V. Murad: 93 Günlük Padişah ve Çırağan Yılları

V. Murad, 30.05.1876’dan 31.08.1876’ya kadar, 93 gün tahtta kalan Osmanlı padişahıdır. Amcası Abdülaziz tahttan indirilince padişah oldu; kardeşi II. Abdülhamid onun yerine geçince tahtı kaybetti. Tahttan indirildikten sonra İstanbul’daki Çırağan Sarayı’nda oturmasına izin verildi. 28 yıl koruma altında yaşadı ve 29.08.1904’te öldü.

Tek yılda üç padişah: 1876’nın arşını

1876’da üç kişi padişah oldu: Abdülaziz, V. Murad ve II. Abdülhamid. Tek bir arşın üç saltanatı tek bir yıla koyar. Arşın, eski Osmanlı ölçü çubuğudur.

Arşın nasıl okunur. Üç ağaç, tahtın el değiştirdiği günlerde kesilmiştir: V. Murad 30.05.1876’dan, II. Abdülhamid 31.08.1876’dan. Gün sayısı, iki kıskaç arasındaki gün sayısıdır; yani 30.05.1876’dan 31.08.1876’ya 93 gündür.

Abdülaziz, ötekilerin amcasıydı. V. Murad ile II. Abdülhamid, Sultan Abdülmecid’in farklı annelerden olan oğullarıydı; yani baba bir kardeşlerdi.

Abdülaziz

08.02.1830’da doğdu. Kardeşi Abdülmecid’in ölümünün ardından, 25.06.1861’de, 31 yaşında tahta çıktı. Okçuluğu, ata binmeyi, avı ve her şeyden çok güreşi sever, iyi resim yapar, donanma için sipariş edilen gemilerin planlarını kendisi çizerdi. Beste de yaptı: bir hicaz sirto ile iki şarkısı günümüze ulaşmıştır.

V. Murad

Eylül 1840’ta İstanbul’da doğdu. 93 gün padişah kaldı.

II. Abdülhamid

21.09.1842’de İstanbul’da doğdu. Annesi o çocukken öldü, üvey annesi Piristu Kadın onu büyüttü. Piyano öğrendi, boş vakitlerini sonradan marangoz atölyesinde geçirdi. 31.08.1876’dan 1909’a kadar tahtta kaldı; 10.02.1918’de öldü.

1876’dan önce: Fransızca okuyan veliaht

Murad, 21.09.1840 ya da 22.09.1840’ta İstanbul’da, Sultan Abdülmecid’in oğlu olarak doğdu. Asıl adı Mehmed’di. Annesi Şevkiefser Kadınefendi’dir (Şevk-Efza diye de yazılır); Kadınefendi, padişahın eşlerine verilen bir unvandır.

İyi bir eğitim gördü: Türkçe, Arapça, Fransızca, Osmanlı tarihi ve fen dersleri, iki İtalyan hocadan piyano ve Batı müziği dersleri. Edebiyata çok düşkündü, Fransa’dan kitaplar getirtti, Türkçe ve yabancı gazeteleri okudu, Avrupa’daki prenslere mektuplar yazdı ve Batı müziği tarzında besteler yaptı.

Eylül 1840

İstanbul’da doğdu: 21.09.1840 ya da 22.09.1840.

25.06.1861

Amcası Abdülaziz padişah olur, Murad veliaht ilan edilir.

1863

Veliaht olarak Abdülaziz’le Mısır’a gider; 03.04.1863’te yola çıkarlar.

21.06.1867 – 07.08.1867

Avrupa gezisi; Murad yine veliaht olarak padişahın yanındadır.

1867 gezisi

Abdülaziz 21.06.1867’de İstanbul’dan ayrıldı ve 07.08.1867’de döndü. III. Napolyon onu Paris’teki uluslararası sergiye, Kraliçe Victoria Londra’ya davet etmişti; Belçika, Prusya ve Avusturya’ya da uğradı. Batı Avrupa’ya seyahat eden ilk Osmanlı padişahı oldu.

İngiltere’de Murad, ileride Kral VII. Edward olacak Galler Prensi’yle tanıştı ve ikisi yakın dost oldu.

