Göbekli Tepe: bouwwerken, pijlers en datering
De ronde bouwwerken en T-vormige pijlers van Göbekli Tepe bij Şanlıurfa: wie ze opgroef, hoe oud ze zijn en de openingstijden.
Inhoudsopgave
Göbekli Tepe (Göbeklitepe in het Turks) is een archeologische vindplaats op een heuvel ongeveer 15 tot 18 km ten noordoosten van Şanlıurfa, in het zuidoosten van Turkije. De ronde bouwwerken, omringd door T-vormige kalkstenen pijlers waarvan sommige dierenreliëfs dragen, zijn gebouwd in het Neolithicum. De vindplaats staat sinds 2018 op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Gekalibreerde radiokoolstofdateringen van het pleisterwerk van een bouwwerk vallen tussen 9745 en 9314 v.Chr. (Duits Archeologisch Instituut (DAI)).
Kort · gecontroleerd op 30‑10‑2026
Ronde stenen bouwwerken met T-vormige pijlers, van vóór aardewerk en landbouw op de vindplaats.
- Wat: een heuvel met ronde en ovale bouwwerken, elk omringd door T-vormige kalkstenen pijlers. Er zijn er ongeveer 20 bekend uit geomagnetisch onderzoek (ktb.gov.tr); enkele zijn opgegraven.
- Wanneer: in gebruik van ongeveer 9500 tot ongeveer 8000 v.Chr. (DAI), vóór aardewerk en landbouw op de vindplaats.
- Wie: in 1994 herkend door Klaus Schmidt van het DAI; opgravingen sinds 1995. In 2026 werd in het noorden een nieuw gebied geopend.
- Bezoek: dagelijks open, 08:30–17:30; de kassa sluit om 17:00 (muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026).
- Dateringsverschil: Laag II wordt in het 8e millennium v.Chr. geplaatst (Ministerie van Cultuur en Toerisme) of in het 9e (DAI).
De opgravingsdoorsnede
Graaf door de heuvel.
Een doorsnede van de heuvel, met de jongste laag bovenaan. Graaf dieper om elke oudere laag en de bijbehorende datering te bereiken.
Laag I Topvulling
- Wat: De bovenste laag is vulling aan het oppervlak, waar gewassen werden verbouwd. muze.gov.tr
- Hele heuvel: Tot 15 m hoog en ongeveer 300 m in doorsnee. DAI
- Lagen: Er zijn er vier opgegraven: deze laag en drie uit het Prekeramisch Neolithicum. muze.gov.tr Het DAI werkt met twee bouwlagen, III en II. DAI
- Nu: De opgravingen gaan door. In 2026 begon een eerste opgraving in het noorden, van ongeveer 80 × 70 m. GT1 en GT2 gaan verder onder twee daken. Ministerie, 13‑08‑2026
Laag II Rechthoekige gebouwen
- Wat: Kleinere gebouwen met een rechthoekige plattegrond. Meestal zijn alleen de twee centrale pijlers over; de grootste is ongeveer 1,5 m. DAI
- Datering: 8e millennium v.Chr. Ministerie, 13‑08‑2026 · 9e millennium v.Chr. DAI
- Einde: De vindplaats werd rond 8000 v.Chr. verlaten. DAI
Laag III Ronde bouwwerken
- Wat: Ronde of ovale bouwwerken: een muur, een kring T-vormige pijlers en twee hogere pijlers in het midden. muze.gov.tr De pijlers zijn 4 m hoog in de kringen en 5,5 m in het midden. DAI
- Datering: Prekeramisch Neolithicum A muze.gov.tr. Wandpleister van Bouwwerk D: 9745–9314 calBC. DAI
- Opgegraven: Vier bouwwerken muze.gov.tr of zes ktb.gov.tr
- Einde: Na gebruik werden ze schoongemaakt, werd een deel van de inrichting verwijderd en werden ze weer opgevuld. DAI
Plateau Kalksteenrots
- Wat: De pijlers werden uit de kalksteenplateaus rond de vindplaats gehakt. Sommige zijn nog te zien op de plek waar ze werden uitgehakt. muze.gov.tr
- Maten: Tot 5 m muze.gov.tr · tot 6 m en tot 60 ton ktb.gov.tr
- Sporen: Holtes en tekens in de rots waarvan de functie nog niet duidelijk is. muze.gov.tr
- Onderaan: Het plateau vormt de fundering van de gebouwen en ligt onder de heuvel. Brochure ministerie
De heuvel en zijn ligging
Göbekli Tepe ligt op een kalksteenheuvel ten noordoosten van Şanlıurfa, bij het dorp Örencik, op ongeveer 770 m hoogte.
