Osmańska Jerozolima: Historia, Architektura i Życie (1517-1917)

Przez blisko 400 lat, między 1517 a 1917 rokiem, Imperium Osmańskie (z krótką przerwą w latach 30. XIX wieku) władało Jerozolimą, kształtując miasto poprzez architekturę, politykę rządową i życie codzienne.

Starałem się, aby moje badania były jak najszersze i obejmowały różne aspekty życia pod panowaniem osmańskim.

Wstęp

Jako pasjonat historii zawsze fascynował mnie okres osmański w Jerozolimie. Nazywam się Abdullah i jestem miłośnikiem dziejów Imperium Osmańskiego. Niedawno zdecydowałem się zgłębić temat Jerozolimy pod panowaniem osmańskim.

Studiując wiele interesujących książek i kronik, odkryłem, że podczas swoich 400-letnich rządów (od 1516 do 1917 roku) Osmanowie pozostawili w Jerozolimie niesamowite dziedzictwo. Pozwólcie, że podzielę się z Wami najważniejszymi punktami moich poszukiwań w osmańskiej Jerozolimie.

W moich badaniach starałem się odpowiedzieć na następujące pytania:

• Jak wyglądało życie codzienne w osmańskiej Jerozolimie?
• Co wybudowali Osmanowie w Jerozolimie?
• Jakie były prawa niemuzułmanów pod panowaniem osmańskim?
• Jaki wkład w rozwój Jerozolimy mieli osmańscy sułtani?

Na koniec spróbowałem wyobrazić sobie życie zwykłych ludzi w Jerozolimie za czasów Imperium Osmańskiego.

Usługi publiczne, demografia i gospodarka w osmańskiej Jerozolimie

Państwo osmańskie w XIX wieku podjęło kroki w celu modernizacji Jerozolimy, radząc sobie jednocześnie z rosnącymi wpływami europejskimi i zmianami w strukturze ludności miasta.

Usługi komunalne

W 1863 roku założono Gminę Jerozolima. Skupiono się na poprawie infrastruktury:

• Usługi sprzątania, system kanalizacji, brukowanie ulic i oświetlenie.
• Projekty kształtowania krajobrazu, takie jak sadzenie drzew.
• Otwarcie Szpitala Miejskiego w 1891 roku.
• Utworzenie policji w 1886 roku.

Powstały również instytucje kulturalne, takie jak Muzeum Jerozolimskie oraz teatry tureckie, arabskie i francuskie.

Zmiany demograficzne

W XIX wieku populacja Jerozolimy gwałtownie rosła. W 1849 roku miasto liczyło około 11 700 mieszkańców 6 184 muzułmanów, 3 744 chrześcijan i 1 790 żydów.

Do 1870 roku liczba ta wzrosła do 20 000 osób. W 1890 roku populacja wynosiła już ponad 40 000, przy czym żydzi stanowili największą grupę.

W 1900 roku szacowano, że w mieście mieszka 55 000 osób 10 000 muzułmanów, 10 000 chrześcijan i 35 000 żydów. Analizując te dane, można dostrzec pewne podobieństwa do historycznych kosztów życia i rozwoju innych osmańskich miast.

Sytuacja gospodarcza

Jerozolima nie była wielkim centrum handlowym ze względu na brak terenów rolniczych i przemysłu, jednak pielgrzymki napędzały handel i rzemiosło.

• Branże obejmowały tekstylia, garbarstwo, produkcję mydła i obróbkę metali.
• Eksport kierowano do Egiptu, na Rodos i do Dubrownika. Import pochodził z Egiptu, Syrii, Stambułu, Iraku i Chin.
• Turystyka i pielgrzymki generowały dochody i popyt na pamiątki. W XIX wieku na rynkach działało ponad 700 rzemieślników zainteresowanych rozwojem handlu i rzemiosła.
• Ważnym źródłem dochodów były również stypendia „Surre” ze Stambułu i Egiptu.

