Ottomaanse Rijk en de VS: Verborgen Geschiedenis (1797-1927)

Waarom is dit vandaag de dag van belang? De strategische samenwerking tussen Turkije en de VS wordt vaak gezien als een modern fenomeen uit het NAVO tijdperk. De wortels liggen echter veel dieper tot aan een geheime wapendeal in 1830 en de eerste Amerikaanse handelsmissie in 1797. Om de huidige geopolitiek te begrijpen, moet men weten waarom een Ottomaanse sultan tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog de kant van Lincoln koos.

I. Inleiding: Meer dan alleen tabak en vijgen

Vergeet de droge geschiedenisboeken die alleen data opsommen. De relatie tussen de Verheven Poort en de jonge Amerikaanse republiek was een diplomatieke thriller. Het draaide om bescherming tegen piraterij, toegang tot de Zwarte Zee en technologische uitwisseling waar de Europese machten met argusogen naar keken. We werpen een blik achter de schermen van een alliantie die gebaseerd was op pragmatisme in plaats van ideologie.

II. Het Ottomaanse Rijk: De reus aan de Bosporus

Om de dynamiek te begrijpen, moeten we de omvang bevatten. Tussen 1299 en 1922 was het Ottomaanse Rijk niet zomaar een staat, maar een wereldorde. Het controleerde de heilige plaatsen en handelsroutes van drie continenten. Bekijk mijn onderzoek naar Ottomaans Jeruzalem om te zien hoe diep deze invloed cultureel en administratief geworteld was.

• Geopolitieke macht: Een rijk dat de balans wist te vinden tussen centralisatie in Istanbul en regionale autonomie.
• De ‘zieke man van Europa’? Een westers cliché. In de 19e eeuw was het rijk een actieve, hervormingsgezinde speler die moderne allianties zoals die met de VS zocht om de druk vanuit Europa te weerstaan.

III. De VS: De jonge uitdager

Na 1776 waren de VS hongerig naar markten en erkenning. Zonder de bescherming van de Britse vloot waren Amerikaanse handelsschepen in de Middellandse Zee echter een makkelijke prooi voor de Barbarijse zeerovers (die nominaal onder Ottomaanse soevereiniteit vielen). De route naar Smyrna (Izmir) was dus niet alleen een handelsavontuur, maar een kwestie van nationale veiligheid en overleven voor de Amerikaanse koopvaardij.

IV. Diplomatieke betrekkingen: De doorbraak van 1830

A. Het eerste contact en het schip „Ann”

Lange tijd voor de officiële ambassadeurs waren het de kooplieden die bruggen sloegen. Al in 1797 liep het eerste Amerikaanse handelsschip, de Ann uit Salem onder kapitein Benjamin Hodges, de haven van Izmir binnen. Dit markeerde het feitelijke begin van de directe commerciële relaties.

B. Het verdrag van 1830 en het mysterie van het „geheime artikel”

Op 7 mei 1830 ondertekenden de VS en het Ottomaanse Rijk in Constantinopel hun eerste handels- en scheepvaartverdrag. Maar dat is slechts de halve waarheid.

De verborgen parel: Het verdrag bevatte een apart, geheim artikel. Dit stond het Ottomaanse Rijk toe om oorlogsschepen op Amerikaanse scheepswerven te laten bouwen en hout voor de scheepsbouw te importeren. Hoewel de Amerikaanse Senaat het publieke deel op 2 februari 1831 ratificeerde, werd het geheime artikel om constitutionele en politieke redenen afgewezen toch laat het zien hoe nauw de militair industriële samenwerking gepland was.

C. Van gezantschap naar ambassade

David Porter werd in 1831 de eerste zaakgelastigde (Chargé d’Affaires) in Constantinopel. Maar pas in 1906 waardeerden de VS hun diplomatieke missie officieel op naar een ambassade. John G. A. Leishman werd op 18 juni 1906 de eerste Amerikaanse ambassadeur in het Ottomaanse Rijk een duidelijk signaal dat Washington de Poort nu als een grootmacht op gelijke voet behandelde.

Deze formele processen doen denken aan moderne bureaucratische uitdagingen. Wie vandaag de dag internationaal zaken doet, weet hoe complex diplomatieke procedures kunnen zijn, een noodzaak die zijn wortels heeft in precies deze vroege consulaire overeenkomsten.

V. Handel: Opium, katoen en tapijten

Amerikaanse handelaren vestigden zich snel in Izmir en Istanbul. Terwijl de VS eindproducten en nieuwe technologieën leverden, waren Ottomaanse exportproducten zeer gewild in de Amerikaanse salons. Naast vijgen en rozijnen was het Anatolische tapijt een symbool van luxe en wereldsheid in Amerikaanse huishoudens.

