Yunus Emre: Türkçenin Manevi Mimarı ve Aşkın Sesi

13. yüzyıl Anadolusu’nu gözünüzün önüne getirin: Moğol istilalarının tozu dumanı, parçalanan Selçuklu Devleti ve halkın üzerine çöken kıtlık, savaş ve kaos kâbusu. İşte tam bu karanlık tablonun ortasında, insanları kılıca değil, vicdana ve birliğe çağıran gür bir ses yükseldi. Bu ses, Yunus Emre‘ye aitti.

Yunus sadece bir şair değildi; o, parçalanmış bir milletin “gönül doktoru”ydu. Saray eliti ve aydınlar Farsça konuşup yazarken, o devrim niteliğinde bir şey yaptı: Öz Türkçe konuştu. Tasavvufun en derin sırlarını, dağdaki çobanın anlayacağı kadar berrak bir Türkçeyle haykırdı. Bugün, aradan geçen 700 yılı aşkın süreye rağmen, onun “Sevelim, sevilelim” düsturu, modern dünyanın karmaşasında hala en geçerli reçetedir.

Bizim Yunus: Efsanenin Arkasındaki İnsan

Yunus Emre’nin hayatına dair kesin tarihi belgeler sınırlı olsa da, araştırmalar doğumunu yaklaşık 1240 yılına tarihliyor. Eskişehir’in Mihalıççık ilçesindeki (o zamanki adıyla Sarıköy) topraklarda doğduğu kabul edilir. Hayatı, Türk tarihinin en sancılı geçiş dönemine; Selçuklu’nun batışından Osmanlı’nın kuruluş tohumlarının atıldığı devre denk gelir.

Saraylarda yaşayan seçkinlerin aksine, Yunus tam anlamıyla bir “halk adamı”ydı. Bir derviş olarak Anadolu’yu, Azerbaycan’ı ve Şam’ı arşınladı. Ancak onun asıl yolculuğu coğrafi değil, batıniydi (içseldi). O, dünyevi şöhretin peşinde değil, ilahi hakikatin izindeydi. Tıpkı bugün Türkiye’de gün batımını izlerken hissedilen o derin huzur arayışı gibi, Yunus da kaosun içinde sükuneti aradı.

Buğday mı, Himmet mi?

Yunus Emre’yi anlamak için, onun manevi dönüşümünü başlatan o meşhur menkıbeyi hatırlamak gerekir. Hikâye, kıtlık zamanında Hacı Bektaş Veli’nin kapısına buğday istemeye giden genç bir köylüyle başlar. Hacı Bektaş, Yunus’un samimiyetini görünce ona buğday yerine “Nefes” (himmet/manevi güç) teklif eder. Ancak açlığın derdine düşmüş Yunus, ısrarla buğdayı ister.

Köyüne dönerken hatasını fark eder: Buğday yenip bitecektir, ama “nefes” ebedidir. Pişmanlıkla geri döner ancak Hacı Bektaş, “O anahtar artık bizden çıktı, Taptuk Emre’ye git” der. Bu an, Yunus’un maddi kaygılardan manevi olgunluğa geçişinin miladıdır. Taptuk Emre’nin dergâhında tam 40 yıl hizmet ettiği ve ormana odun taşırken “Bu kapıdan içeri odunun bile eğrisi giremez” diyerek sadece dümdüz odunları seçtiği rivayet edilir. Bu, dürüstlüğün ve sadakatin en saf örneğidir.

Dil Devrimi: Neden Türkçe?

Yunus’un bugün hala “Bizim Yunus” olmasının en büyük sırrı dilinde saklıdır. 13. yüzyılda edebiyat ve devlet dili Farsça iken, Türkçe genellikle köylülerin “kaba dili” olarak görülürdü. Yunus Emre bu algıyı yıktı. Türkçenin, en derin felsefi kavramları ve ilahi aşkı anlatmaya muktedir, zengin bir dil olduğunu kanıtladı.

Edebiyatta onun tarzına Sehl i Mümteni denir: İlk bakışta herkesin söyleyebileceği kadar basit ve yalın görünür, ancak taklit etmeye çalıştığınızda derinliği karşısında çaresiz kalırsınız. Tıpkı Millî Eğitim Bakanlığı’nın müfredatında öğrencilere aktarmaya çalıştığı o kültürel derinlik gibi, Yunus da İslam’ın karmaşık öğretilerini halkın anlayacağı bir dille “mayalamıştır”.

Başyapıtları: Divan ve Risâletü’n Nushiyye

Yunus Emre’den günümüze, kütüphanelerimizin başköşesinde duran iki büyük miras kaldı:

• Divan: Şiirlerinin toplandığı bu eser, Türk halk şiirinin temeli olan hece ölçüsüyle (ve bazen aruzla) yazılmıştır. Bugün dillerden düşmeyen ilahilerin çoğu bu eserden gelir.
• Risâletü’n Nushiyye (Nasihatler Kitabı): 1307-1308 yıllarında yazıldığı düşünülen bu eser, daha didaktik bir mesnevidir. İnsanın nefsiyle mücadelesini, sabrı ve kibri anlatır. Günümüzde insanların İstanbul’un alışveriş çılgınlığında unuttuğu o “kanaat” kavramını yüzyıllar öncesinden bize hatırlatır.

Tasavvuf Felsefesi: “Yaratılanı Hoş Gör.”

Yunus Emre için tasavvuf, kitaplardan öğrenilen bir teori değil, bizzat yaşanan bir haldi. Felsefesi tek bir cümlede özetlenebilir: “Yaratılanı hoş gör, Yaratandan ötürü.” O, Tanrı’ya giden yolun insan kalbini kırmamaktan geçtiğini savundu. “Bir kez gönül yıktın ise, bu kıldığın namaz değil” diyerek şekilciliğe karşı özü savundu.

Bu mesaj, Haçlı Seferleri’nin ve Moğol istilalarının dünyayı kana buladığı bir çağda radikal bir duruştu. Kimlik, ırk veya statü ayrımı yapmaksızın insanın özündeki cevheri yüceltti.

Mezarı Nerede? Gönüllerde.

Yunus Emre, yaklaşık 1321 yılında, 80 yaşlarında Hakk’a yürüdü. Ancak bugün Türkiye’de “Yunus’un mezarı nerede?” diye sorarsanız, Eskişehir’den Karaman’a, Erzurum’dan Aksaray’a kadar pek çok farklı cevap alırsınız. Bu bir tarihsel karışıklık değil, bilakis bir sevgi ispatıdır; her şehir Yunus’u o kadar benimsemiştir ki, onu toprağında misafir etmek istemiştir.

Resmi kayıtlarda kabri Eskişehir’in Mihalıççık ilçesinde (Sarıköy) kabul edilse de, Yunus Emre cevabı yüzyıllar önce kendi mısralarıyla vermiştir: “Bizim mezarımız yerde değildir, ariflerin gönlündedir.”