De heuvel
Een heuvel tot 15 m hoog, ongeveer 300 m in doorsnee.
Afstand. 15 km ten noordoosten van Şanlıurfa (muze.gov.tr) of 18 km (ktb.gov.tr, Cultuurportaal, KVMGM).
Hoogte. Op ongeveer 770 m hoogte, op een van de hoogste plateaus van het Germuş-gebergte. De heuvel zelf is tot 15 m hoog (DAI).
De bouwwerken. Ongeveer 20 ronde en ovale gebouwen, tot 30 m in doorsnee, ontdekt door geomagnetisch onderzoek (Cultuurportaal, ktb.gov.tr).
Vier woorden
- ören yeri
- Een archeologische vindplaats in de openlucht.
- tepe
- Heuvel. Göbekli Tepe en Göbeklitepe zijn twee schrijfwijzen van dezelfde naam.
- höyük
- Een heuvel gevormd door de lagen van een lang bewoonde nederzetting.
- Şanlıurfa
- De stad, vaak kortweg Urfa genoemd. Örencik is het dorp bij de vindplaats.
Ontdekt in 1994, opgravingen sinds 1995
De heuvel werd in 1963 bij een onderzoek vastgelegd en voor een begraafplaats aangezien. In 1994 herkende Klaus Schmidt de pijlers. Het jaar daarop begonnen de opgravingen.
- 1963. Een onderzoek van de universiteiten van Istanbul en Chicago identificeert de vindplaats als „V52 neolithische nederzetting” (ktb.gov.tr). De kalksteenblokken op de heuvelhelling worden voor een begraafplaats aangezien (muze.gov.tr).
- 1994. Klaus Schmidt, die bij Nevalı Çori had gewerkt, herkent de „grafstenen” als neolithische T-vormige pijlers. K. Schmidt, M. Akman en M. Morsch herontdekken de vindplaats tijdens een onderzoek (DAI, DAI-project).
- 1995. De eerste opgraving: een gezamenlijk project van Klaus Schmidt, het Museum van Şanlıurfa en de afdeling Istanbul van het DAI (DAI). De opgravingen onder leiding van het museum gaan door tot 2006 (muze.gov.tr).
- 1996. Het werk aan Bouwwerk A begint, het eerste ronde bouwwerk. Een boer had bij het vrijmaken van zijn akker twee pijlerkoppen uitgegraven en was begonnen er één stuk te slaan; hij werd tegengehouden (DAI).
- 2014. Klaus Schmidt overlijdt. Een internationaal team zet de opgravingen voort (muze.gov.tr).
- 2026. In het noorden van de heuvel begint een eerste opgraving, van ongeveer 80 × 70 m, terwijl GT1 en GT2 doorgaan onder twee daken (Perspagina ministerie, 13‑08‑2026).
- kazı
- Opgraving, graafonderzoek.
- kazı başkanı
- De leider van een opgraving.
- yüzey araştırması
- Een onderzoek van het grondoppervlak, voorafgaand aan opgravingen.
De bouwwerken en de T-vormige pijlers
Een bouwwerk is een rond of ovaal gebouw met een muur, een kring T-vormige pijlers en twee hogere pijlers in het midden.