Transport

Połączenia komunikacyjne uległy znacznej poprawie w XIX wieku:

• Telegraf dotarł do Jerozolimy w 1865 roku.
• Droga Jaffa Jerozolima została otwarta w 1868 roku.
• Linia kolejowa Jaffa Jerozolima zaczęła działać w 1892 roku.

Dzięki temu nastąpił wzrost turystyki, handlu i zacieśnienie więzi z zagranicą.

Edukacja i kultura

• Szkoły i medresy podupadły, gdy fundacje religijne „waqf” osłabły po XVIII wieku.
• Loże sufickie i zawije oferowały edukację religijną obok medres.
• Podobnie jak w całym imperium, po połowie XIX wieku nastąpił gwałtowny wzrost liczby nowoczesnych szkół rządowych i misyjnych.

Osmańska mapa Jerozolimy z 1861 roku

Na tym zdjęciu widać osmańską mapę Jerozolimy z 1861 roku, która przedstawia wnętrze miasta oraz jego przedmieścia.

Panowanie osmańskie w Jerozolimie: 1517-1917

Pod panowaniem osmańskim Jerozolima przeżywała rzadki okres pokoju i spokoju, który trwał ponad 400 lat. W tym czasie Osmanowie aktywnie zarządzali miastem i je rozwijali:

1. Jawuz Sułtan Selim (Selim I Groźny):

• 1517: Podbój Jerozolimy przez Osmanów.
• Bitwa pod Mardż Dabik; aneksja Damaszku.
• Wizyta w Meczecie Al Aksa i obietnica reform gospodarczych.
• Porozumienie z królem Hiszpanii umożliwiające chrześcijanom wizyty w Jerozolimie za opłatą.

2. Sulejman Wspaniały: 1520-1566

• Restauracja i rozbudowa twierdzy oraz murów Jerozolimy.
• Odnowienie i przebudowa Meczetu Al Aksa.
• Otwarcie nowych bram i odnowienie kafli Kopuły Łańcucha (Silsila).
• Budowa tekke w imieniu jego żony, Sułtanki Hurrem (Roksolany).
• Zabezpieczenie drogi między Jerozolimą a Jaffą poprzez powierzenie jej plemieniu Ebigavsh.

3. Sułtan Murad IV: 1623-1640

• Czas ataków francuskiego generała Napoleona (później) i wewnętrznych niepokojów wywołanych powstaniem kedywa Egiptu, Mehmeta Paszy.
• Budowa zamku na drodze Jerozolima El Khalil dla bezpieczeństwa miasta.
• Zamek obejmował meczet i koszary, w których stacjonował dizdar i 40 żołnierzy.

4. Sułtan Abdulmecid: 1839-1861

• Zlecił i sfinansował renowację meczetu Al Aksa.
• Wzrost populacji i ekspansja osiedli poza mury Jerozolimy od 1858 roku.

5. Sułtan Abdulaziz: 1861-1876

• Znaczący rozwój Jerozolimy, w tym budowa dróg i bazarów.
• Ulice Jerozolimy wybrukowane marmurem.
• 30 000 osmańskich akcze wydano na dekorację i restaurację meczetu Al Aksa oraz budowę meczetu Omarî.
• 1867: Rozpoczyna się wybitna faza rozwoju.
• 1892: Budowa linii kolejowej między Jerozolimą a Jaffą.
• 1909: Budowa dużej fortecy w pobliżu Bramy Hebronu i pobliskiej studni.

6. Sułtan Abdulhamid II: 1876-1909

• Znaczący rozwój infrastruktury miejskiej.
• Rozbudowa i utrzymanie dróg miejskich.
• Połączenie Jerozolimy z Mekką, Medyną, Stambułem, Damaszkiem i innymi miastami poprzez jerozolimski dworzec kolejowy.