Çiftlik evi ve yazarlar

Vaktinin çoğunu, Abdülaziz’in kendisine tahsis ettiği Kadıköy Kurbağalıdere’deki çiftlik evinde geçiriyordu. Bu yıllarda meşrutiyeti, yani anayasalı yönetimi savunan Yeni Osmanlılar’la ve Şinâsi, Nâmık Kemal ve Ziyâ Paşa gibi yazarlarla görüştü. Aralarındaki iki şair, Nâmık Kemal ile Ziyâ Paşa, onun dostu oldu.

Ziyâ Paşa ve bir başka aracı üzerinden, Abdülaziz’in yönetiminden hoşnut olmayan grubun lideri Midhat Paşa’yla da haberleşiyordu.

1876’nın arka planı: para, ayaklanmalar ve öğrenciler

1876’da üç şey bir araya geldi: para sıkıntısı, Balkanlar’daki ayaklanmalar ve İstanbul’daki huzursuzluk.

Saltanat

Abdülaziz’in saltanatı iki dönemden oluşur. 1871’de Âlî Paşa’nın ölümüne kadar yönetim Âlî ve Fuad paşaların elindeydi; o tarihten 1876’ya kadar Mahmud Nedim Paşa ile Midhat Paşa’nın sözü daha çok geçti. Abdülaziz ordu ve donanmaya bütçeyi aşan büyük paralar harcadı, donanma yirmi zırhlıya çıktı ve demiryolları onun döneminde 452 kilometreden 1.344 kilometreye ulaştı.

Borç

Abdülaziz’in saltanatının sonunda devletin borçları 200 milyon altın liraya ulaşmıştı; bir yılda borç ve faiz olarak ödenen miktar 14 milyon altın liraydı. 1875 bütçesinde beş milyon altın lira açık vardı.

06.10.1875

Hükümet, beş yıl boyunca yıllık 14 milyon altın liranın yarısını yüzde 5 faizli tahvillerle ödeyeceğini açıklar. Karar içeride ve dışarıda büyük yankı uyandırdı ve devletin itibarını düşürdü.

1875 ve 1876

1875’te Hersek’te bir ayaklanma başlar ve Bosna’ya yayılır. 02.05.1876’da Bulgaristan’da ayaklanma çıkar. 06.05.1876’da Selânik olayı yaşanır; olay iki konsolosun öldürülmesiyle sonuçlandı. 1876 baharına gelindiğinde dış kriz tehlikeli bir noktaya varmıştı ve büyük güçler müdahaleye hazırdı.

10.05.1876

Fatih, Beyazıt ve Süleymaniye medreselerinin öğrencileri derslere gitmeyi bırakıp gösteri yapmaya başlar. Yıldız Sarayı’na kadar giderler, sadrazamın ve şeyhülislâmın (başlıca din âlimi) görevden alınmasını isterler. Bu öğrenci hareketi, ilk anayasaya giden olayları başlattı.

12.05.1876

Abdülaziz, Mütercim Rüşdü Paşa’yı sadrazam, Hasan Hayrullah Efendi’yi şeyhülislâm, Hüseyin Avni Paşa’yı serasker (savaş bakanı) atar. Midhat Paşa bakanlar kuruluna girer. Göstericiler dağılır.

Göreve gelen bu dört kişi “erkân-ı erbaa” (dört direk) diye anılır: Rüşdü Paşa, Hüseyin Avni Paşa, Hayrullah Efendi ve Midhat Paşa. İş başına gelince Abdülaziz’in tahttan indirilmesinde anlaştılar ve veliahdı haberdar ettiler; veliaht, anayasalı bir hükümete engel olmayacağına söz verdi.

Tahttan indirmeyi duyuran bildiri bunun “ittifâk-ı umûmî” ile olduğunu söylüyordu; oysa işi birkaç kişi düzenlemişti ve tarihçiler buna darbe der. Büyük devletler hükümete Berlin Muhtırası’nı vermeye karar vermişti; Abdülaziz, muhtıra verilmeden tahttan indirildi.

29-30.05.1876 gecesi ve biat

Murad, 29-30.05.1876 gecesi padişah oldu; saltanatı 30.05.1876’dan sayılır.