Hoe een bouwwerk is opgebouwd
- Muur. Een stenen muur in een cirkel of ovaal, tot 30 m in doorsnee (Cultuurportaal).
- Kring. T-vormige kalkstenen pijlers staan op regelmatige afstand in de muur; banken of muren verbinden ze (muze.gov.tr).
- Midden. Twee hogere pijlers staan vrij tegenover elkaar; 5 m hoog (Cultuurportaal).
- Einde. Na gebruik wordt het bouwwerk weer gevuld met aarde en grind (muze.gov.tr, DAI).
Hoeveel
Vier of zes opgegraven, ongeveer 20 bekend
- Opgegraven
- Vier (muze.gov.tr) of zes (ktb.gov.tr).
- Bekend
- Ongeveer 20 (ktb.gov.tr, Cultuurportaal) of minstens 20 (muze.gov.tr), op basis van geomagnetisch onderzoek.
Hoe hoog
- Tot 5 m
- muze.gov.tr
- Tot 6 m, tot 60 t
- ktb.gov.tr
Woorden
- T biçimli sütun
- T-vormige pijler.
- dikilitaş
- Een staande steen; het ministerie gebruikt dit woord in 2026 voor dezelfde pijlers.
- yapı
- Een gebouw; elk bouwwerk is een yapı, bijvoorbeeld D Yapısı.
- jeomanyetik ölçüm
- Onderzoek van de grond met instrumenten om begraven muren op te sporen.
Uit de rots gehakt
Waar de pijlers vandaan kwamen
De pijlers werden uit de kalksteenplateaus rond de vindplaats gehakt. Sommige zijn nog te zien op de plek waar ze werden uitgehakt. In de rots zitten holtes en tekens waarvan de functie nog niet duidelijk is (muze.gov.tr).
Wie de bouwwerken bouwde, hoe pijlers tot 60 ton werden verplaatst en opgericht, en waarom ze werden begraven, zijn vragen die nog openstaan (ktb.gov.tr).
Twee interpretaties van de plek
- ktb.gov.tr
- De plek werd niet als nederzetting gebruikt; ze diende uitsluitend religieuze doeleinden en er staan meerdere tempels.
- DAI
- Recente opgravingen tonen huishoudelijke activiteiten aan: „een nederzetting met een uitgesproken rituele component”.
Wat er op de pijlers is uitgehakt
Sommige pijlers dragen dieren in reliëf; andere dragen armen en handen, of een riem en een lendendoek.
- Dieren. Slangen, vossen, wilde zwijnen en vogels (muze.gov.tr); sommige zijn driedimensionaal uitgehakt (ktb.gov.tr).
- Pijler 1, Bouwwerk A. Vijf slangen in een groef langs de voorzijde en aan één zijde een netachtig patroon, mogelijk van slangen (DAI).
- Pijler 2, Bouwwerk A. Een stier, een vos en een kraanvogel, in een kolom boven elkaar aan één zijde (DAI).
- Armen en handen. Op sommige pijlers in reliëf uitgehakt, met riemen en lendendoeken (muze.gov.tr, DAI).
Gestileerde mensen
- muze.gov.tr
- De armen en handen wijzen erop dat de pijlers gestileerde menselijke figuren zijn.
- DAI
- De T-vorm is een abstracte weergave van het menselijk lichaam van opzij gezien.
- kabartma
- Reliëf: een figuur die zo is uitgehakt dat hij uit de steen naar voren komt.
- hayvan tasviri
- Een afbeelding van een dier.
Hoe oud de vindplaats is
De vindplaats was van ongeveer 9500 tot ongeveer 8000 v.Chr. in gebruik, in het Prekeramisch Neolithicum (DAI). De waarden zijn gebaseerd op radiokoolstofdateringen van wandpleister en houtskool (DAI).
Dateringen en ouderdom
- 12.000 jaar geleden
- Cultuurportaal, KVMGM.
