e. (DAI), zanim pojawiły się tu ceramika i rolnictwo.
- Kto: w 1994 roku rozpoznał je Klaus Schmidt z DAI; wykopaliska trwają od 1995 roku. W 2026 roku otwarto nowy obszar na północy.
- Wizyta: otwarte codziennie, 08:30–17:30; kasa biletowa zamykana o 17:00 (muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026).
- Różne daty: warstwa II jest datowana na 8. tysiąclecie p.n.e. (Ministerstwo Kultury i Turystyki) lub na 9. (DAI).
Przekrój wykopu
Kop w głąb wzgórza.
Przekrój kopca z najnowszą warstwą na wierzchu. Kop głębiej, aby dotrzeć do każdej starszej warstwy i jej datowania.
Warstwa I Nasyp powierzchniowy
- Co: Górna warstwa to nasyp na powierzchni, na którym uprawiano rośliny. muze.gov.tr
- Cały kopiec: Do 15 m wysokości i około 300 m średnicy. DAI
- Warstwy: Odkopano cztery: tę oraz trzy z neolitu przedceramicznego. muze.gov.tr DAI wyróżnia dwie warstwy architektoniczne, III i II. DAI
- Dziś: Wykopaliska trwają. W 2026 roku na północy otwarto pierwszy wykop o wymiarach około 80 × 70 m, a prace w GT1 i GT2 są kontynuowane pod dwoma dachami. ministerstwo, 13.08.2026
Warstwa II Prostokątne budynki
- Co: Mniejsze budynki na planie prostokąta. Przeważnie zachowały się tylko dwa środkowe filary; największy ma około 1,5 m. DAI
- Datowanie: 8. tysiąclecie p.n.e. ministerstwo, 13.08.2026 · 9. tysiąclecie p.n.e. DAI
- Koniec: Stanowisko opuszczono około 8000 p.n.e. DAI
Warstwa III Okrągłe budowle
- Co: Okrągłe lub owalne budowle: mur, krąg filarów w kształcie litery T i dwa wyższe filary pośrodku. muze.gov.tr Filary w kręgach mają 4 m, a te pośrodku 5,5 m. DAI
- Datowanie: Neolit przedceramiczny A muze.gov.tr. Tynk ścian budowli D: 9745–9314 calBC. DAI
- Odkopano: Cztery budowle muze.gov.tr lub sześć ktb.gov.tr
- Koniec: Po zakończeniu użytkowania budowle oczyszczono, usunięto część ich wyposażenia i zasypano je ponownie. DAI
Podłoże Skała wapienna
- Co: Filary wykuwano w wapiennych płaskowyżach wokół stanowiska. Niektóre nadal można zobaczyć w terenie, w miejscu ich wykuwania. muze.gov.tr
- Rozmiar: Do 5 m muze.gov.tr · do 6 m i do 60 ton ktb.gov.tr
- Ślady: Zagłębienia i znaki na skale, których przeznaczenie nie jest jeszcze znane. muze.gov.tr
- U podstaw: Płaskowyż stanowi fundament budynków i leży pod kopcem. broszura ministerstwa
Wzgórze i jego położenie
Göbekli Tepe leży na wapiennym wzgórzu na północny wschód od Şanlıurfy, w pobliżu wsi Örencik, na wysokości około 770 m n.p.m.
Wzgórze
Kopiec o wysokości do 15 m i średnicy około 300 m.
Odległość. 15 km na północny wschód od Şanlıurfy (muze.gov.tr) lub 18 km (ktb.gov.tr, Portal Kultury, KVMGM).
Wysokość. Około 770 m n.p.m., na jednym z najwyższych płaskowyżów Gór Germuş. Sam kopiec ma do 15 m wysokości (DAI).
Budowle. Około 20 okrągłych i owalnych budynków o średnicy do 30 m, odkrytych dzięki badaniom geomagnetycznym (Portal Kultury, ktb.gov.tr).
Cztery słowa
- ören yeri
- Stanowisko archeologiczne na otwartym powietrzu.
- tepe
- Wzgórze. Göbekli Tepe i Göbeklitepe to jedna nazwa zapisywana na dwa sposoby.
- höyük
- Kopiec utworzony z warstw długo zamieszkanej osady.
- Şanlıurfa
- Miasto, często nazywane w skrócie Urfa. Örencik to wieś w pobliżu stanowiska.
Odkryte w 1994, wykopaliska od 1995
Wzgórze odnotowano podczas badań powierzchniowych w 1963 roku i uznano za cmentarz. W 1994 roku Klaus Schmidt rozpoznał filary, a rok później rozpoczęto wykopaliska.
