Yunus Emre: Mistyk, który uczynił turecki językiem miłości

Wyobraź sobie Anatolię w XIII wieku: krainę w płomieniach. Najazdy mongolskie przetaczają się przez równiny, państwo Seldżuków rozpada się, a ludzie cierpią z powodu głodu, wojny i chaosu. Dokładnie w tej ciemności narodził się głos, który nie wzywał do chwycenia za broń, lecz do miłości. Głos ten należał do Yunusa Emre.

Yunus Emre nie był tylko poetą; był „ukoicielem dusz” całego narodu. Podczas gdy elity posługiwały się językiem perskim, on dokonał czegoś rewolucyjnego: zaczął pisać po turecku. Przeniósł głęboką mistykę sufizmu do prostego języka chłopów i pasterzy. Dziś, ponad 700 lat później, jego przesłanie o humanizmie i jedności jest bardziej aktualne niż kiedykolwiek.

Kim był Yunus Emre?

Historycznie potwierdzone fakty na temat Yunusa Emre są nieliczne, jednak badania datują jego narodziny na około 1248 rok n. e.. Prawdopodobnie urodził się w Sarıköy, wiosce w dzisiejszym dystrykcie Mihalıççık w prowincji Eskişehir. Jego życie przypadło na jedną z najbardziej burzliwych faz w historii Turcji: przejście od panowania Seldżuków do Imperium Osmańskiego.

W przeciwieństwie do dworskiej elity żyjącej w pałacach, Yunus był człowiekiem ludu. Wędrował jako derwisz przez Anatolię, Azerbejdżan, a nawet dotarł do Damaszku, odwiedzając regiony tak bogate kulturowo jak dzisiejszy Artvin. Jednak jego najważniejszą podróżą była ta wewnętrzna. Nie szukał ziemskiej sławy, lecz boskiej prawdy.

Legenda: Od pszenicy do tchu

Aby naprawdę zrozumieć Yunusa Emre, trzeba poznać legendy, które go otaczają. Najsłynniejsza historia opowiada o jego spotkaniu z Hacı Bektaş Veli. Podczas głodu młody Yunus udał się do klasztoru derwiszów, aby prosić o pszenicę. Hacı Bektaş zaoferował mu zamiast tego swój „Nefes” (błogosławiony oddech). Yunus odmówił i upierał się przy ziarnie.

W drodze powrotnej zrozumiał swój błąd: pszenica zostanie zjedzona, ale duchowy oddech trwałby wiecznie. Powrócił, lecz Hacı Bektaş odesłał go do innego nauczyciela: Tapduka Emre. Ta historia symbolizuje przejście od przetrwania materialnego do dojrzałości duchowej. U Tapduka Emre Yunus miał służyć przez 40 lat, przynosząc do klasztoru wyłącznie proste drewno, twierdząc: „Przez tę bramę nie może przejść nic krzywego, nawet kawałek drewna”.

Rewolucja językowa: Dlaczego turecki?

Być może największa tajemnica jego sławy tkwi w języku. W XIII wieku turecki był często lekceważony jako „prostacki język” chłopów. Literaturę tworzono po persku (jak słynne Mesnevi Rumiego). Yunus Emre zerwał z tą tradycją. Udowodnił, że język turecki jest zdolny do wyrażania najgłębszych koncepcji filozoficznych i mistycznych.

Jego styl określa się mianem Sehl i Mümteni: wydaje się tak prosty, że każdemu zdaje się, iż mógłby napisać to samo dopóki sam nie spróbuje i nie polegnie w obliczu głębi przekazu. Yunus przełożył złożoną tradycję islamu na język zrozumiały dla każdego. Jego strofy są jak anatolijskie kobierce: proste w materiale, lecz nieskończenie złożone w swoim wzorze.

Arcydzieła: Diwan i Risâletü’n Nushiyye

Yunus Emre pozostawił po sobie dwa główne dzieła, które są studiowane do dziś:

• Diwan: Zbiór jego poezji, pisany głównie miarą sylabiczną (Hece Vezni), stosowaną również w tureckiej muzyce ludowej. To tutaj znajdują się jego słynne hymny o miłości (Aşk).
• Risâletü’n Nushiyye (Księga Rad): Utwór napisany około 1307/1308 roku, mający charakter dydaktyczny. Jest bardziej poważny i ustrukturyzowany niż Diwan, skupiając się na walce ducha z ego (Nefs).

Sufizm: Nauka o jedności

Dla Yunusa Emre sufizm nie był dyscypliną teoretyczną, lecz praktyką życia. Jego filozofię można streścić w jednym zdaniu: „Yaratılanı hoş gör, Yaratandan ötürü” (Miłuj stworzenie ze względu na Stwórcę). Nauczał, że droga do Boga prowadzi tylko przez ludzkie serce. Kto łamie serca, nie może być prawdziwie wierzącym.

To przesłanie było radykalne. W czasach wypraw krzyżowych i wojen mongolskich głosił pokój społeczny i równość wszystkich ludzi, niezależnie od ich pochodzenia czy religii. Przekuwał ludzki ból w nadzieję.

Śmierć i dziedzictwo: Jeden grób to za mało

Yunus Emre zmarł około roku 1321 w wieku około 80 lat. Jeśli jednak zapytasz w Turcji, gdzie jest pochowany, usłyszysz wiele odpowiedzi. Istnieje liczne miejsca roszczące sobie prawo do miana jego miejsca spoczynku od Eskişehir przez Karaman aż po Erzurum. Nie jest to sprzeczność historyczna, lecz dowód miłości: każde miasto chciało mieć go u siebie. Jego życie i nauki są integralną częścią tureckiej tożsamości narodowej.

Dziś jego mauzoleum w Mihalıççık (Eskişehir) jest oficjalnie uznanym miejscem, ale sam Yunus Emre prawdopodobnie powiedziałby: „Mój grób nie jest w ziemi, lecz w sercach tych, którzy kochają”.