Οθωμανική Αυτοκρατορία & ΗΠΑ: Κρυφή Ιστορία & Διπλωματία (1797-1927)

Γιατί είναι αυτό σημαντικό σήμερα; Η στρατηγική εταιρική σχέση μεταξύ Τουρκίας και ΗΠΑ συχνά παρουσιάζεται ως ένα σύγχρονο φαινόμενο της εποχής του ΝΑΤΟ. Ωστόσο, οι ρίζες της φτάνουν πολύ βαθύτερα σε μια μυστική συμφωνία όπλων το 1830 και την πρώτη αμερικανική εμπορική αποστολή το 1797. Για να κατανοήσει κανείς τη σημερινή γεωπολιτική, πρέπει να γνωρίζει γιατί ένας Οθωμανός Σουλτάνος πήρε το μέρος του Λίνκολν στον Αμερικανικό Εμφύλιο.

Ι. Εισαγωγή: Κάτι παραπάνω από καπνός και σύκα

Ξεχάστε τα στεγνά βιβλία ιστορίας που απλώς παραθέτουν ημερομηνίες. Η σχέση μεταξύ της Υψηλής Πύλης και της νεαρής Αμερικανικής Δημοκρατίας ήταν ένα διπλωματικό θρίλερ. Αφορούσε την προστασία από την πειρατεία, την πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και την ανταλλαγή τεχνολογίας, την οποία οι ευρωπαϊκές δυνάμεις παρακολουθούσαν με καχυποψία. Κοιτάμε πίσω από τα παρασκήνια μιας συμμαχίας που βασίστηκε στον πραγματισμό και όχι στην ιδεολογία.

II. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία: Ο γίγαντας του Βοσπόρου

Για να κατανοήσουμε τη δυναμική, πρέπει να αντιληφθούμε τις διαστάσεις. Μεταξύ 1299 και 1922, η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν απλώς ένα κράτος, αλλά μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Έλεγχε τους ιερούς τόπους και τις εμπορικές οδούς τριών ηπείρων. Αν εξετάσει κανείς την ιστορία ηγεμόνων όπως ο Σουλτάνος Μωάμεθ Ε΄ «Ρεσάντ», γίνεται φανερό πόσο βαθιά ήταν η επιρροή τους.

• Γεωπολιτική Ισχύς: Μια αυτοκρατορία που εξισορροπούσε τον κεντρικό έλεγχο στην Κωνσταντινούπολη με την περιφερειακή αυτονομία.
• Ο «Μεγάλος Ασθενής» της Ευρώπης; Ένα δυτικό κλισέ. Τον 19ο αιώνα, η αυτοκρατορία ήταν ένας ενεργός παίκτης που αναζητούσε σύγχρονες συμμαχίες όπως αυτή με τις ΗΠΑ για να αντέξει την πίεση της Ευρώπης.

III. Οι ΗΠΑ: Ο νεαρός διεκδικητής

Μετά το 1776, οι ΗΠΑ διψούσαν για αγορές και αναγνώριση. Χωρίς την προστασία του βρετανικού στόλου, τα αμερικανικά εμπορικά πλοία στη Μεσόγειο ήταν εύκολη λεία για τους Βερβερίνους πειρατές (που τυπικά βρίσκονταν υπό οθωμανική κυριαρχία). Ο δρόμος προς τη Σμύρνη δεν ήταν μόνο μια εμπορική περιπέτεια, αλλά ζήτημα εθνικής ασφάλειας και επιβίωσης για το αμερικανικό εμπορικό ναυτικό.

IV. Διπλωματικές Σχέσεις: Η τομή του 1830

Α. Η πρώτη επαφή και το πλοίο «Ann»

Πολύ πριν από τους επίσημους πρεσβευτές, οι έμποροι ήταν εκείνοι που έχτιζαν γέφυρες. Ήδη από το 1797, το πρώτο αμερικανικό εμπορικό πλοίο, το Ann από το Σάλεμ υπό τον καπετάνιο Benjamin Hodges, κατέπλευσε στο λιμάνι της Σμύρνης. Αυτό σηματοδότησε την ουσιαστική έναρξη των άμεσων εμπορικών σχέσεων.