Obserwacje

• Jawuz Sułtan Selim przejął kontrolę i zainicjował zaangażowanie dyplomatyczne oraz gospodarcze, lecz zmarł przed pełną realizacją swoich planów.
• Sulejman Wspaniały skoncentrował się na rozwoju architektonicznym i infrastrukturalnym, zyskując miano „drugiego architekta Jerozolimy”.
• Sułtan Murad IV stawił czoła wyzwaniom zewnętrznym i wewnętrznym, ale zdołał utrzymać osmańską kontrolę nad miastem.
• Sułtan Abdülmecid zainicjował projekty restauracyjne, a za jego panowania populacja Jerozolimy zaczęła wykraczać poza mury miejskie.
• Sułtan Abdulaziz zainwestował znaczne środki w rozwój i upiększanie miasta oraz jego zabytków religijnych.
• Sułtan Abdülhamid II wniósł ogromny wkład w skomunikowanie miasta i jego infrastrukturę.

Zmiana krajobrazu miejskiego

Osmanowie pozostawili trwały ślad w krajobrazie Jerozolimy, realizując potężne projekty budowlane.

Mury obronne Świętego Miasta

Najbardziej monumentalną osmańską budowlą były ikoniczne mury Jerozolimy. Sulejman Wspaniały kazał wznieść 5-kilometrowy mur miejski w latach 1536-1540, co wymagało ogromnych nakładów pracy i zasobów. Ponad 2,5 km murów otacza Stare Miasto, a ich przedłużenia biegną na południe i zachód.

Trzydzieści cztery wieże strażnicze i siedem bram urozmaicają piaskowe mury, które osiągają wysokość do 12 m i miejscami 3 m grubości. Ta forteca chroniła Jerozolimę przez stulecia.

Patronat architektoniczny dla prestiżu

Kolejni osmańscy władcy wspierali budowę wspaniałych budynków publicznych, religijnych i charytatywnych, szczególnie w pierwszym stuleciu panowania. Próbowali zyskać legitymację władzy, zostawiając swój ślad poprzez architekturę i usługi. Do charakterystycznych zabytków należały:

• Fontanna Sułtana Sulejmana (1527), zaopatrująca w wodę mieszkańców okolic Wzgórza Świątynnego.
• Kompleks (Külliye) Sułtanki Hurrem z 1551 roku, obejmujący meczet, medresę, zajazd i kuchnię publiczną.
• Liczne mniejsze fontanny, akwedukty i zbiorniki zapewniające wodę całemu miastu.

Struktury obywatelskie dla dobra mieszkańców

W miarę wzrostu Jerozolimy w późnym okresie osmańskim, przybywało infrastruktury i udogodnień:

• Rada miejska założona w 1863 roku wprowadziła usługi drogowe, porządkowe i pielęgnację zieleni.
• Od lat 60. XIX wieku szkoły, szpitale, policja i straż pożarna zapewniały usługi publiczne.
• Poczta, telegraf i telefon połączyły Jerozolimę ze światem po 1850 roku.

Rządzenie świętą mozaiką

Rządząc Jerozolimą, Osmanowie musieli godzić interesy różnych wyznań i pielgrzymów.

Prawa i przywileje

Osmanowie zorganizowali mniejszości religijne w półautonomiczne milety. Wspólnoty prawosławna, armeńska i żydowska wybierały własnych liderów i zarządzały sprawami społeczności.

Przywileje obejmowały zwolnienie ze służby wojskowej w zamian za płacenie podatków. Istniały jednak ograniczenia dotyczące budowy nowych kościołów czy bicia w dzwony.

Zarządzanie relacjami międzyreligijnymi

Okazjonalnie dochodziło do napięć między wyznaniami, ale incydenty te były minimalizowane dzięki osmańskiej polityce:

• Żołnierze strzegli szlaków pielgrzymkowych, aby zapewnić bezpieczeństwo.
• Różnym grupom chrześcijańskim wyznaczono oddzielne godziny modlitw w Bazylice Grobu Świętego, aby uniknąć konfliktów.
• Władze rozstrzygały spory w miejscach świętych, czego przykładem jest ferman z XVIII wieku regulujący dostęp do Grobu Najświętszej Marii Panny.

Równoważenie sił i wpływów

Od lat 30. XIX wieku w Jerozolimie otwierano europejskie konsulaty, które wywierały wpływ na swoich współwyznawców.