26.05.1876’da Hüseyin Avni Paşa’nın Paşalimanı’ndaki yalısında yapılan bir toplantıda dört devlet adamı, Abdülaziz’i 31.05.1876’da tahttan indirmeye karar verdi. Sonra planı 29-30.05.1876 gecesine aldılar. Askerler Dolmabahçe Sarayı’nı karadan ve denizden kuşattı, giriş çıkışlar yasaklandı.

Murad, hâlâ veliaht olarak, Dolmabahçe’deki Veliahd Dairesi’nde oturuyordu. Saray, Sultan Abdülmecid zamanında Beşiktaş’taki eski bir sahil sarayının yerine yapıldı; V. Murad, 1856’dan itibaren orada oturan altı padişahtan biridir.

Planın öne alındığından haberi yoktu; tutuklanacağı korkusuyla heyecanlandı ve dairesinden çıkmak istemedi. Onu almaya gelen, askerî okulların başındaki nazır Süleyman Hüsnü Paşa, Murad’ı güçlükle ikna etti.

1. Dolmabahçe. Veliahd Dairesi’nden arabayla çıkar. Savaş bakanı Hüseyin Avni Paşa yetişir ve arabasından inmeden Murad’ı yanına alır. Süngülü askerler arabayı birkaç kez durdurur.
2. Rıhtım. Şiddetli fırtına ve sağanak yağmur altında rıhtımda bekleyen bir kayığa bindirilir.
3. Deniz. Denizde yolcular üç kez vasıta değiştirir.
4. Sirkeci ve Beyazıt. Güçlükle Sirkeci İskelesi’ne gelinir. Kira arabasıyla Beyazıt’taki Serasker Kapısı’na getirilir.

Geçiş

Sirkeci yolunda yağmur, yüksek dalgalar ve küçük bir kayık.

Serasker Kapısı’nda bekleyen sadrazam, şeyhülislâm ve diğer bazı devlet erkânı V. Murad’a biat etti. Ardından Abdülaziz’in tahttan indirilmesine dair fetva okundu.

Serasker

Hüseyin Avni Paşa, Isparta yakınlarında bir köyde doğdu ve 1837’de İstanbul’da askerî okula girdi. Dört kez serasker (savaş bakanı) oldu; dördüncüsü 12.05.1876’da başladı. 15.02.1874’ten 25.04.1875’e kadar da sadrazamdı. Ordunun Prusya örneğine göre yeniden düzenlenmesine girişti.

93 gün

Bu üç ay ikinci bir biat, birkaç atama, iki ölüm ve hiç yapılmayan iki tören getirdi.

Abdülaziz Topkapı Sarayı’na nakledildi, Murad Dolmabahçe Sarayı’na götürüldü. Top atışlarıyla tahta çıkış duyuruldu ve sarayda toplanan devlet erkânı için ikinci biat merasimi düzenlendi. Geleneğe göre yeni padişahın Topkapı Sarayı’ndaki altın tahta oturması gerekirken, biat merasimi, Murad yaldızlı bir koltuğa oturtularak yapıldı.

Tahta çıkmasında önemli rol oynayan Ziyâ Paşa’yı başkâtip atadı. Sadrazama haber yollayarak Abdülaziz’in sürgüne gönderdiği Nâmık Kemal ve arkadaşlarının geri çağrılmasını istedi. İstek yerine getirilmedi. Tahta çıkışın üçüncü günü yayımlanan padişah buyruğunda (hatt-ı hümâyun) meşrutiyet konusu birkaç parlak sözle geçiştirildi; Ziyâ Paşa kısa sürede başkâtiplikten azledilip yerine Sâdullah Paşa getirildi.

01.06.1876

Abdülaziz, Murad’a bir mektup yazdıktan sonra kendi isteğiyle Topkapı Sarayı’ndan Feriye Sarayı’na nakledilir. Abdülaziz, Topkapı’da kendisine verilen dairelerin bir zamanlar III. Selim’e ait olduğunu görünce üzülmüştü.

