Ottomaanse tughra: de vijf delen van een sultansmonogram
Wat een tughra is, de vijf benoemde delen op een echt museumblad en hoe de vorm zich ontwikkelde van Orhan Gazi in 1324 tot de 20e eeuw.
Inhoudsopgave
Een tughra is de handtekening van een sultan, getekend als embleem: zijn naam, de naam van zijn vader en een kort gebed, samengebracht in één vorm die de Ottomanen bovenaan decreten en op munten plaatsten. De tughra heeft vijf benoemde delen. De tool hieronder toont ze op een echt blad uit het Metropolitan Museum of Art.
In het kort
Een tughra is het zegel en de handtekening van een heerser,
getekend in vijf benoemde delen.
- Wat het is: het Middelturkse woord tugrag betekende het zegel en de handtekening van een heerser.
- Wat erin staat: de naam van de sultan, de naam van zijn vader en het gebed el-muzaffer dâimâ.
- Delen: Kürsü, Beyza, Kol, Tuğ en Zülfe.
- Hoe het werd gemaakt: “getrokken” (çekmek) door een hoge ambtenaar, de nişancı, niet geschreven.
- De eerste: Orhan Gazi, 1324, volgens de datering van de TDV İslâm Ansiklopedisi.
Vijf delen, één echte tughra
Tik op een nummer of naam
De tughra van Süleyman de Grote, een blad uit het Metropolitan Museum of Art. Elk deel is op de foto omlijnd en wordt beschreven zoals de TDV-encyclopedie het beschrijft.
- Kürsü (sere)Het basisblok. TDV zegt dat het de namen van de sultan en zijn vader bevat, met het gebed el-muzaffer dâimâ, “altijd zegevierend”.
- BeyzaTwee ovalen in elkaar die vanuit de Kürsü naar links buigen: een binnenste en een buitenste. TDV dateert de dubbele vorm in de tijd van Murad I.
- Kol (hançer)De arm: de ovalen van de Beyza lopen als één lange band naar rechts en omlaag door. Volgens TDV verschijnt dit deel onder Yıldırım Bayezid.
- TuğDrie rechte staven, de letter alif, die uit de Kürsü oprijzen. TDV merkt op dat het aantal alifs in de geschreven naam niets verandert aan dit aantal van drie.
- ZülfeDrie streken die vanaf de toppen van de staven naar links omlaag krullen. TDV vindt een eerste Zülfe-teken op de tughra van Orhan Gazi uit 1348, rechts van de alifs.
Nummers aangebracht bij de delen die de TDV-encyclopedie benoemt. De omlijningen zijn met de hand op de foto getekend en zijn bij benadering.
Een zegel, een handtekening, een tekening
Het lemma Tuğra in de TDV İslâm Ansiklopedisi van M. Uğur Derman geeft het Middelturkse tugrag als “het zegel en de handtekening van de heerser”. Ottomaanse documenten gebruiken er verschillende namen voor, waaronder tevkī‘, nişan en tuğra.
Ottomaanse bronnen spreken van het “trekken” van een tughra, çekmek, niet van het schrijven ervan. De hoge ambtenaar die de tughra van de sultan tekende, was de nişancı, die het lemma Nişancı van de TDV omschrijft als lid van de Dîvân-ı Hümâyun, de keizerlijke raad. Het leren tekenen van een tughra heette meşk-i tuğra.
De vroege tughra’s bestonden uit eenvoudige lijnen die de naam van de sultan en die van zijn vader in Arabische vorm weergaven. Later werden de titels şah en han en het gebed el-muzaffer dâimâ toegevoegd.
Oorsprongsverhaal dat TDV terzijde schuift
Hammers verhaal over het ontstaan van de tughra is, in de woorden van TDV, inmiddels volledig terzijde geschoven.
Hoe de vorm zich ontwikkelde
TDV volgt de vorm van Orhan Gazi tot de kalligrafen van de 20e eeuw. De nummers onder elke stap verwijzen naar de delen in de tool hierboven.