Osmańskie środki centralizacyjne miały na celu ograniczenie tych zagranicznych ingerencji, czego przykładem było bezpośrednie zarządzanie Jerozolimą ze Stambułu po 1872 roku.

Życie codzienne osmańskich jerozolimczyków

Na podstawie moich lektur i badań spróbowałem wyobrazić sobie codzienne życie ludzi mieszkających w Jerozolimie pod panowaniem osmańskim.

Ta część jest czysto fikcyjna, a wszelkie podobieństwa do rzeczywistości są przypadkowe.

Dzień Yusufa (muzułmanin):

Nazywam się Yusuf. Budzę się przed świtem, gdy muezin z minaretu meczetu Al Aksa zaczyna melodyjne wezwanie do modlitwy. Po modlitwie i wspólnym śniadaniu z rodziną ruszam przez Stare Miasto, podczas gdy inni muzułmanie idą do meczetu na modlitwę Fadżr.

Idąc do swojego sklepu, mijam osmańskiego strażnika patrolującego ulice. Jego obecność odstrasza mącicieli i pozwala każdemu spokojnie zajmować się swoimi sprawami.

W moim sklepie tekstylnym na gwarnym bazarze rozwijam kolorowe perskie jedwabie i egipską bawełnę. Wkrótce przychodzą pierwsi klienci głównie miejscowe kobiety szukające materiałów na nowe ubrania oraz kupcy z innych miast Palestyny.

Później rano wpada mój przyjaciel Saleh i wspólnie pijemy kawę sprowadzaną z Jemenu, omawiając handel i nowinki.

W południe zamykam sklep i idę do Al Aksa na modlitwę Zuhr. Po popołudniowej modlitwie Asr ponownie otwieram interes. W tłumie spotykam mojego chrześcijańskiego przyjaciela Eliasa. Jest kamieniarzem i pracuje przy renowacji Bazyliki Grobu Świętego. Mimo różnic w wierze, jesteśmy zjednoczeni jako osmańscy poddani.

Wieczorem wracam do domu. Mijam moją starszą żydowską sąsiadkę, Rebeccę, która śpieszy się na spotkanie z rodziną w Szabat pozdrawiamy się uprzejmie. W domu cieszę się czasem z rodziną przed snem.

Dzień Eliasa (chrześcijanin):

Jestem Elias, osmański chrześcijanin grekoprawosławny. Po śniadaniu idę do Bazyliki Grobu Świętego, aby rozpocząć pracę. Podczas gdy naprawiamy Grób Pański, wraz z kolegami rzemieślnikami rozmawiamy swobodnie w naszym ojczystym języku greckim.

W południe dzielimy się chlebem. Przypominamy sobie nawzajem o cierpliwości i oddaniu, jakich wymaga nasza praca w tym świętym miejscu. Po jedzeniu wracamy do ciosania kamieni i szorowania ścian z osadu świec sprzed stuleci.

Wieczorem idę przez zatłoczone ulice do swojej dzielnicy. Słyszę, jak o zachodzie słońca harmonijnie brzmią dzwony kościołów i wezwania z meczetów. Przypomina mi to o różnorodności, która może rozkwitać, gdy zachowana jest tolerancja, tak jak pod panowaniem osmańskim.

Dzień Rebecci (żydówka):

Nazywam się Rebecca i jestem żydowską matką mieszkającą w Imperium Osmańskim. Po upieczeniu chałki na Szabat, idę z dziećmi do mykwy, nie obawiając się dyskryminacji, jakiej doświadczają żydzi w innych miejscach. Wymieniamy pozdrowienia z muzułmańskimi i chrześcijańskimi sąsiadami, którzy są takimi samymi osmańskimi poddanymi jak my.

Po powrocie do domu przygotowuję kolację szabatową. Do gotowania używam przypraw kupionych od greckiego kupca, który bez problemów przeniósł swój biznes ze Stambułu do Jerozolimy. Zapalając szabatowe świece, odmawiam dodatkową modlitwę za zdrowie sułtana, który zapewnia ochronę żydom w całym swoim państwie.