- 1963. Badania powierzchniowe uniwersytetów w Stambule i Chicago identyfikują stanowisko jako „V52 – osada neolityczna” (ktb.gov.tr). Wapienne bloki na zboczu wzgórza zostają uznane za cmentarz (muze.gov.tr).
- 1994. Klaus Schmidt, który pracował w Nevalı Çori, rozpoznaje w „nagrobkach” neolityczne filary w kształcie litery T. K. Schmidt, M. Akman i M. Morsch ponownie odkrywają stanowisko podczas badań powierzchniowych (DAI, projekt DAI).
- 1995. Pierwsze wykopaliska: wspólny projekt Klausa Schmidta, Muzeum w Şanlıurfie i stambulskiego oddziału DAI (DAI). Wykopaliska pod kierunkiem muzeum trwają do 2006 roku (muze.gov.tr).
- 1996. Rozpoczynają się prace przy budowli A, pierwszej okrągłej budowli. Rolnik oczyszczający pole wykopał dwie głowice filarów i zaczął rozbijać jedną z nich; został powstrzymany (DAI).
- 2014. Klaus Schmidt umiera. Międzynarodowy zespół kontynuuje wykopaliska (muze.gov.tr).
- 2026. Na północy kopca otwarty zostaje pierwszy wykop o wymiarach około 80 × 70 m, a prace w GT1 i GT2 są kontynuowane pod dwoma dachami (strona prasowa ministerstwa, 13.08.2026).
- kazı
- Wykopaliska, wykop.
- kazı başkanı
- Kierownik wykopalisk.
- yüzey araştırması
- Badania powierzchni terenu prowadzone przed rozpoczęciem wykopalisk.
Budowle i filary w kształcie litery T
Budowla jest okrągłym lub owalnym budynkiem z murem, kręgiem filarów w kształcie litery T i dwoma wyższymi filarami pośrodku.
Jak zbudowana jest budowla
- Mur. Kamienny mur na planie koła lub owalu o średnicy do 30 m (Portal Kultury).
- Krąg. Wapienne filary w kształcie litery T stoją w odstępach w murze; łączą je ławy lub mury (muze.gov.tr).
- Środek. Dwa wyższe, wolno stojące filary są zwrócone ku sobie; mają 5 m wysokości (Portal Kultury).
- Koniec. Po zakończeniu użytkowania budowla zostaje ponownie zasypana ziemią i żwirem (muze.gov.tr, DAI).
Ile budowli
Odkopano cztery lub sześć, znanych jest około 20
- Dotąd odkopane
- Cztery (muze.gov.tr) lub sześć (ktb.gov.tr).
- Znane
- Około 20 (ktb.gov.tr, Portal Kultury) lub co najmniej 20 (muze.gov.tr), rozpoznanych dzięki badaniom geomagnetycznym.
Wysokość
- Do 5 m
- muze.gov.tr
- Do 6 m, do 60 t
- ktb.gov.tr
Słowa
- T biçimli sütun
- Filar w kształcie litery T.
- dikilitaş
- Stojący kamień; w 2026 roku ministerstwo używa tego określenia w odniesieniu do tych samych filarów.
- yapı
- Budynek; każda budowla to yapı, na przykład D Yapısı.
- jeomanyetik ölçüm
- Badanie gruntu za pomocą przyrządów w celu odnalezienia zakopanych murów.
Wykute w skale
Skąd pochodziły filary
Filary wykuwano w wapiennych płaskowyżach wokół stanowiska. Niektóre nadal można zobaczyć w terenie, w miejscu ich wykuwania. W skale znajdują się zagłębienia i znaki, których przeznaczenie nie jest jeszcze znane (muze.gov.tr).
Kto zbudował budowle, jak przemieszczano i stawiano filary ważące do 60 ton i dlaczego je zakopano – te pytania pozostają otwarte (ktb.gov.tr).
Dwie interpretacje miejsca
- ktb.gov.tr
- Nie było używane jako osada; służyło wyłącznie celom religijnym i stoi tam kilka świątyń.
- DAI
- Najnowsze wykopaliska wskazują na czynności domowe: „osada z wyraźnym komponentem rytualnym”.
Co wyrzeźbiono na filarach
Na niektórych filarach są płaskorzeźby zwierząt; na innych – ramiona i dłonie albo pas i przepaska biodrowa.
- Zwierzęta. Węże, lisy, dziki i ptaki (muze.gov.tr); niektóre wyrzeźbiono przestrzennie (ktb.gov.tr).
- Filar 1, budowla A. Pięć węży w bruździe biegnącej w dół przedniej powierzchni oraz wzór przypominający sieć, być może z węży, na jednym boku (DAI).
- Filar 2, budowla A. Byk, lis i żuraw umieszczone jeden nad drugim na jednym boku (DAI).