Β. Η Συνθήκη του 1830 και το μυστήριο του «Μυστικού Άρθρου»

Στις 7 Μαΐου 1830, οι ΗΠΑ και η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπέγραψαν στην Κωνσταντινούπολη την πρώτη τους συνθήκη εμπορίου και ναυτιλίας. Αλλά αυτή είναι μόνο η μισή αλήθεια.

Το Κρυμμένο Στοιχείο: Η συνθήκη περιείχε ένα ξεχωριστό, μυστικό άρθρο. Αυτό επέτρεπε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία να ναυπηγεί πολεμικά πλοία σε αμερικανικά ναυπηγεία και να εισάγει ξυλεία για τη ναυπηγική. Ενώ η αμερικανική Γερουσία επικύρωσε το δημόσιο μέρος το 1831, το μυστικό άρθρο απορρίφθηκε για συνταγματικούς και πολιτικούς λόγους ωστόσο δείχνει πόσο στενή σχεδιαζόταν η στρατιωτική βιομηχανική συνεργασία.

Γ. Από την αποστολή στην πρεσβεία

Ο David Porter έγινε το 1831 ο πρώτος Επιτετραμμένος (Chargé d’Affaires) στην Κωνσταντινούπολη. Όμως μόλις το 1906 οι ΗΠΑ αναβάθμισαν επίσημα τη διπλωματική τους αποστολή σε πρεσβεία. Ο John G. A. Leishman έγινε στις 18 Ιουνίου 1906 ο πρώτος πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ένα σαφές μήνυμα ότι η Ουάσινγκτον αντιμετώπιζε πλέον την Πύλη ως μεγάλη δύναμη ισότιμα.

Αυτές οι επίσημες διαδικασίες θυμίζουν τα σύγχρονα γραφειοκρατικά εμπόδια. Όποιος κάνει διεθνείς συναλλαγές σήμερα γνωρίζει την πολυπλοκότητα διαδικασιών όπως η δήλωση εγγράφων στην Τουρκία, μια αναγκαιότητα που έχει τις ρίζες της σε αυτές ακριβώς τις πρώτες προξενικές συμφωνίες.

V. Εμπόριο: Όπιο, βαμβάκι και χαλιά

Οι Αμερικανοί έμποροι εδραιώθηκαν γρήγορα στη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη. Ενώ οι ΗΠΑ παρείχαν βιομηχανικά αγαθά και νέες τεχνολογίες, οι οθωμανικές εξαγωγές ήταν περιζήτητες στα αμερικανικά σαλόνια. Εκτός από τα σύκα και τις σταφίδες, το ανατολίτικο χαλί αποτελούσε σύμβολο πολυτέλειας και κοσμοπολιτισμού στα αμερικανικά σπίτια.

VI. Πολιτιστική Επιρροή: Γεγονότα και Μύθοι

Α. Η έκρηξη του Οριενταλισμού

Τον 19ο αιώνα, η Αμερική γνώρισε ένα κύμα «Τουρκερί». Η μόδα, τα έπιπλα και η τέχνη επηρεάστηκαν έντονα από το οθωμανικό στυλ. Οι Αμερικανοί ιεραπόστολοι, που έφτασαν για πρώτη φορά στη Σμύρνη το 1820 (Pliny Fisk και Levi Parsons), δεν έφεραν μόνο τη θρησκεία στην Ανατολή, αλλά και λεπτομερείς αναφορές για τη ζωή στην αυτοκρατορία πίσω στην πατρίδα τους, επηρεάζοντας ακόμη και τις σπουδές στην Τουρκία για τις μετέπειτα γενιές.

Β. Ο μύθος του θόλου του Καπιτωλίου

Μια επίμονη φήμη υποστηρίζει ότι ο θόλος του Καπιτωλίου των ΗΠΑ είναι άμεσα εμπνευσμένος από την οθωμανική αρχιτεκτονική. Εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί: Αν και ο αρχιτέκτονας Thomas U. Walter χρησιμοποίησε μια κατασκευή διπλού θόλου από χυτοσίδηρο μια τεχνική με δομικές ομοιότητες με τους ισλαμικούς θόλους –, τα επίσημα έγγραφα δείχνουν ότι βασίστηκε κυρίως σε ευρωπαϊκά πρότυπα όπως ο Άγιος Παύλος στο Λονδίνο και το Πάνθεον στο Παρίσι. Η ομοιότητα είναι εντυπωσιακή, αλλά αποτελεί μάλλον απόδειξη συγκλίνουσας μηχανικής παρά άμεσης μεταφοράς τεχνολογίας.