1324
Orhan Gazi
De eerste Ottomaanse tughra, volgens de datering van TDV; van Osman Gazi is er geen bekend. In “Orhan b. Osman” rijzen drie alifs op en strekken drie nuns zich naar links uit: het patroon dat latere tughra’s volgen.
4Tuğ2Beyza
1348
Orhan Gazi
Op zijn andere tughra beginnen de nuns te buigen en staat rechts van de alifs een Zülfe-teken.
2Beyza5Zülfe
Murad I
De Zülfe verschuift naar links en de gebogen nuns splitsen zich in tweeën: een binnenste en een buitenste Beyza. Het gebed wordt aan de tughra toegevoegd als muzaffer dâimâ.
5Zülfe2Beyza1Kürsü
Yıldırım Bayezid
De Kol verschijnt en de titel han wordt aan de naam van de vader toegevoegd.
3Kol1Kürsü
Van Mehmed II tot Süleyman
Mehmed II schrijft het gebed als el-muzaffer dâimâ. Selim I voegt de titel şah toe en Süleyman de Grote geeft die ook aan zijn vader: “Süleyman Şah b. Selîm Şah Han el-muzaffer dâimâ”.
1Kürsü
18e eeuw
Er wordt een verhoudingsregel uitgeprobeerd, met de Kürsü als maat en de totale hoogte op tweemaal de lengte ervan. TDV zegt dat deze poging de tughra geen harmonie gaf.
1Kürsü2Beyza3Kol4Tuğ5Zülfe
1815
Mustafa Râkım Efendi
De kalligraaf begint de tughra begin 19e eeuw te herwerken en bereikt vanaf 1815 het hoogtepunt van zijn vernieuwingen. Zijn tughra van Mahmud II boven de toegangspoort van het Topkapı-paleis, gedateerd 1230 (1815), is een van de duidelijkste voorbeelden van TDV. Hij begint ook met de gewoonte om de tweede naam of het pseudoniem van de sultan rechtsboven te schrijven.
1905
Sâmi Efendi
Zijn tughra van Abdülhamid II is volgens TDV kalligrafisch de sterkste van alle sultanstughra’s: bepaalde afstanden tussen vaste punten van de letters herhalen zich op minstens negenentwintig plaatsen exact.
1922
Tuğrakeş
Na het verdwijnen van het ambt van nişancı werden degenen die de tughra tekenden tuğrakeş genoemd, een titel die tot 1922 bleef bestaan.
Twee bladen, één sultan
Beide bladen, zelfde delen
Kies een deel: op beide omlijnd
Volgens het museum zijn beide bladen gemaakt met inkt, dekkende waterverf en goud op papier. Beide bladen zijn 52,1 cm hoog. Het eerste is 64,5 cm breed, het tweede 59,7 cm. Ze worden hier in die onderlinge verhoudingen getoond.
- Kürsü (sere)Op beide bladen ligt het dichte blok gestapelde letters aan de voet van de staven.
- BeyzaOp beide bladen is het buitenste ovaal het grootst en ligt het binnenste erin. Beide zijn gevuld met gouden en blauwe bloemen.
- Kol (hançer)Op beide bladen loopt de band vanuit de Kürsü door tot de rechterrand van het blad.
- TuğOp beide bladen rijzen de drie staven naast elkaar op. Bovenaan zijn de buitenste twee met goud gevuld en de middelste met wit.
- ZülfeOp beide bladen buigen de streken over de staven heen naar links omlaag en eindigen ze tussen de ovalen van de Beyza.
Nummers aangebracht bij de delen die de TDV-encyclopedie benoemt. De omlijningen zijn met de hand getekend en zijn bij benadering.
