De Turkse Grondwet: Geschiedenis, Principes & Hervormingen

De Turkse grondwet (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası) is het fundamentele rechtsdocument dat de staatsorde van de Republiek Turkije, de regeringsvorm en de grondrechten en plichten van haar burgers definieert. Het vormt het juridische kader voor het gehele politieke en maatschappelijke leven in het land.

Als hoogste wet van de natie regelt de huidige tekst, gebaseerd op de grondwet van 1982, de wisselwerking tussen de drie machten: de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. Sinds de inwerkingtreding is het document herhaaldelijk herzien om het in lijn te brengen met democratische standaarden. De meest ingrijpende wijziging vond plaats via het referendum van 2017, dat de overgang markeerde van een parlementair systeem naar een presidentieel systeem.

Overzicht: De Grondwet van Turkije

De huidige grondwet werd opgesteld na de militaire staatsgreep van 12 september 1980 en aangenomen via een volksraadpleging op 7 november 1982. Het verving de liberalere grondwet van 1961.

Hoewel de oorspronkelijke tekst van 1982 sterk beïnvloed was door de veiligheidsbelangen van het leger, hebben talrijke hervormingspakketten vooral in het kader van de EU toetredingsonderhandelingen in de jaren 2000 de tekst fundamenteel geliberaliseerd. Vandaag de dag garandeert de grondwet uitgebreide burgerlijke vrijheden, hoewel de toepassing ervan in de praktijk vaak onderwerp is van politiek debat. Dit omvat ook de regels rondom het staatsburgerschap en het verkrijgen van een Turks paspoort.

Een bijzonder kenmerk van de Turkse grondwet is de ‘harde kern’ van de eerste drie artikelen. Deze definiëren de staatsvorm, de officiële taal, de vlag, het volkslied en de hoofdstad. Ze vallen onder de speciale bescherming van artikel 4: ze zijn onveranderlijk en er mag zelfs geen voorstel tot wijziging van worden ingediend.

Geschiedenis van de Turkse Grondwet

De constitutionele geschiedenis van Turkije weerspiegelt de turbulente weg van het land van een imperium naar een moderne republiek. Elke grondwet markeert een nieuw tijdperk in de staatsontwikkeling.

De Grondwet van 1921: De Basiswet in Oorlogstijd

De eerste grondwet van de nieuwe Turkse regering, bekend als de “Teşkilât ı Esasiye Kanunu” (Wet op de Basisorganisatie), werd aangenomen op 20 januari 1921. Het ontstond midden in de Onafhankelijkheidsoorlog, toen het Ottomaanse Rijk feitelijk was ingestort, maar nog niet officieel was afgeschaft.

Dit document was kort, pragmatisch en revolutionair. Het bestond uit slechts 23 artikelen en verankerde voor het eerst het principe van volkssoevereiniteit: “De soevereiniteit berust onvoorwaardelijk en onbeperkt bij de natie.” Hiermee werd de legitimiteit van de macht overgedragen van de Sultan naar het volk en zijn vertegenwoordiging, de Grote Nationale Assemblee.

De Grondwet van 1924: De Oprichting van de Republiek

Na de overwinning in de Onafhankelijkheidsoorlog en de uitroeping van de Republiek (1923), werd in 1924 een nieuwe, uitgebreidere grondwet aangenomen. Deze begeleidde de radicale hervormingen in de vroege jaren van de republiek onder Mustafa Kemal Atatürk.

Belangrijke mijlpalen onder deze grondwet waren:

• 1928: Het schrappen van de clausule die de islam als staatsreligie definieerde.
• 1930/1934: Invoering van het vrouwenkiesrecht eerst op lokaal niveau (1930), daarna landelijk (1934). Hiermee liep Turkije voor op veel Europese landen.
• 1937: De formele opname van het laïcisme (secularisme) en andere republikeinse grondbeginselen in de grondwetstekst.

De Grondwet van 1961: Vrijheid en Controle

Na de militaire coup van 1960 werd de grondwet van 1924 buiten werking gesteld. De nieuwe grondwet van 1961, aangenomen via referendum, wordt beschouwd als de meest liberale in de Turkse geschiedenis. Het voerde de scheiding der machten en de rechterlijke onafhankelijkheid sterker in dan ooit tevoren.

De belangrijkste vernieuwingen waren:

• Oprichting van het Constitutioneel Hof voor de controle op wetgeving.
• Invoering van een tweekamerstelsel (Nationale Assemblee en Senaat).
• Versterking van de grondrechten, persvrijheid en vakbondsrechten.
• Autonomie voor universiteiten en de publieke omroep, wat de weg vrijmaakte voor de diversiteit in het moderne medialandschap, waaronder zenders zoals CNN Türk.

De Grondwet van 1982 en het Presidentieel Systeem

De huidige grondwet ontstond na de staatsgreep van 1980. Het keerde terug naar een eenkamerstelsel en legde aanvankelijk grote nadruk op sterke uitvoerende bevoegdheden om de staatsorde te waarborgen.

Sinds de jaren ’90 is het karakter van deze tekst echter veranderd. De meest ingrijpende wijziging kwam met de grondwetsherziening van 2017. Hierdoor stapte Turkije over van een parlementair naar een presidentieel systeem:

• Het ambt van minister president werd afgeschaft.
• De staatspresident werd de enige houder van de uitvoerende macht (staatshoofd en regeringsleider).
• Het aantal parlementsleden werd verhoogd naar 600.
• De president kreeg de bevoegdheid om per decreet te regeren en lid te zijn van een politieke partij.

De Inhoud van de Turkse Grondwet

De Onveranderlijke Grondbeginselen

De eerste vier artikelen vormen het ideologische fundament van de republiek. Ze bepalen dat de Turkse staat een republiek is (Art. 1) en definiëren de kenmerken als een “democratische, laïcistische en sociale rechtsstaat” (Art. 2). Artikel 3 legt de nationale eenheid vast, de Turkse taal, de vlag, het volkslied (İstiklâl Marşı) en de hoofdstad Ankara. Artikel 4 beschermt deze bepalingen tegen elke vorm van wijziging.

Grondrechten en Plichten

Het tweede deel van de grondwet is gewijd aan de grondrechten. Denk hierbij aan persoonlijke vrijheid, privacy, vrijheid van meningsuiting en pers, evenals sociale rechten zoals het recht op onderwijs en arbeid. De grondwet benadrukt echter ook dat deze rechten beperkt kunnen worden ter bescherming van de nationale veiligheid of de openbare orde.

Het Turkse Constitutioneel Hof

Het Constitutioneel Hof (Anayasa Mahkemesi), gevestigd in Ankara, is de hoeder van de grondwet. Het bestaat uit 15 leden en heeft twee centrale functies:

1. Normcontrole: Het toetsen van wetten en presidentiële decreten aan de grondwet.
2. Individueel klachtrecht: Sinds 2012 kunnen burgers zich rechtstreeks tot het Constitutioneel Hof wenden als zij menen dat hun grondrechten door de overheid zijn geschonden en de reguliere rechtsgang is uitgeput.

Daarnaast fungeert het hof als het Opperste Gerechtshof (Yüce Divan) voor de berechting van hooggeplaatste functionarissen zoals de president of ministers bij ambtsmisdrijven.