VII. Συγκρούσεις και Συμμαχίες: Ο Αμερικανικός Εμφύλιος

Εδώ φαίνεται το πραγματικό βάθος της σχέσης. Ενώ ευρωπαϊκές δυνάμεις όπως η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία φλέρταραν με τους Συνομόσπονδους (Νότιους), η Οθωμανική Αυτοκρατορία πήρε ξεκάθαρη θέση.

Α. Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Αζίζ υποστηρίζει τον Λίνκολν

Το 1862, ο Σουλτάνος Αμπντούλ Αζίζ εξέδωσε διάταγμα που απαγόρευε στα πλοία των Συνομόσπονδων να εισέρχονται σε οθωμανικά λιμάνια και απαγόρευε τις πωλήσεις όπλων στον Νότο. Το κίνητρο ήταν ο πολιτικός ρεαλισμός: Η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε η ίδια εσωτερικές εξεγέρσεις και ως εκ τούτου υποστήριζε την κρατική ενότητα και την κεντρική κυβέρνηση της Ένωσης. Ένα ιστορικό γεγονός που συχνά παραβλέπεται.

VIII. Το τέλος και η νέα αρχή (1917-1927)

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε τη ρήξη. Το 1917, οι ΗΠΑ διέκοψαν τις διπλωματικές σχέσεις. Ωστόσο, αντίθετα με τους Ευρωπαίους συμμάχους, οι ΗΠΑ δεν κήρυξαν ποτέ επίσημα τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Μετά τον πόλεμο και τη νίκη του τουρκικού εθνικού κινήματος, οι σχέσεις έπρεπε να επαναπροσδιοριστούν. Δεδομένου ότι η αμερικανική Γερουσία απέρριψε τη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, οι διπλωματικές σχέσεις αποκαταστάθηκαν στις 17 Φεβρουαρίου 1927 μέσω μιας πραγματιστικής ανταλλαγής διακοινώσεων («Modus Vivendi») στην Άγκυρα.

IX. Χρονολόγιο Σημαντικών Στιγμών

• 1797: Άφιξη του αμερικανικού εμπορικού πλοίου «Ann» στη Σμύρνη.
• 1820: Οι πρώτοι Αμερικανοί ιεραπόστολοι φτάνουν στη Σμύρνη.
• 1830: Υπογραφή της εμπορικής συνθήκης (συμπεριλαμβανομένου του μυστικού άρθρου για τα πολεμικά πλοία).
• 1831: Ο David Porter γίνεται ο πρώτος επιτετραμμένος των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη.
• 1862: Η Οθωμανική Αυτοκρατορία απαγορεύει την είσοδο σε πλοία των Συνομόσπονδων (υποστήριξη της Ένωσης).
• 1906: Αναβάθμιση της αποστολής σε πρεσβεία.
• 1927: Πλήρης αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων με τη Συμφωνία της Άγκυρας.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Γιατί οι Οθωμανοί υποστήριξαν τον Βορρά στον Εμφύλιο;
Ως μια αυτοκρατορία που πάλευε και η ίδια με τον κατακερματισμό, η οθωμανική ηγεσία ταυτίστηκε με τον αγώνα του Λίνκολν για τη διατήρηση της ένωσης και κατά της απόσχισης.

Πότε ξεκίνησαν οι επίσημες σχέσεις;
Η πρώτη επίσημη συνθήκη υπεγράφη στις 7 Μαΐου 1830, αν και οι εμπορικές επαφές υπήρχαν ήδη από το 1797.

Κήρυξαν οι ΗΠΑ πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία;
Όχι. Παρόλο που οι διπλωματικές σχέσεις διακόπηκαν το 1917, τα δύο έθνη δεν βρέθηκαν ποτέ επίσημα σε κατάσταση πολέμου μια ιστορική ανωμαλία κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.