Tughra: betekenis, oorsprong en gebruik uitgelegd

Geen handtekening in de geschiedenis is zo herkenbaar als de tughra. Met één krachtige kalligrafische vorm liet de Ottomaanse sultan zien wie het laatste woord had. Deze sierlijke inscriptie stond boven wetten, verdragen en zelfs op munten en gebouwen.

De tughra fungeerde als koninklijk teken, handtekening, zegel en embleem van de Ottomaanse sultan. Je vindt haar boven firmans (keizerlijke decreten), officiële brieven en belangrijke documenten.

Oorsprong van het woord “Tughra”

In de 11e eeuw beschreef Mahmūd al-Kāschgharī in zijn beroemde woordenboek Dīwān Luġāt at-Turk het Oghuz-woord tughragh als zegel en handtekening van een heerser. Het ging hier om het officiële teken van macht.

Door het wegvallen van de gutturale uitgang gh, iets wat vaker gebeurde in het Ottomaans-Turks, ontstond de vorm tughra. Al-Kāschgharī vermeldt ook het werkwoord tughraghlanmak, wat betekent: een document officieel laten voorzien van een tughra.

Hoewel de exacte oorspronkelijke betekenis onbekend blijft, is het vrijwel zeker dat de term een Turkse oorsprong heeft.

Vorm van de Ottomaanse Tughra

De klassieke Ottomaanse tughra kreeg haar vaste vorm in de 16e eeuw. Ze combineert de naam van de sultan, die van zijn vader en vaste eretitels, geschreven in Arabisch schrift met invloeden uit Perzische en Mongoolse tradities.

Van de eenvoudige tughra van Orhan Gazi tot de complexe versies van Süleyman de Prachtlievende is een duidelijke ontwikkeling zichtbaar. Vooral vanaf Bayezid II werden de composities groter, zwaarder en rijker uitgewerkt.

De afmetingen groeiden mee: van ongeveer 7 cm breed bij Orhan Gazi tot circa 40 cm bij Süleyman. Dat hing samen met het formaat van de documenten en platen waarop ze werden aangebracht.

Kenmerkend is dat de woorden in elkaar grijpen en overlappen volgens strikte kalligrafische regels.

Wie schilderde de Tughra

Het aanbrengen van de tughra was de taak van de Nişancı, het hoofd van de keizerlijke kanselarij. Volgens hervormingen onder Mehmed II moest deze functionaris een hoogopgeleerde geleerde zijn, bij voorkeur met een academische achtergrond.

De Nişancı tekende de tughra meestal in zijn kantoor of tijdens zittingen van de Dīwān. In dringende gevallen kon hij vooraf blanco vellen met tughra’s laten voorbereiden.

Zo konden viziers of andere vertegenwoordigers van de sultan buiten Istanbul snel decreten opstellen zonder op nieuwe instructies te wachten.

Het zonder toestemming schrijven of schilderen van een tughra gold als zware misdaad en kon met de dood worden bestraft.

Gebruik van Ottomaanse Tughra

De tughra had meerdere functies binnen het Ottomaanse bestuur en dagelijks leven.

Authenticeren van documenten

In tegenstelling tot oudere Turkse en Seltsjoekse voorbeelden is het gebruik van de Ottomaanse tughra uitgebreid gedocumenteerd in bewaard gebleven archieven.

De tughra was in essentie de officiële handtekening van de sultan en verleende juridische geldigheid aan brieven, benoemingen en verdragen.

Afhankelijk van de gelegenheid kon de uitvoering sober zijn of juist rijk versierd met goud en kleurpigmenten.

Veel documenten bleven goed bewaard doordat ze werden opgerold en opgeborgen in zijden zakken of houten kisten.

Op gebouwen en munten

Tughra’s verschenen ook als decoratief en politiek symbool op gebouwen. Vooral in latere eeuwen werden ze in steen gehouwen of als reliëf aangebracht.

In Istanbul zijn nog steeds voorbeelden te zien in het Topkapı-paleis en bij de Duitse Fontein, waar de tughra van Abdülhamid II samen met het monogram van Wilhelm II is verwerkt.

Ook op munten speelde de tughra een belangrijke rol. Vanaf Murad I en vooral onder Mehmed II werd het gebruik ervan op munten steeds gebruikelijker.

Zelfs vandaag leeft de term voort: de voorzijde van een munt heet in het Turks nog steeds tura.

Het verbieden van de Ottomaanse Tughra

Na de oprichting van de Republiek Turkije werd bij wet bepaald dat Ottomaanse symbolen, waaronder tughra’s, van staatsgebouwen moesten worden verwijderd of afgedekt.

Volgens historische bronnen moesten deze objecten worden overgebracht naar musea of, indien verwijdering schade zou veroorzaken, ter plaatse worden afgeschermd.

Let op: de exacte huidige juridische status van deze wet kon op basis van beschikbare officiële bronnen uit 2026 niet worden bevestigd.