- Ramiona i dłonie. Wyrzeźbione w płaskorzeźbie na niektórych filarach, wraz z pasami i przepaskami biodrowymi (muze.gov.tr, DAI).
Stylizowane postacie ludzkie
- muze.gov.tr
- Ramiona i dłonie sugerują, że filary są stylizowanymi postaciami ludzkimi.
- DAI
- Kształt litery T to abstrakcyjne przedstawienie ludzkiego ciała widzianego z boku.
- kabartma
- Płaskorzeźba: postać wykuta tak, aby wystawała ponad powierzchnię kamienia.
- hayvan tasviri
- Przedstawienie zwierzęcia.
Ile ma lat
Stanowisko użytkowano od około 9500 do około 8000 p.n.e., w neolicie przedceramicznym (DAI). Datowanie radiowęglowe tynku ścian i węgla drzewnego dostarcza tych dat (DAI).
Daty i wiek
- 12 000 lat temu
- Portal Kultury, KVMGM.
- Około 11 600 lat temu
- Rozpoczyna się działalność człowieka i trwa przez około tysiąc lat (broszura ministerstwa).
- Około 9500/9250 do 8000/7750 calBC
- Neolit przedceramiczny A i B (DAI).
- 9745–9314 calBC
- Tynk ścian budowli D; węgiel drzewny przy jej podłodze: 9664–9311 calBC (DAI).
- Warstwa II
- 8. tysiąclecie p.n.e. (ministerstwo, 13.08.2026) lub 9. tysiąclecie p.n.e. (DAI).
- Około 8000 p.n.e.
- Stanowisko zostaje opuszczone (DAI).
Dlaczego trudno je datować
- Zasypisko. Budowle zasypano ponownie w krótkim czasie, więc węgiel drzewny w zasypisku może być starszy lub młodszy od murów (DAI).
- Tynk. Tynk ścian to glina z niewielką ilością materii organicznej i jest znacznie lepszym źródłem do datowania niż zasypisko; datowana jest seria 80 próbek (DAI).
- Kolejność. Budowla A wydaje się młodsza od budowli C i D (DAI).
Słowa
- calBC
- Wiek określony metodą radiowęglową przeliczony na lata kalendarzowe p.n.e.
- Neolitik Çağ
- Neolit, młodsza epoka kamienia.
- Neolit przedceramiczny
- Część neolitu przed pojawieniem się naczyń ceramicznych; na stanowisku nie znaleziono udomowionych roślin ani zwierząt (DAI).
UNESCO
Na liście światowego dziedzictwa od 2018 roku
Numer na liście: 1572, obiekt kulturowy, kryteria (i), (ii) i (iv) (KVMGM).
Okoliczne stanowiska: Taş Tepeler
Taş Tepeler (Kamienne Wzgórza) to projekt ministerstwa obejmujący wykopaliska na neolitycznych stanowiskach wokół Şanlıurfy; jednym z nich jest Göbeklitepe. Koordynatorem projektu jest prof. Necmi Karul (ktb.gov.tr, 19.08.2026).
Karahantepe
55 km od centrum Şanlıurfy, w Parku Narodowym Gór Tek Tek. Filary w kształcie litery T wykuwano tam w wapiennych tarasach, a skany powierzchni i pomiary geomagnetyczne wskazują cztery części (muze.gov.tr).
Sayburç
W szóstym sezonie na powierzchni 2 700 m² znaleziono około 70 budynków datowanych na połowę 9. tysiąclecia p.n.e. Plany budynków zmieniają się z okrągłych na prostokątne (ktb.gov.tr, 19.08.2026).
Nevalı Çori
Wykopaliska w latach 1983–1991 prowadził Harald Hauptmann, potem stanowisko zalały wody zapory Atatürk. Dzięki jego filarom Klaus Schmidt nauczył się rozpoznawać filary Göbekli Tepe (DAI).
Wykopaliska według stanu na 23.09.2021
- Wtedy trwały
- Göbeklitepe, Karahantepe, Gürcütepe, Sayburç, Çakmaktepe, Sefertepe, Yeni Mahalle Höyüğü.
- Początek w 2021–2024
- Ayanlar, Yoğunburç, Harbetsuvan, Kurt Tepesi, Taşlıtepe.
- Planowane
- Łącznie dwanaście wykopalisk (ktb.gov.tr, 23.09.2021).
Zwiedzanie: godziny, dach i muzeum
Stanowisko jest otwarte codziennie. Muzeum Archeologiczne w Şanlıurfie, położone w mieście, mieści znaleziska z wykopalisk i replikę stanowiska.
Göbeklitepe
Godziny, sprawdzono 30.10.2026
- Otwarte
- 08:30–17:30, codziennie; kasa biletowa gişe zamykana jest o 17:00 (muze.gov.tr).