04.06.1876

Feriye Sarayı’na taşınmasından üç gün sonra Abdülaziz dairesinde ölü bulundu. Ölüm nedeni bugün de tartışılır. Haziran 1881’de Yıldız Sarayı’nda kurulan ve hâkimleri Midhat Paşa’nın muhaliflerinden seçilen özel bir mahkeme, onun öldürüldüğüne hükmetti ve Midhat Paşa’yla başkalarını ölüme mahkûm etti.

15-16.06.1876 gecesi

Midhat Paşa’nın konağında yapılan bakanlar kurulu (Meclis-i Vükelâ) toplantısı basılır ve bakanlardan Hüseyin Avni Paşa, Abdülaziz’in kayınbiraderi olan ordu yüzbaşısı Çerkez Hasan Bey tarafından öldürülür; Hasan Bey, eniştesinin ölümünden onu sorumlu tutuyordu.

15-16.06.1876 gecesi öldürülen Hüseyin Avni Paşa, Süleymaniye Camii’nin avlusuna gömüldü.

Yeni bir saltanatın iki töreni yapılamadı: Eyüpsultan’da kılıç kuşanma merasimi ve yabancı elçilerin güven mektuplarını sunması.

Aradaki adam

Midhat Paşa bu üç ayın her yerinde. Ekim ya da Kasım 1822’de İstanbul’da doğdu. Ekim 1864’ten itibaren üç buçuk yıl Tuna vilâyetini yönetti ve iki kez sadrazam oldu: 31.07.1872’den 19.10.1872’ye kadar ve 19.12.1876’dan itibaren. Abdülaziz’i tahttan indiren dört kişiden gerçekten anayasa isteyen tek kişi oydu; ötekiler eski düzenin sürmesini istiyordu.

Anayasa umudunu yeni bir hükümdara bağlayan yazarlar için bu, bir hayal kırıklığı daha oldu.

31.08.1876: tahttan indirilme

V. Murad 31.08.1876’da tahttan indirildi. 30.08.1876’da bakanlar kurulu (Meclis-i Vükelâ) onu tahttan indirmeye ve kardeşi Abdülhamid’i tahta çıkarmaya karar verdi; ertesi sabah Kubbealtı’nda toplanan devlet adamlarının huzurunda tahttan indirilme fetvası okundu ve II. Abdülhamid padişah oldu. Saltanat 93 gün sürmüştü.

II. Abdülhamid anayasadan yana olduğunu açıklamıştı; Midhat Paşa’ya da, bunu duyurmadan, anayasayı ilan etmeye söz vermişti.

Sonrası: anayasa ve ilk meclis

İlk Osmanlı anayasası Kanun-ı Esasi, V. Murad’ın kardeşinin döneminde geldi. II. Abdülhamid tahta çıktıktan sonra Midhat Paşa’nın baskısıyla bir komisyon kuruldu. Komisyon 1875 tarihli Fransız anayasasından ve 1831 tarihli Belçika anayasasından yararlandı. Padişah, taslağı aralarında tarihçi Ahmed Cevdet Paşa’nın da bulunduğu ikinci bir komisyona inceletti. Padişah taslakta kendi yetkilerini genişleten değişiklikler yaptı; bunlar arasında padişaha kişileri sürgüne gönderme yetkisi veren bir hüküm de var.

Metin 23.12.1876’da kabul edildi ve padişah buyruğuyla (hatt-ı hümâyun) 23.12.1876 ya da 24.12.1876’da ilan edildi. O sırada büyük devletlerin Balkan bunalımı konferansı İstanbul’da toplanıyordu ve ilan için 101 pare top atıldı. Metni, üyelerinin hepsini padişahın atadığı 28 kişilik bir komisyon hazırladı; yani seçilmiş bir kurul yazmadı, ama anayasa devleti mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçirdi. 119 maddeden oluşuyordu ve yürürlükte kaldığı sürece yedi kez değiştirildi.

Midhat Paşa 19.12.1876’da sadrazam oldu. Padişah onu 05.02.1877’de, görevinin 49. gününde azletti ve yurt dışına gönderdi. 1881 yargılamasında ölüme mahkûm edildi; padişah cezayı müebbet hapse çevirdi ve Midhat Paşa Temmuz 1881’de Tâif’e gönderildi. Orada sıkı kontrol altında tutuldu ve 7-8.05.1884 gecesi öldü; kalıntıları 1951’de İstanbul’a getirildi ve Abide-i Hürriyet meydanındaki bir türbeye konuldu.