- Ongeveer 11.600 jaar vóór nu
- Menselijke activiteit begint en gaat ongeveer duizend jaar door (Brochure ministerie).
- Ongeveer 9500/9250 tot 8000/7750 calBC
- Prekeramisch Neolithicum A en B (DAI).
- 9745–9314 calBC
- Wandpleister van Bouwwerk D; houtskool bij de vloer: 9664–9311 calBC (DAI).
- Laag II
- 8e millennium v.Chr. (Ministerie, 13‑08‑2026) of 9e millennium v.Chr. (DAI).
- Rond 8000 v.Chr.
- De vindplaats wordt verlaten (DAI).
Waarom dateren lastig is
- De opvulling. De bouwwerken werden snel weer opgevuld. Houtskool in de vulling kan daardoor ouder of jonger zijn dan de muren (DAI).
- Het pleisterwerk. Wandpleister bestaat uit leem met een beetje organisch materiaal en is een veel betere bron voor dateringen dan de vulling; er wordt een reeks van 80 monsters gedateerd (DAI).
- De volgorde. Bouwwerk A lijkt jonger dan Bouwwerken C en D (DAI).
Woorden
- calBC
- Radiokoolstofouderdommen omgerekend naar kalenderjaren v.Chr.
- Neolitik Çağ
- Het Neolithicum, de late steentijd.
- Prekeramisch Neolithicum
- Het deel van het Neolithicum vóór aardewerk; op de vindplaats zijn geen gedomesticeerde planten of dieren gevonden (DAI).
UNESCO
Sinds 2018 op de Werelderfgoedlijst
Lijstnummer 1572, cultureel erfgoed, op grond van criteria (i), (ii) en (iv) (KVMGM).
De vindplaatsen eromheen: Taş Tepeler
Taş Tepeler (Steenheuvels) is het opgravingsproject van het ministerie op neolithische vindplaatsen rond Şanlıurfa; Göbeklitepe is een van de opgravingen. De coördinator is prof. Necmi Karul (ktb.gov.tr, 19‑08‑2026).
Karahantepe
55 km van het centrum van Şanlıurfa, in Nationaal Park Tek Tek-gebergte. Daar werden T-vormige pijlers uit de kalksteenterrassen gehakt. Oppervlaktescans en geomagnetisch onderzoek tonen vier delen (muze.gov.tr).
Sayburç
In het zesde seizoen werden op 2.700 m² ongeveer 70 gebouwen gevonden, gedateerd in het midden van het 9e millennium v.Chr. De plattegronden gaan van rond naar rechthoekig (ktb.gov.tr, 19‑08‑2026).
Nevalı Çori
Van 1983 tot 1991 opgegraven onder leiding van Harald Hauptmann, daarna overstroomd door de Atatürk-stuwdam. Dankzij de pijlers daar leerde Klaus Schmidt die van Göbekli Tepe herkennen (DAI).
De opgravingen van 23‑09‑2021
- Toen in opgraving
- Göbeklitepe, Karahantepe, Gürcütepe, Sayburç, Çakmaktepe, Sefertepe, Yeni Mahalle Höyüğü.
- Start in 2021–2024
- Ayanlar, Yoğunburç, Harbetsuvan, Kurt Tepesi, Taşlıtepe.
- Gepland
- Twaalf opgravingen in totaal (ktb.gov.tr, 23‑09‑2021).
Bezoek: tijden, het dak en het museum
De vindplaats is elke dag open. Het Archeologisch Museum van Şanlıurfa, in de stad, bevat vondsten uit de opgraving en een replica ervan.
Göbeklitepe
Tijden, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Open
- 08:30–17:30, elke dag; de kassa gişe sluit om 17:00 (muze.gov.tr).
- MüzeKart
- Geldig voor Turkse staatsburgers. Er is een audiogids sesli rehber beschikbaar.
- Adres
- Göbeklitepe, Dağeteği Mahallesi, 63290.
Gemeentebussen rijden naar de vindplaats (Grootstedelijke gemeente Şanlıurfa).
