Sultan Abdülmecid I: Hervormer & Bouwer van Dolmabahçe

Sultan Abdülmecid I ging de geschiedenis in als de grote vernieuwer van het Ottomaanse Rijk. Zijn regeerperiode (1839-1861) markeerde het begin van het moderne Turkije: hij initieerde de diepgaande Tanzimat hervormingen, stelde het rijk cultureel open voor het Westen en liet met het Dolmabahçe Paleis een monumentale erfenis na. Toch werd zijn tijdperk ook gekenmerkt door zware crises van het conflict om Egypte tot de kostbare Krimoorlog.

Afkomst en familie

Abdülmecid werd op 25 april 1823 geboren in Constantinopel (het huidige Istanbul). Hij was de zoon van de hervormingsgezinde Sultan Mahmud II en diens echtgenote Bezmiâlem Valide Sultan. Zijn opvoeding was revolutionair voor een Ottomaanse prins: hij kreeg een westers georiënteerde educatie en was de eerste sultan die vloeiend Frans sprak, de diplomatieke taal van die tijd.

Zijn harem en familie waren omvangrijk. Tot zijn belangrijkste echtgenotes (Kadın Efendi) behoorden:

• Servetseza Kadın (Hoofdvrouw/Başkadin)
• Şevkefza Kadın (Moeder van Sultan Murad V)
• Tirimüjgan Kadın (Moeder van Sultan Abdülhamid II)
• Gülcemal Kadın (Moeder van Sultan Mehmed V Reşad)
• Gülistu Kadın (Moeder van Sultan Mehmed VI Vahideddin)
• Rahime Perestu Kadın (Adoptiemoeder van Abdülhamid II en latere Valide Sultan)

Troonsbestijging in roerige tijden

Toen Abdülmecid op 2 juli 1839 de troon besteeg kort na de dood van zijn vader was hij pas 16 jaar oud. Het rijk bevond zich in een existentiële crisis: het Ottomaanse leger had zojuist de Slag bij Nizip verloren van de Egyptische gouverneur Muhammad Ali Pasha, en admiraal Ahmed Fevzi Pasha had de volledige vloot aan de Egyptenaren overgedragen.

Alleen door ingrijpen van de Europese grootmachten (Groot Brittannië, Rusland, Oostenrijk en Pruisen) kon de ineenstorting worden voorkomen. De Conventie van Londen in 1840 regelde de vrede: Muhammad Ali kreeg het erfelijke gouverneurschap over Egypte, maar moest Syrië, Kreta en de Ottomaanse vloot teruggeven. Deze episode maakte duidelijk hoe afhankelijk het voortbestaan van het rijk inmiddels was van de Europese diplomatie.

De legende van de hulp aan Ierland (1847)

Een tot de verbeelding sprekend hoofdstuk uit zijn bewind is de Ottomaanse hulp tijdens de Grote Hongersnood in Ierland (Great Famine). Historisch vastgelegd is dat Sultan Abdülmecid 1.000 pond sterling schonk (naar huidige maatstaven een aanzienlijk bedrag). Een dankbrief van Ierse edelen aan de sultan wordt tot op de dag van vandaag bewaard in de Ottomaanse archieven.

Er gaat ook een hardnekkig verhaal de ronde dat de sultan oorspronkelijk 10.000 pond wilde doneren, maar door Britse diplomaten werd afgeremd om koningin Victoria (die zelf 2.000 pond gaf) niet in verlegenheid te brengen. Ook het verhaal van drie Ottomaanse schepen die, ondanks een Britse blokkade, stiekem voedsel losten in de haven van Drogheda, is een vast onderdeel van de lokale Ierse folklore hoewel officieel bewijs in scheepsregisters tot nu toe ontbreekt. Feit is wel dat het wapen van de Ierse stad Drogheda (ster en halve maan) al eeuwen vóór de hongersnood bestond, maar tegenwoordig door de inwoners vaak trots wordt geïnterpreteerd als symbool van deze historische vriendschap.

Het tijdperk van de Tanzimat hervormingen

Abdülmecids belangrijkste politieke erfenis was de consequente modernisering van de staat. Met het Edict van Gülhane (3 november 1839) en het latere Edict van de Hervorming (1856) garandeerde hij al zijn onderdanen ongeacht hun religie bescherming van leven, eer en eigendom.

Een overzicht van zijn belangrijkste hervormingen:

• Financiën: Introductie van de eerste Ottomaanse bankbiljetten (Kaime) in 1840.
• Symbolen: Standaardisering van de Turkse vlag (maan en ster op rode achtergrond) in 1844 en de introductie van het volkslied (Mecidiye Marşı).
• Militair: Invoering van de algemene dienstplicht (1843/44) ter vervanging van willekeurige ronselingen.
• Recht & Bestuur: Oprichting van moderne rechtbanken naar Frans model en de opbouw van een gecentraliseerde bureaucratie.
• Onderwijs: Oprichting van een ministerie van Onderwijs (1857) en plannen voor de eerste universiteit (Darülfünun).
• Mensenrechten: Verbod op de slavenhandel (sluiting van de slavenmarkt in Istanbul in 1847), hoewel de slavernij als instituut nog niet volledig werd afgeschaft.

De Krimoorlog en de schuldenval

De Krimoorlog (1853-1856), waarin het Ottomaanse Rijk zij aan zij met Groot Brittannië en Frankrijk tegen Rusland vocht, leverde weliswaar een militaire overwinning op, maar tegen een hoge prijs. Om de oorlog te financieren, moest de sultan in 1854 de eerste buitenlandse leningen afsluiten. Dit was het begin van een periode van zware economische schulden die het rijk uiteindelijk onder Europese financiële curatele zou plaatsen.en spiraal van schulden die het rijk in de daaropvolgende decennia in financiële afhankelijkheid van Europa bracht.

Dolmabahçe Paleis: Pracht en praal aan de Bosporus

Sultan Abdülmecid wilde bewijzen dat het Ottomaanse Rijk een moderne Europese staat was. Daarom verliet hij het traditionele Topkapı Paleis en liet hij tussen 1843 en 1856 het Dolmabahçe Paleis bouwen. De bouw kostte immense bedragen: vijf miljoen Ottomaanse gouden lira, wat destijds overeenkwam met ongeveer 35 ton goud.

Volgens de huidige goudprijzen (eind 2025) zou deze goudwaarde vandaag de dag een astronomisch bedrag van meer dan 3 miljard US dollar vertegenwoordigen. Alleen al voor de decoratie van de plafonds zou naar verluidt 14 ton bladgoud zijn gebruikt. Wie deze pracht vandaag de dag wil bewonderen, kan dit uitstekend doen met een tour het paleis is vanaf het water bijzonder indrukwekkend, daarom kiezen veel bezoekers ervoor om vervoer in Istanbul slim te regelen of een boottocht te maken om de gevel in volle glorie te zien.

Ook de inrichting was van wereldklasse: reusachtige kristallen luchters en kostbare tapijten sierden de zalen. Tot op de dag van vandaag getuigen de aanwezige Turkse tapijten van het meesterlijke vakmanschap uit die tijd.

Dood en opvolging

Sultan Abdülmecid I stierf op 25 juni 1861 op de jonge leeftijd van 38 jaar aan tuberculose dezelfde ziekte die ook andere familieleden had getroffen. Hij werd begraven bij de Yavuz Selim moskee in Istanbul. Zijn opvolger was zijn halfbroer Sultan Abdülaziz, die de hervormingspolitiek aanvankelijk voortzette, maar eveneens te kampen kreeg met de drukkende schuldenlast.