Yunus Emre: De mysticus die Turks tot taal van de liefde maakte

Stel je het Anatolië van de 13e eeuw voor: een land dat in brand staat. De Mongoolse stormen razen over de vlakten, het Seltsjoekenrijk brokkelt af en de bevolking lijdt onder honger, oorlog en chaos. Precies in deze duisternis verhief zich een stem die niet opriep tot de wapens, maar tot de liefde. Die stem behoorde toe aan Yunus Emre.

Yunus Emre was niet zomaar een dichter; hij was de ’trooster van de ziel’ van een hele natie. Terwijl de elite Perzisch sprak, deed hij iets revolutionairs: hij sprak Turks. Hij bracht de verheven mystiek van het soefisme naar de eenvoudige taal van boeren en herders. Vandaag de dag, meer dan 700 jaar later, is zijn boodschap van humanisme en eenheid actueler dan ooit, vergelijkbaar met de blijvende invloed van latere literaire iconen zoals Halide Edip Adıvar.

Wie was de persoon Yunus Emre?

Historisch bevestigde feiten over Yunus Emre zijn schaars, maar onderzoek dateert zijn geboorte rond 1240 n.Chr. (vaak wordt 1238 genoemd). Hij werd vermoedelijk geboren in Sarıköy, een dorp in het huidige district Mihalıççık in de provincie Eskişehir. Zijn leven valt samen met een van de meest turbulente fasen uit de Turkse geschiedenis: de overgang van de Seltsjoeken naar het Ottomaanse Rijk.

In tegenstelling tot de hoofse elite die in paleizen leefde, was Yunus een man van het volk. Hij zwierf als derwisj door Anatolië, Azerbeidzjan en tot aan Damascus. Toch was zijn belangrijkste reis een innerlijke reis. Hij zocht niet naar wereldse roem, maar naar de goddelijke waarheid.

De legende: Van tarwe naar de adem

Om Yunus Emre echt te begrijpen, moet men de legendes kennen die hem omringen. Het beroemdste verhaal vertelt over zijn ontmoeting met Hacı Bektaş Veli. Tijdens een hongersnood ging de jonge Yunus naar het derwisj klooster om tarwe te vragen. Hacı Bektaş bood hem in plaats daarvan zijn ‘Nefes’ (gezegende adem) aan. Yunus weigerde en hield vast aan de tarwe.

Op de terugweg besefte hij zijn fout: de tarwe zou worden opgegeten, maar de spirituele adem zou eeuwig zijn geweest. Hij keerde terug, maar Hacı Bektaş stuurde hem door naar een andere leraar: Tapduk Emre. Dit verhaal symboliseert de overgang van materieel overleven naar spirituele volwassenheid. Bij Tapduk Emre diende Yunus naar verluidt 40 jaar lang en bracht alleen kaarsrecht hout naar het klooster, want: “In deze poort mag niets kroms binnentreden, zelfs geen hout.”

De taalkundige revolutie: Waarom Turks?

Het grootste geheim van zijn roem ligt wellicht in zijn taalgebruik. In de 13e eeuw werd Turks vaak geminacht als de ‘ruwe taal’ van de boeren. Literatuur werd geschreven in het Perzisch (zoals de beroemde Mesnevi van Rumi). Yunus Emre brak met deze traditie. Hij bewees dat het Turks in staat was om de diepste filosofische en mystieke concepten uit te drukken.

Zijn stijl wordt omschreven als Sehl i Mümteni: het lijkt zo eenvoudig dat je denkt dat je het zelf zou kunnen schrijven totdat je het probeert en struikelt over de diepgang. Hij nam de complexe culturele rijkdom van de islam en maakte deze voor iedereen begrijpelijk. Zijn verzen zijn als een Anatolisch tapijt: sober qua materiaal, maar oneindig complex in het patroon.

Zijn meesterwerken: Divan en Risâletü’n Nushiyye

Yunus Emre liet ons twee hoofdwerken na die tot op de dag van vandaag worden bestudeerd:

• De Divan: Een verzameling van zijn gedichten, meestal geschreven in de lettergreep maat (Hece Vezni), die ook in de Turkse volksmuziek wordt gebruikt. Hierin bevinden zich zijn beroemde hymnen over de liefde (Aşk).
• Risâletü’n Nushiyye (Boek van de Adviezen): Dit werk, geschreven rond 1307/1308, is een didactisch leerdicht. Het is ernstiger en gestructureerder dan de Divan en houdt zich bezig met de strijd van de geest tegen het ego (Nefs). Het herinnert in zijn aard aan de wijsheidsliteratuur die men terugvindt in de rijke geschiedenis van de regio.

Soefisme: De leer van de eenheid

Voor Yunus Emre was het soefisme geen theoretische discipline, maar een geleefde praktijk. Zijn filosofie laat zich samenvatten in één zin: “Yaratılanı hoş gör, Yaratandan ötürü” (Heb het schepsel lief omwille van de Schepper). Hij leerde dat de weg naar God alleen via het menselijk hart loopt. Wie harten breekt, kan geen oprecht gelovige zijn.

Deze boodschap was radicaal. In een tijd van kruistochten en Mongoolse oorlogen predikte hij sociale vrede en de gelijkheid van alle mensen, ongeacht hun herkomst of religie. Deze waarden worden nog steeds gevierd tijdens moderne feestdagen in Turkije, waar zijn humanisme diep geworteld blijft.

Dood en nalatenschap: Eén graf is niet genoeg

Yunus Emre stierf rond het jaar 1321 op ongeveer 80-jarige leeftijd. Maar als je in Turkije vraagt waar hij begraven ligt, zul je vele antwoorden krijgen. Er zijn talloze plaatsen die zijn graf claimen van Eskişehir tot Karaman en Erzurum. Dit is geen historische tegenstrijdigheid, maar een bewijs van de liefde voor hem: elke stad wilde hem bij zich hebben.

Tegenwoordig is zijn mausoleum in Mihalıççık (Eskişehir) de officieel erkende locatie, maar Yunus Emre zelf zou waarschijnlijk hebben gezegd: “Mijn graf ligt niet in de aarde, maar in de harten van degenen die liefhebben.”