De daken
Twee daken boven de opgravingen
De opgravingen bij GT1 en GT2 gaan door onder twee beschermende daken koruma çatısı. In Gebouwen A, C en D wordt gewerkt aan het behoud. De looppaden worden vernieuwd en gaan binnenkort open (Ministerie, 13‑08‑2026).
Archeologisch Museum van Şanlıurfa
Vondsten en een replica
Dezelfde tijden: 08:30–17:30, kassa 17:00, elke dag (muze.gov.tr).
Vondsten uit de opgraving: een luipaard, wilde zwijnen, ooievaars, vossen, gazellen, schorpioenen, slangen en hoofdloze menselijke reliëfs uit de gebouwen van de vindplaats. In een aparte afdeling staat een grote replica maket van Göbeklitepe (muze.gov.tr).
De museumtuin
- Archeopark. Replica’s van gebouwen uit elke periode, in chronologische volgorde, tussen het museum en het Mozaïekmuseum, met ateliers en een oefenterrein voor experimentele opgravingen (muze.gov.tr).
- Mozaïekmuseum. Een apart gebouw in dezelfde tuin, gebouwd op de plek waar de mozaïeken van Haleplibahçe werden gevonden.
- gişe
- Kassa.
- MüzeKart
- De museumpas van het ministerie.
- sesli rehber
- Audiogids.
- koruma çatısı
- Beschermend dak.
- maket
- Een schaalmaquette of replica.
Turkse woorden en zinnen
Met Kopieer zet u een Turkse zin op het klembord, klaar om te tonen of te plakken.
- Göbeklitepe’ye nasıl gidebilirim?Hoe kom ik bij Göbeklitepe?
- Göbeklitepe’ye otobüs kaçta kalkıyor?Hoe laat vertrekt de bus naar Göbeklitepe?
- Gişe saat kaçta kapanıyor?Hoe laat sluit de kassa?
- Sesli rehber var mı?Is er een audiogids?
- Müze her gün açık mı?Is het museum elke dag open?
- T biçimli sütunlar nerede?Waar zijn de T-vormige pijlers?
- Göbeklitepe maketi nerede?Waar is de maquette van Göbeklitepe?
Bronnen en andere bestemmingen
Feiten, dateringen en cijfers komen van deze pagina’s van het Ministerie van Cultuur en Toerisme, het DAI en de gemeente Şanlıurfa.
- Göbeklitepe — Ministerie van Cultuur en Toerisme, ktb.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Archeologische vindplaats Göbeklitepe — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Göbeklitepe (brochure) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Göbeklitepe — Ministerie van Cultuur en Toerisme, Cultuurportaal, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Göbeklitepe (Şanlıurfa) — Directoraat-generaal Cultureel Erfgoed en Musea, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Museum van Şanlıurfa — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Archeologische vindplaats Karahantepe — Ministerie van Cultuur en Toerisme, muze.gov.tr, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Göbeklitepe’nin kuzeyinde ilk kazı (13.08.2026) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, pers, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Buzul Çağı’nın ardından insanlık tarihinde büyük dönüşüm (19.08.2026) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, pers, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Taş Tepeler tanıtım toplantısı Şanlıurfa’da yapıldı (23.09.2021) — Ministerie van Cultuur en Toerisme, pers, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Gobeklitepe — Grootstedelijke gemeente Şanlıurfa, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- How old is it? Dating Göbekli Tepe — DAI, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Göbekli Tepe (research project) — DAI, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- Göbekli Tepe – the first 20 years of research — DAI, gecontroleerd op 30‑10‑2026
- The current distribution of sites with T-shaped pillars — DAI, gecontroleerd op 30‑10‑2026
De openingstijden zijn gecontroleerd op 30‑10‑2026 en kunnen veranderen; de museumwebsite is de eerste plek om vóór een bezoek te kijken.
Elders in Turkije: Hierapolis, in het zuidwesten, op de Werelderfgoedlijst.
