Aziz Sancar – droga do Nagrody Nobla i nauki
Table of Contents
Niewielkie Savur w południowo‑wschodniej Turcji dało światu jednego z najwybitniejszych biochemików naszych czasów. Aziz Sancar przeszedł drogę od syna rolników do laureata Nagrody Nobla, nie tracąc po drodze ani naukowej pasji, ani silnej więzi z ojczyzną.
W tym artykule znajdziesz kompletny, aktualny obraz życia i pracy Aziza Sancara – od rodzinnych korzeni, przez karierę akademicką, aż po najnowsze badania prowadzone w Karolinie Północnej.
Pierwszy okres życia Aziza Sancara
Narodziny i rodzina
Aziz Sancar urodził się 8 września 1946 roku w Savur, w prowincji Mardin. Był siódmym z ośmiorga dzieci w rodzinie utrzymującej się z rolnictwa. Jego rodzice nie mieli formalnego wykształcenia, ale byli przekonani, że nauka jest jedyną realną drogą awansu społecznego. To przekonanie konsekwentnie przekazali swoim dzieciom.
Wszystkie dzieci w rodzinie zdobyły wyższe wykształcenie. Dwóch braci wybrało karierę wojskową w tureckich siłach zbrojnych, jeden został inżynierem mechanicznym. W dalszej rodzinie również nie brakowało ambicji – kuzyn Aziza, Mithat Sancar, został parlamentarzystą i znaną postacią życia publicznego.
Sancar do dziś jasno podkreśla swoją tożsamość narodową. Pytany o pochodzenie, odpowiada bez wahania: „Jestem Turkiem”. Regularnie odwiedza Anıtkabir w Ankarze, traktując to miejsce jako symbol republikańskich wartości, które umożliwiły mu edukację.
Pasje
W młodości interesował się nie tylko nauką. Grał w szkolnej drużynie piłkarskiej jako bramkarz i przez pewien czas marzył o karierze sportowej. Z czasem zrozumiał jednak, że to laboratorium, a nie stadion, jest jego prawdziwym miejscem.
Edukacja i kariera
Po ukończeniu liceum dostał się na Wydział Lekarski Uniwersytetu w Stambule. Studia rozpoczął w 1963 roku i ukończył je z wyróżnieniem, zajmując pierwsze miejsce wśród 625 absolwentów. Choć początkowo ciągnęło go w stronę biochemii, za radą mentorów podjął pracę lekarza w rodzinnym Savur .
Ambicje naukowe szybko zaprowadziły go poza Turcję. Najpierw trafił na Uniwersytet Johnsa Hopkinsa dzięki stypendium NATO–TÜBİTAK, a następnie na Uniwersytet Teksasu w Dallas. Tam, pracując pod kierunkiem Clauda S. Ruperta, skoncentrował się na mechanizmach naprawy DNA – temacie, który zdefiniował całą jego karierę.
Stanowiska i nagrody wyróżniające
Po doktoracie jego droga zawodowa wiodła przez Uniwersytet Yale, a następnie Uniwersytet Karoliny Północnej w Chapel Hill. Do dziś jest tam profesorem biochemii i biofizyki, pełniąc funkcję Sarah Graham Kenan Professor. Jego dorobek obejmuje setki publikacji naukowych i kilka fundamentalnych książek z zakresu biologii molekularnej.
Jest członkiem Narodowej Akademii Nauk USA oraz Narodowej Akademii Medycznej. Pozostaje także aktywnym członkiem Tureckiej Akademii Nauk, regularnie wspierając inicjatywy edukacyjne skierowane do młodych badaczy.
Działalność charytatywna
Wraz z żoną, Gwen Boles Sancar, założył Fundację Aziz & Gwen Sancar. Organizacja aktywnie działa także w 2026 roku, wspierając tureckich studentów w USA oraz inicjatywy naukowe wzmacniające relacje turecko‑amerykańskie. Jednym z najbardziej znanych projektów fundacji jest „Turkish House” w Karolinie Północnej.
Odskocznie do sukcesu
Do Stanów Zjednoczonych przeniósł się na stałe w 1973 roku. Początki nie były łatwe – brak publikacji zamknął mu drzwi do wielu laboratoriów. Dopiero upór i gotowość do pracy poniżej kwalifikacji pozwoliły mu zdobyć stanowisko badawcze na Yale.
W 1982 roku dołączył do University of North Carolina, gdzie stworzył jedno z najważniejszych laboratoriów zajmujących się naprawą DNA. To właśnie tam rozwinął badania, które po latach zostały uhonorowane Nagrodą Nobla.
Życie osobiste
Podczas pracy naukowej w Dallas poznał Gwen Boles, również biochemiczkę. Dziś Gwen Sancar jest profesorem na University of North Carolina. Małżeństwo łączy wspólna praca naukowa i działalność społeczna.
Mimo życia w USA Aziz Sancar odbył obowiązkową służbę wojskową w Turcji i regularnie odwiedza kraj, traktując to jako osobisty obowiązek wobec ojczyzny.
Rewelacje badawcze
Już na wczesnym etapie kariery zafascynował go enzym fotoliaza oraz zdolność bakterii do naprawy uszkodzeń DNA wywołanych promieniowaniem UV. To zainteresowanie doprowadziło do szczegółowego opisu mechanizmu naprawy przez wycinanie nukleotydów – jednego z kluczowych procesów chroniących materiał genetyczny technologii biologicznych.
Jego badania miały też znaczenie dla zrozumienia zegara dobowego ssaków oraz mechanizmów powstawania nowotworów skóry.
Aktualne badania po 2020 roku
W styczniu 2026 roku zespół Aziza Sancara opublikował wyniki przełomowych badań przedklinicznych nad leczeniem glejaka (glioblastoma). Nowa terapia łącząca temozolomid (TMZ) z EdU wykazała znacząco wyższą skuteczność w modelach laboratoryjnych niż standardowe schematy leczenia. Badania te ponownie skierowały uwagę świata nauki na praktyczne zastosowania wiedzy o naprawie DNA w onkologii.
Nagroda Nobla
Aziz Sancar został laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie chemii za odkrycia dotyczące mechanizmów naprawy DNA. Nagrodę otrzymał wspólnie z Tomasem Lindahlem i Paulem Modrichem. Ich prace wyjaśniły, w jaki sposób komórki radzą sobie z uszkodzeniami materiału genetycznego i dlaczego zaburzenia tych procesów prowadzą do chorób nowotworowych.
Ceremonia wręczenia i symboliczny gest
Podczas ceremonii w Sztokholmie medal wręczył mu król Szwecji Karol XVI Gustaw. Niedługo później Sancar przekazał medal i dyplom Noblowski do Anıtkabir w Ankarze, podkreślając, że swój sukces zawdzięcza reformom edukacyjnym Republiki Turcji.
Kluczowe dania na wynos
- Aziz Sancar przeszedł drogę od prowincjonalnego Savur do światowej elity naukowej.
- Jego badania nad naprawą DNA stały się podstawą współczesnej biologii molekularnej.
- Pozostaje aktywnym naukowcem także w 2026 roku, prowadząc badania nad terapiami nowotworów mózgu.
- Silnie identyfikuje się z Turcją, czemu dał wyraz, przekazując medal Nobla do Anıtkabir.