VI. Culturele invloed: Feiten en fictie

A. De Oriëntalisme boom

In de 19e eeuw beleefde Amerika een golf van „Turquerie”. Mode, meubels en kunst werden sterk beïnvloed door de Ottomaanse stijl. Amerikaanse missionarissen, die voor het eerst in 1820 in Smyrna arriveerden (Pliny Fisk en Levi Parsons), brachten niet alleen religie naar de Oriënt, maar ook gedetailleerde verslagen over het leven in het rijk terug naar hun thuisland.

B. De mythe van de Capitool koepel

Een hardnekkig gerucht beweert dat de koepel van het Amerikaanse Capitool direct geïnspireerd is door Ottomaanse architectuur. Hier moeten we nuanceren: hoewel de architect Thomas U. Walter een dubbele koepelconstructie van gietijzer gebruikte een techniek die structurele parallellen vertoont met islamitische koepels tonen officiële documenten aan dat hij zich primair baseerde op Europese voorbeelden zoals St. Paul’s Cathedral in Londen en het Panthéon in Parijs. De gelijkenis is treffend, maar eerder een bewijs van convergente bouwkunde dan van directe technologische overdracht.

VII. Conflicten en allianties: De Amerikaanse Burgeroorlog

Hier toont zich de ware diepte van de relatie. Terwijl Europese machten zoals Groot Brittannië en Frankrijk flirtten met de Geconfedereerden (Zuidelijke staten), nam het Ottomaanse Rijk een duidelijk standpunt in.

A. Sultan Abdülaziz steunt Lincoln

In 1862 vaardigde Sultan Abdülaziz een decreet uit dat Geconfedereerde oorlogsschepen verbood de Ottomaanse havens binnen te varen en wapenverkoop aan het Zuiden verbood. Het motief was politiek realisme: het Ottomaanse Rijk kampte zelf met interne opstanden en steunde daarom principieel de staatseenheid en de centrale regering van de Unie. Een historisch feit dat vaak over het hoofd wordt gezien.

VIII. Het einde en het nieuwe begin (1917-1927)

De Eerste Wereldoorlog bracht de breuk. In 1917 verbraken de VS de diplomatieke betrekkingen. In tegenstelling tot de Europese geallieerden hebben de VS echter nooit officieel de oorlog verklaard aan het Ottomaanse Rijk.

Na de oorlog en de overwinning van de Turkse nationale beweging beïnvloed door figuren als Halide Edip Adıvar, die zelf sterke banden had met Amerikaanse onderwijsinstellingen moesten de betrekkingen opnieuw worden gedefinieerd. Terwijl de laatste jaren van Sultan Vahdettin ten einde liepen, wees de Amerikaanse Senaat het Verdrag van Lausanne van 1923 af. Uiteindelijk werden de diplomatieke betrekkingen op 17 februari 1927 hersteld door een pragmatische uitwisseling van nota’s („Modus Vivendi”) in Ankara tussen Admiraal Mark L. Bristol en de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Tevfik Rüştü Bey.

IX. Tijdlijn van sleutelmomenten

• 1797: Aankomst van het Amerikaanse handelsschip „Ann” in Izmir.
• 1820: Eerste Amerikaanse missionarissen (Pliny Fisk & Levi Parsons) bereiken Smyrna.
• 1830: Ondertekening van het handelsverdrag (incl. geheim artikel over oorlogsschepen).
• 1831: David Porter wordt eerste zaakgelastigde van het Amerikaanse gezantschap in Constantinopel.
• 1862: Het Ottomaanse Rijk verbiedt Geconfedereerde schepen de toegang (steun aan de Unie).
• 1906: Verhoging van de Amerikaanse missie tot ambassade; John G. A. Leishman wordt de eerste ambassadeur.
• 1927: Hervatting van de volledige diplomatieke betrekkingen via het Akkoord van Ankara.

FAQ: Veelgestelde vragen

Waarom steunden de Ottomanen de Noordelijke Staten in de Burgeroorlog?
Als een rijk dat zelf kampte met fragmentatie, sympathiseerde de Ottomaanse leiding met Lincolns strijd voor het behoud van de Unie en tegen secessie.

Wanneer begonnen de officiële betrekkingen?
Het eerste formele verdrag werd op 7 mei 1830 ondertekend, hoewel handelscontacten al sinds 1797 bestonden.

Hebben de VS het Ottomaanse Rijk de oorlog verklaard?
Nee. Hoewel de diplomatieke betrekkingen in 1917 werden verbroken, zijn de twee naties nooit officieel in staat van oorlog geweest een historische anomalie in de Eerste Wereldoorlog.