Anatolisch tapijt: geschiedenis, soorten en hoe te kiezen

Een handgeknoopt Anatolisch tapijt kan moeiteloos honderden jaren overleven. Dat is geen marketingpraat, maar een feit dat je ziet in musea van Istanbul tot Stockholm. Deze tapijten zijn geen decoratie alleen; ze zijn dragers van herinneringen, geloof en dagelijks leven in Anatolië.

Van sobere geometrie uit nomadische Yörük-gemeenschappen tot verfijnde Ottomaanse bloemmotieven: elk tapijt vertelt wie het maakte en waarom. Patronen zijn nooit willekeurig. Ze tonen hoop, angst, liefde of bescherming, vastgelegd in wol en kleur.

De geschiedenis van het Anatolische tapijt

Anatolische tapijten worden traditioneel in twee hoofdgroepen verdeeld:

• Vroege Yörük-tapijten: met strakke geometrische vormen en symbolen uit de natuur.
• Klassieke Ottomaanse tapijten: rijk versierd met bloemen, ranken en centrale medaillons.

Centraal-Aziatische oorsprong

Het oudste bekende geknoopte tapijt ter wereld is het Pazırık-tapijt, gevonden in een grafheuvel in Centraal-Azië. Het dateert uit de 5e–3e eeuw v.Chr. en toont al de Turkse knooptechniek. Dit bewijst dat het knopen – en niet enkel weven – al zeer vroeg werd beheerst door Turkse volkeren.

Het Seltsjoeken-tijdperk

Grote Seltsjoeken

Van de Grote Seltsjoeken zijn geen intacte tapijten bewaard gebleven. Historici gaan ervan uit dat veel textiel verloren ging tijdens oorlogen en invasies. Miniaturen uit manuscripten geven wel inzicht in de patronen en kleurvlakken die toen gangbaar waren.

Anatolische Seltsjoeken

In Anatolië ontwikkelden de Seltsjoeken een duidelijke stijl: wol als basismateriaal, diepe rood- en blauwtinten en de Gördes-knoop. Deze periode legde de basis voor vrijwel alle latere Anatolische tapijten.

Het Beyliks-tijdperk

Na de Seltsjoeken bleef de tapijttraditie levend binnen de Anatolische vorstendommen. Dierfiguren kwamen vaker voor, wat leidde tot de benaming “Animal Figure Anatolian Rugs”. Het Marby-tapijt in Zweden is hiervan een bekend voorbeeld.

Ottomaanse tijdperk

In Ottomaanse paleizen werden tapijten geweven door de Ehli Hiref-gilden. Zij werkten met zijde, fijne wol en soms goud- of zilverdraad. De ontwerpen sloten aan bij de architectuur van moskeeën en paleizen, met symmetrie en ritme als uitgangspunt.

Hereke-tapijten

Voor het Dolmabahçe-paleis werden in Hereke speciale werkplaatsen opgericht. Hereke-tapijten staan nog steeds bekend om hun extreem hoge knoopdichtheid en verfijnde zijde- en wolkwaliteit. Ze worden vandaag beschouwd als verzamelobjecten.

Modernisering en hedendaagse situatie

Met de opkomst van fabrieksproductie verschoof het weven van huis naar werkplaats. Machinaal gemaakte tapijten zijn goedkoper en sneller beschikbaar, maar missen de symboliek en levensduur van handwerk. Kelims wisten hun identiteit beter te behouden door hun eenvoud.

Toch kiezen steeds meer huishoudens voor machinaal vervaardigde producten, wat traditionele weefkunst onder druk zet.

Kenmerken van Anatolische tapijten

Anatolische tapijten worden geknoopt op handgetouwen. Afhankelijk van formaat en knoopdichtheid kan de productie maanden tot zelfs jaren duren. Grote tapijten worden vaak door twee wevers tegelijk gemaakt.

Patronen liggen niet vast. De wever werkt vaak uit het hoofd en verwerkt persoonlijke ervaringen of wensen in het ontwerp. Daardoor is geen enkel tapijt identiek.

Traditioneel worden natuurlijke kleurstoffen gebruikt, afkomstig van planten, wortels en insecten. Dat zorgt voor kleuren die met de tijd mooier worden in plaats van fletser.

Hoeveel kost een Anatolisch tapijt?

De waarde van een Anatolisch tapijt hangt af van materiaal, knoopdichtheid, herkomst en vakmanschap. Vergelijk altijd meerdere aanbieders en let niet alleen op prijs, maar ook op kwaliteit en authenticiteit.

Regionale tapijten zoals Bünyan-, Uşak- of Demirci-tapijten worden vaak per vaste maat aangeboden. Antieke tapijten kunnen soms verrassend betaalbaar zijn, afhankelijk van staat en herkomst.