İlk meclis 19.03.1877’de 141 üyeyle açıldı: 115 mebus ve 26 âyan üyesi. 13.02.1878’de padişah mebusan meclisini süresiz olarak tatil etti; anayasadan vazgeçtiğini ilan etmedi. Kanun-ı Esasi’yi 23.07.1908’de yeniden yürürlüğe koydu ve Nisan 1909’da tahttan indirildi.

V. Murad mason muydu?

Murad, 1867 gezisinde Galler Prensi’yle, yani ileride Kral VII. Edward olacak kişiyle tanıştı ve onun etkisiyle masonluğa girdi. Türk tarihçiler bunu 23.10.1872’ye tarihler. Kardeşleri bunu hoş karşılamadı.

Çırağan, 1876-1904: üç girişim ve sessiz bir son

Tahttan indirildikten sonra Murad’ın İstanbul’daki Çırağan Sarayı’nda oturmasına izin verildi. Orada 28 yıl daha yaşadı.

Saray, Beşiktaş ile Ortaköy arasındaki kıyıdadır. Orada, Sultan Abdülmecid’in 1859-1860’ta yıktırıp yerine taştan bir saray yaptırmak istediği ahşap bir saray vardı. Ölümü planı geciktirdi; Abdülaziz tahta çıkınca iş, Mimar Nikogos Balyan’ın planına göre, oğulları Sarkis ve Agop Balyan tarafından yürütüldü. İnşaat 1863’te ciddi biçimde başladı ve 1871’de bitti. Deniz yönünde 120 metre uzunluğunda mermer cepheli, neo-klasik üslupta üç katlı bir yapıydı. Maliyeti dört ila beş milyon altın liraydı.

Abdülaziz taşındı ama birkaç ay sonra nem yüzünden ayrılıp Dolmabahçe’ye döndü. II. Abdülhamid tahta çıkınca sarayı tahttan indirilen kardeşine verdi ve 28 yıl boyunca, Murad’ın 1904’teki ölümüne kadar, saray eski padişahın ve ailesinin evi oldu.

1. Kasım 1876. İkisi Türk, ikisi yabancı dört kişi, onu Avrupa’ya kaçırmak ve hükümdarlığını kabul ettirmek için kadın kılığında Çırağan’a girmeye çalışır. Yakalanırlar.
2. 15.04.1877. Cleanti Scalieri-Aziz Bey Komitesi onu bir camiye götürüp yeniden padişah ilan etmeyi tasarlar. Üyelerden biri ihbar eder; komite üyeleri harekete geçmeden yakalanır.
3. 20.05.1878. Çırağan Vak‘ası. Ali Suâvi, V. Murad’ı yeniden tahta geçirmek için sarayı basar. Beşiktaş Karakolu zaptiyeleri baskını önledi; Ali Suâvi ve yandaşları öldürüldü. Ali Suâvi, Rumeli göçmenleriyle gelmişti.

Bu üç girişimden sonra daha sıkı koruma altına alındı ve 28 yıl boyunca, fiilen, bir mahpus gibi yaşadı.

29.08.1904’te öldü ve annesinin yanına, İstanbul’daki Yeni Cami’ye, Cedîd Havâtîn Türbesi diye bilinen türbeye gömüldü.

Tahtta en az kalan Osmanlı padişahı olarak hatırlanır. Resim, müzik ve mimarlıkla ilgilendi, piyano çaldı.

Saray ondan yalnızca altı yıl uzun yaşadı. Anayasa Temmuz 1908’de yeniden yürürlüğe girdikten yaklaşık dört ay sonra saray meclise verildi ve mebusan meclisinin ikinci oturumu 14.11.1909’da orada açıldı. 19.01.1910’da öğle sularında, kalorifer bacasından ya da elektrik kontağından çıktığı sanılan bir yangın beş saat sürdü ve ana binayı yok etti. Yalnızca dış duvarlar kaldı. Saray sonradan, bahçesine yapılan büyük bir otelin bir bölümü olarak onarıldı.

Kısa cevaplar ve kaynaklar