- MüzeKart
- Ważna dla obywateli Turcji. Dostępny jest audioprzewodnik sesli rehber.
- Adres
- Göbeklitepe, Dağeteği Mahallesi, 63290.
Do stanowiska kursują autobusy miejskie (Gmina Metropolitalna Şanlıurfa).
Dachy
Dwa dachy nad wykopaliskami
Wykopaliska w GT1 i GT2 prowadzone są pod dwoma dachami ochronnymi koruma çatısı. W budynkach A, C i D trwają prace konserwatorskie. Pomosty są odnawiane i mają zostać wkrótce otwarte (ministerstwo, 13.08.2026).
Muzeum Archeologiczne w Şanlıurfie
Znaleziska i replika
Te same godziny: 08:30–17:30, kasa biletowa do 17:00, codziennie (muze.gov.tr).
Znaleziska z wykopalisk: lampart, dziki, bociany, lisy, gazele, skorpiony, węże i płaskorzeźby ludzi bez głów z budynków na stanowisku. Duża replika maket Göbeklitepe znajduje się w oddzielnej części (muze.gov.tr).
Ogród muzeum
- Archeopark. Repliki budynków z poszczególnych okresów, ustawione w kolejności między muzeum a Muzeum Mozaiki, z pracowniami i terenem szkoleniowym do eksperymentalnych wykopalisk (muze.gov.tr).
- Muzeum Mozaiki. Oddzielny budynek w tym samym ogrodzie, wzniesiony w miejscu odkrycia mozaik Haleplibahçe.
- gişe
- Kasa biletowa.
- MüzeKart
- Karnet muzealny ministerstwa.
- sesli rehber
- Audioprzewodnik.
- koruma çatısı
- Dach ochronny.
- maket
- Makieta w skali lub replika.
Tureckie słowa i zwroty
Naciśnięcie „Kopiuj” umieszcza turecki zwrot w schowku, gotowy do pokazania lub wklejenia.
- Göbeklitepe’ye nasıl gidebilirim?Jak mogę dotrzeć do Göbeklitepe?
- Göbeklitepe’ye otobüs kaçta kalkıyor?O której odjeżdża autobus do Göbeklitepe?
- Gişe saat kaçta kapanıyor?O której zamykana jest kasa biletowa?
- Sesli rehber var mı?Czy jest audioprzewodnik?
- Müze her gün açık mı?Czy muzeum jest otwarte codziennie?
- T biçimli sütunlar nerede?Gdzie są filary w kształcie litery T?
- Göbeklitepe maketi nerede?Gdzie jest makieta Göbeklitepe?
Źródła i inne miejsca
Fakty, daty i liczby pochodzą z tych stron Ministerstwa Kultury i Turystyki, DAI i gminy Şanlıurfa.
- Göbeklitepe — Ministerstwo Kultury i Turystyki, ktb.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026
- Stanowisko archeologiczne Göbeklitepe — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026
- Göbeklitepe (broszura) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026
- Göbeklitepe — Ministerstwo Kultury i Turystyki, Portal Kultury, sprawdzono 30.10.2026
- Göbeklitepe (Şanlıurfa) — Dyrekcja Generalna Dóbr Kultury i Muzeów, sprawdzono 30.10.2026
- Muzeum w Şanlıurfie — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026
- Stanowisko archeologiczne Karahantepe — Ministerstwo Kultury i Turystyki, muze.gov.tr, sprawdzono 30.10.2026
- Göbeklitepe’nin kuzeyinde ilk kazı (13.08.2026) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, materiały prasowe, sprawdzono 30.10.2026
- Buzul Çağı’nın ardından insanlık tarihinde büyük dönüşüm (19.08.2026) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, materiały prasowe, sprawdzono 30.10.2026
- Taş Tepeler tanıtım toplantısı Şanlıurfa’da yapıldı (23.09.2021) — Ministerstwo Kultury i Turystyki, materiały prasowe, sprawdzono 30.10.2026
- Gobeklitepe — Gmina Metropolitalna Şanlıurfa, sprawdzono 30.10.2026
- How old is it? Dating Göbekli Tepe — Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI), sprawdzono 30.10.2026
- Göbekli Tepe (research project) — Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI), sprawdzono 30.10.2026
- Göbekli Tepe – the first 20 years of research — Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI), sprawdzono 30.10.2026
- The current distribution of sites with T-shaped pillars — Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI), sprawdzono 30.10.2026
Godziny sprawdzono 30.10.2026 i mogą się zmieniać; pierwszym miejscem do sprawdzenia przed wizytą jest strona muzeum.
W innych częściach Turcji: Hierapolis, na południowym zachodzie, wpisane na listę światowego dziedzictwa.
