Turks kiessysteem: De complete gids voor expats in 2026

Politiek in Turkije is meer dan alleen een kruisje op het stembiljet het is de hartslag van de economie en het dagelijks leven.

Voor expats, investeerders en waarnemers is inzicht in het Turkse kiesstelsel geen droge theorie, maar essentiële kennis. Waarom? Omdat verkiezingsuitslagen in Turkije vaak directe gevolgen hebben voor de wisselkoers van de Turkse Lira, de huurprijzen en de regels voor verblijfsvergunningen. In dit artikel breken we het complexe systeem af in begrijpelijke brokken en leggen we voor eens en altijd uit waarom uw ‘Mavi Kart’ op de verkiezingsdag helaas in uw portemonnee moet blijven.

Het systeem in vogelvlucht: Parlement & President

Turkije werkt volgens een presidentieel regeringssysteem. Dit betekent dat de macht bij de president ligt en niet langer bij de premier (een ambt dat in 2018 werd afgeschaft). Het parlement, de Grote Nationale Assemblee van Turkije (TBMM), bestaat uit 600 afgevaardigden.

Verkiezingen vinden regulier elke vijf jaar plaats. De volgende reguliere presidents- en parlementsverkiezingen staan gepland voor mei 2028, tenzij er vervroegde verkiezingen worden uitgeschreven.

Het kiesstelsel is gebaseerd op evenredige vertegenwoordiging, maar met een cruciale drempel:

• De 7%-kiesdrempel: Sinds 2022 is de nationale kiesdrempel verlaagd van 10% naar 7%. Een partij moet landelijk minstens 7% van de stemmen behalen om in het parlement te komen.
• Kiesallianties (Ittifak): Hier wordt het tactisch. Kleine partijen kunnen deze drempel omzeilen door een alliantie aan te gaan met grotere partijen. Als de alliantie in totaal boven de 7% uitkomt, treden ook de kleine partners toe tot het parlement.

De presidentsverkiezing: Het 50+1 principe

De president wordt rechtstreeks door het volk gekozen. Hier geldt het principe van de absolute meerderheid, met een strikte voorwaarde:

Een kandidaat wint alleen als hij of zij in de eerste ronde meer dan 50% van de geldige stemmen (50% + 1 stem) behaalt. Als niemand dit haalt wat in het gepolariseerde Turkse landschap vaak gebeurt gaan de twee sterkste kandidaten twee weken later naar een tweede ronde (stemsprong).

Wie mag president worden?

De eisen voor het hoogste ambt in de staat zijn streng:

• Minstens 40 jaar oud.
• Afgeronde hogere opleiding (universiteit).
• De Turkse nationaliteit bezitten.

Een president mag maximaal twee termijnen dienen. Er is echter een constitutionele achterdeur: als het parlement tijdens de tweede termijn besluit tot vervroegde verkiezingen, mag de zittende president zich opnieuw kandidaat stellen.

De parlementsverkiezingen: Wie maakt de wetten?

In tegenstelling tot bij de president zijn de eisen voor parlementsleden iets soepeler om een bredere vertegenwoordiging te waarborgen. Turkije is verdeeld in 87 kiesdistricten (Istanbul heeft vanwege de omvang alleen al drie districten).

Voorwaarden voor parlementsleden

• Minimumleeftijd: 18 jaar.
• Opleiding: Minimaal basisschool (geen universitair diploma vereist).
• Voltooide of vrijgestelde militaire dienst (voor mannen).
• Geen strafblad voor zware misdrijven.

Belangrijk voor expats: Veel ambtenaren en openbare werknemers moeten hun baan opzeggen voordat ze zich kandidaat mogen stellen. Dit geldt voor rechters, officieren van justitie, militairen en zelfs docenten aan staatsuniversiteiten. Dit is bedoeld om de neutraliteit van de staat tijdens de campagne te waarborgen.

Gemeenteraadsverkiezingen: Waar het dagelijks leven wordt bepaald

Terwijl Ankara de grote politiek bedrijft, bepaalt uw lokale burgemeester (Belediye Başkanı) of de straat voor uw huis wordt gerepareerd. Gemeenteraadsverkiezingen vinden ook elke vijf jaar plaats (de laatste in 2024, de volgende ronde in 2029).

Hier kiest u niet alleen de burgemeester, maar ook de Muhtar (wijkhoofd). De Muhtar is vaak het belangrijkste aanspreekpunt voor lokale bureaucratische zaken. Een interessant detail: Muhtars zijn niet verbonden aan politieke partijen; het is een pure persoonlijkheidsverkiezing.

Wie mag er stemmen? (De Mavi Kart check)

Er heerst vaak verwarring onder mensen met een Turkse achtergrond in Nederland en België. Het stemrecht is strikt gebonden aan de Turkse nationaliteit.

Mogen houders van een Mavi Kart stemmen?
Nee. De “Blauwe Kaart” (Mavi Kart) geeft voormalige Turkse staatsburgers bijna alle rechten (erfrecht, arbeidsrecht, onroerend goed kopen), maar het verleent geen actief of passief stemrecht. Wie zijn Turkse paspoort heeft ingeleverd (bijv. voor de Nederlandse naturalisatie), kan in Turkije niet meer stemmen. Meer informatie over reisdocumenten vindt u in onze gids over het Turks Paspoort.

Voor Turkse burgers in het buitenland geldt: zij kunnen stemmen in consulaten (bijv. in Amsterdam, Deventer of Rotterdam) of bij grensovergangen. Het mobilisatiepotentieel van Turken in het buitenland is enorm en vaak doorslaggevend voor de uitslag.

De verkiezingsdag: Hoe verloopt het?

De opkomst bij verkiezingen in Turkije is internationaal gezien extreem hoog (vaak boven de 85%). Stemmen zit diep geworteld in de politieke cultuur.

• Locatie: Meestal scholen. Uw exacte stembus vindt u via het e Devlet portaal.
• Identificatie: Alleen met een geldig Turks identiteitsbewijs (Kimlik) of paspoort.
• Alcoholverbod: Op de verkiezingsdag geldt vaak een strikt verbod op het schenken van alcohol in openbare gelegenheden tot het einde van de stemtijd.

Veiligheid en controle: Wie telt de stemmen?

De hoogste autoriteit is de Hoge Kiesraad (YSK). Deze bestaat uit hooggeplaatste rechters. Hun beslissingen zijn definitief en kunnen bij geen enkele andere rechtbank worden aangevochten.

De tip van de expert: Vertrouwen is goed, controle is beter. Na sluiting van de stembureaus (meestal 17:00 uur) worden de stemmen ter plekke openbaar geteld. Elke burger heeft het recht om de telling in zijn of haar stembureau bij te wonen. De resultaten (“Tutanak”) worden direct in het klaslokaal ondertekend en vaak per smartphone gefotografeerd door partijwaarnemers om manipulatie tijdens het transport te voorkomen.

Voor meer inzichten in het leven en de bureaucratie in Turkije raden we u aan ons artikel over Turkse feestdagen te lezen, aangezien deze vaak samenvallen met verkiezingsperiodes, of verdiep u in de regels rondom officiële documenten in onze andere gidsen.