TDV beschrijft een gebruik dat verklaart waarom een tughra een los blad kon zijn: verluchte tughra’s werden vooraf gemaakt en tegen ontvangstbewijs aan de schatkist overhandigd. Bij gebruik werd zo’n blad boven de tekst van een decreet geplakt. De nişancı schreef dan sahhü’l-vasl over beide bladen heen om de verbinding te bevestigen.
Yazı tura: de tughra op een munt
TDV merkt op dat een Ottomaanse munt aan de ene kant de tughra van de sultan droeg en aan de andere kant een regel die begon met durube fî en de plaats en datum vermeldde. Daarom noemen Turken de twee kanten van een munt nog altijd yazı en tura.
Op steen, poorten en een wet
Vanaf de 18e eeuw werd de tughra ook naast inscripties in steen gehouwen. TDV telt twee oudere uitzonderingen: een inscriptie uit 1431 boven de poort van het fort van Yedikule in Thessaloniki, met de tughra van Murad II, en de inscriptie van de Nişancı Mehmed Paşa-moskee in Istanbul, met een tughra van Murad III. In 1815 werd de tughra van Mahmud II boven de toegangspoort van het Topkapı-paleis geplaatst. TDV noemt twee tughra’s in mozaïek in Istanbul: die van Abdülmecid in de Hagia Sophia en die van Abdülhamid II aan de binnenkant van de koepel van de Duitse Fontein.
Een wet over tughra’s op gebouwen
Het TBMM-dossier voor wetsvoorstel 2/2172 beschrijft wet nr. 1057, met de titel “… Üzerindeki Tuğra ve Methiyelerin Kaldırılması Hakkında Kanun”, als de wet die voorziet in het verwijderen of op passende wijze bedekken van de tughra’s, wapens en lofinscripties van sultans op staatsgebouwen.
Korte antwoorden
Wat staat er in een tughra?
De naam van de sultan en die van zijn vader, met titels als şah en han en het gebed el-muzaffer dâimâ, zoals TDV ze opsomt.
Wie tekende de tughra van de sultan?
De nişancı, een hoge ambtenaar. Na het verdwijnen van dat ambt werden de tekenaars tuğrakeş genoemd, tot 1922.
Is een tughra hetzelfde als een zegel?
Het oude Turkse woord betekende zowel zegel als handtekening. Viziers, gouverneurs en enkele andere dienaren van de staat gebruikten een ander teken, de pençe. Dat stond in de lege ruimte rechts van het begin van de tekst, niet bovenaan.
Zag elke tughra er hetzelfde uit?
Nee. TDV beschrijft hoe de Kürsü, de lengte van de Kol en de vorm van de Beyza, Tuğ en Zülfe per regeerperiode veranderden. Mustafa Râkım Efendi herwerkte de vorm begin 19e eeuw.
Bronnen
De delen, de dateringen en de gebruiken komen uit de twee TDV-lemma’s. De afbeeldingen zijn foto’s uit het publiek domein, afkomstig uit de open-accesscollectie van het Metropolitan Museum.
Open de bronnenlijst
- Tuğra, M. Uğur Derman, TDV İslâm Ansiklopedisi — TDV İslâm Ansiklopedisi, gecontroleerd op 20‑10‑2026
- Nişancı, Erhan Afyoncu, TDV İslâm Ansiklopedisi — TDV İslâm Ansiklopedisi, gecontroleerd op 20‑10‑2026
- Tughra (Insignia) of Sultan Süleiman the Magnificent, 38.149.1 — The Metropolitan Museum of Art, Open Access, gecontroleerd op 20‑10‑2026
- Tughra (Insignia) of Sultan Süleiman the Magnificent, 38.149.2 — The Metropolitan Museum of Art, Open Access, gecontroleerd op 20‑10‑2026
- Dossier wetsvoorstel 2/2172, wet nr. 1057 — TBMM, gecontroleerd op 20‑10‑2026
De omlijningen en nummers op de foto’s en de munttekening zijn voor deze gids gemaakt.
